Yiddish with an Aleph

לאָמיר נישט איבערטרײַבן וועגן הכנסת־אורחים בײַ חסידים

Let's Not Exaggerate About Hasidic Welcoming Of Guests

Yehuda Blum

איך האב געלייענט וואס מיין חשובער קאלעגע, ר׳ זלמן חסיד, האט געשריבן פארגאנגענע וואך, איבער די הכנסת אורחים ביי די חסידים. ר’ זלמן מאלט אפ א הערליך בילד וויאזוי חסידים מיט ווארימע אידישע הערצער עפענען א טיר פאר געסט, ווער עס פארמאגט נאר א גרויס הויז האט א פלאץ פאר אורחים. אן אורח ווערט אויפגענומען מיטן שענסטן און בעסטן. די נשים צדקניות זענען די וואס פארשטייען אממערסטנס די געסט, און ספעציעל די ווייבערישע געסט, זיי גרייטן צו כסא מיטה שולחן, ציכטיג, היימליך, מיט א שבת לאמפ, קיכעלעך, און כל מיני קרימען, און אלעס וואס מאכט א גאסט שפירן גוט. 

דער שרייבער, ר׳ זלמן, ווייזט אויף דער שטארקייט פון די חסידישע הכנסת אורחים פונעם פאקט אז אזעלעכע חסידישער געגנטער ווי אין ברוקלין אדער אפסטייט פארמאגן קוים האטעלן, טראץ די פילע געסט וואס קומען וואך איין וואך אויס. דאס צייגט אז ביי חסידים ברויך מען נישט קיין האטעלן, נאר מען קען איינשטיין אימזינסט וואו אימער ביד רחבה. אויכעט קען א פרעמדער ליטווישער בחור זיך איינלאדן אויף שבת, א חסיד קוקט נישט אויף ווער און ווען, אז מען קלאפט זיין טיר נעמט ער אריין. און די נשים צודקניות, די לויטערע תמימותדיגע אידענעס, ווי ווייט איז זייער ליבע צו הכנסת אורחים, זיי פארמעסטן זיך גאר ווער עס קען זיין א בעסערער גאסטגעבערין. 

איך אליין אלס חסיד קען מעיד זיין אויף די הערליכע הכנסת אורחים ביי חסידים, בעיקר אין אמעריקע. אן עקרת הבית וועט קיין גאסט נישט אריין נעמען אן א טעלער מיט גרין’ס קיפעלעך, א פאפולער מין ראגעלעך בײ די חסידים אין ניו־יארק, אדער עסטרייכער קיכעלעך, צוגעגרייט ביים ציכטיגן טישל אינעם גאסט שטוב. און א פלאש קאלטע מאראנצן־זאפט (אראנדזש דזשוס) אויף דער זייט. זאל דער גאסט זיין א פשוטער איד אדער אידענע, אפילו א וואנדערדיגער, אין א חסידישער גאסט שטוב שפירט ער זיך ווי א קייסער, כמים קרים על נפש עייפה. ערב שבת פארן זמן קלאפט איינע פון די ציכטיגע קינדער ביים טיר מיט א פילן טעלער טועמיה, פרישע קוגל און פערפל און אנדערע שבתדיגע געריכטן וואס מע טיילט אויס ביי חסידישע היימען פאר ליכט בענטשן. 

מען קען זאגן אז דער גאסט אויפנאמע סטאנדארט גייט אזוי ווייט, אז טאמער האט די באלעבאסטע נישט די מעגליכקייט דאס צוצושטעלן “ווי עס פאסט” וועט זי האבן שוועריקייטן מיטן אויפנעמען דעם גאסט. אזוי אבער איז דער חסידישער הכנסת אורחים הפלא ופלא.

איך וויל אבער אביסל פאררעכטן און שטעלן אויפן פלאץ טייל פון ר׳ זלמן’ס שטעלונגען כלפי חסידישע הכנסת אורחים.

קודם כל איז דער סטאנדארט פון וואס ער רעדט בעיקר אין אמעריקע, און טאקע בעיקר אין אפסטייט. מען קען אפשר אויכעט צולייגן אנטווערפן אויף אביסל אן אנדער אופן (די דירות דארטן זענען מערסטנס גרויס). אין ארץ ישראל און אפילו ענגלאנד איז דער הכנסת אורחים קולטור געווענדליך נישט מיטן זעלבן רחבות. עס איז אבער אינטרעסאנט אז ביי די מער קנאישע אדער כניאקישע קרייזן וועט מען בדרך כלל זען א גרעסערער וואכזאמקייט און ברייטקייט אין דעם ענין פון הכנסת אורחים ווי ביי די איבעריגע חסידישע קרייזן, גלייך ווי דער ענין פון צדקה, כאטש עס פעלן נישט קיין הערליכע הכנסת אורחים ביי אנדערע חסידים.

צווייטנס, הכנסת אורחים אויף שבת איז אן אלוועלטליכע אידישע זאך, נישט עקסקלוסיוו צו דער חסידישער געמיינדע. דאס זעט מען ביי ליטוואקעס נישט ווייניגער ווי ביי גערער חסידים. דאס זעלבע ביי מאדערן ארטעדאקס אדער כל מיני ספרדים למינהם. אין כמעט יעדער שיל אין די וועלט, אז עס קומט אריין א פרעמדער איד צום דאווענען פרייטאג צונאכטס, וועט דער רב אדער גבאי אים איינלאדן אדער פארזארגן א פלאץ פאר א שבת סעודה. טאמער רופט מען פריער וועט יעדער טרעפן א מקום פאר שבת סיי צו עסן סיי צו שלאפן. דאס איז ביי כמעט אלע אידן בלי יוצא מן הכלל. רוב אידן פרייען זיך אויפצונעמען א שבת גאסט. 

אפילו האבן א גאסט וואס נייטיגט זיך אין אן אכסניה פאר א וויילע איז זייער נפוץ בתפוצות, לאוו דווקא ביי חסידים, און אפילו לאוו דווקא ביי ארטאדאקסן. דאס אידיש הארץ, צי איז דאס א פרומער צי איז דאס א פרייער, איז איינגעפלאנצט מיט א געפיל פאר הכנסת אורחים, און אוודאי — ווען דער גאסט איז א איד. און ווער רעדט אז דאס איז א באקאנטער, פאר א באקאנטן וועט דאך יעדער ארענטליכער מענטש אפילו ביי אנדערע עטנא-רעליגיעזע גרופעס זיך קימערן. אן אייגענעם וועט מען באזארגן. 

אבער לאמיר צונעמען דער מהות און די באדינגונגען פון די גלארייכער חסידישער הכנסת אורחים. לאמיר מאכן סדר אין דעם ענין.

אנטשולדיגט פארן גיין אזוי דירעקט, איך גיי נישט דא אוועקנעמען די קרעדיט וואס קומט די ווארימע גאסטגעבערינס, אבער לאמיר ברענגען דעם נושא צו א ריכטיגער גלייכגעוויכט. דער קלאסישער הכנסת אורחים ביי חסידים איז נישט דער סארט הכנסת אורחים פאר היימלאזע אידן אדער קרעציגע אורחי פורחי שלעפערס פון ווייס איך וואו. אודאי זענען אלס דא גוטע אידן וואס האבן שטענדיג אן אפענער טיר פאר יעדן, דאס איז אבער נישט די סטאנדארט. א געווענדליכער היימישער הכנסת אורחים איז דער סארט שבת הכנסת אורחים, וואס ווי געזאגט איז עס נפוץ ביי אלע אידן אין דער וועלט. 

א צווייטער סארט הכנסת אורחים איז ביי משפחה שמחות אדער ביים עולה רגל זיין צום רבי’ן. מע בעט ביי די שכנים אריינצונעמען זייערע געסט — אדער די קרובים און באקאנטע לאַדן זיך אליין איין. דאס איז בעיקר אן אויסטויש, היינט קומט א משפחה צו מיר בחינם; קומענדיגער מאל גייען מיר אומזינסט צו יענעם, אזוי ארבעט עס אין דער סיסטעם. 

א דריטער הכנסת אורחים איז משפחה באזוכן. חסידים נעמען געווענדליך אויף משפחה ביד רחבה.

דער פערטער סארט הכנסת אורחים איז פאר באדערפטיקע, אידן און אידענעס וואס קומען לצרכי רפואה, ווייל זיי זענען קראנק און קומען זיך היילן ביי א געוויסן שפיטאל. דאס פאסירט דורך די ארגאניזירונג פון וואוילטעטיגע עסקנים און עסקנות. עמיצער א כלל טוער דרייט אן א שטיקל ווינט פון הכנסת אורחים פאר פאציענטן געסט, און די נשים צדקניות ווערן שנעל נתעורר, טוען א „מצוה‟, גלייך ווי זיי האבן אינזין א נאמען ביים חלה נעמען צוליב אן עסקנותטע. אויכעט איז דא אן אפענע טיר פאר בעלי און בעלת תשובות, צו א ווארימער היימישער לעכטיגער אידישער היים (כל זמן יענער קלערט נישט זיך משדך צו זיין מיט אונז…) און אמאל אויך פאר א ישיבה בחור אדער סעמינאר מיידל. 

פאר געסט פון ארץ ישראל, די משולחים, וועלעכע קומען קלייבן געלט איז נאך דערווייל נישטא די עסקנות, די סארט געסט וועלן דערווייל נישט געניסן פון אן אכסניה מיט גרין’ס קיפעלעך, זיי וועלן מוזן שלאפן אינעם הקדש פונעם גוטיטשקער פון שטעטל

לאמיר מסביר זיין די סיבה פארוואס עס זענען נישטא קיין גרויסע האטעלן אין חסידישע געגנטן. עס קומען דאך נישט דארטן סתם פרעמדע באזוכער. בארא פארק אדער וויליאמסבורג פארמאגן נישט קיין „אייפל טורעם‟ ווי פאריז אדער די „ראקי בערג‟. יעדער וואס קומט איז דא פאר א משפחה שמחה, שטאפיר איינקויפונג — איינקויפֿן שטאף, קליידונג און איינריכטונגען פאר חתן כלה, אדער עולה לרגל זיין. אייגענע קומען צו אייגענע. אן אויסטויש. אנדערש ווי אנדערע געגנטן וואו מענטשן קומען באזיכן די גרויסע שטאט. א פרעמדער ערל גייט דא נישט קומען און אז יא וועט ער נישט טרעפן אן אכסניה מיט עסטרייכער קיכעלעך.

דער גאסטגעביגקייט אפילו פאר פרומע אידן האט אבער אויך גבולים. אויף צו געניסן פון דעם וואונדערלעכן הכנסת אורחים דארף מען פארמאגן אייגענעם שטח גלייך ווי דער אמעריקאנער געזעץ לויטעט איבער מעקסיקאנער באזוכער. קומט אן א אידל און זאגט ער האט נישט קיין היים אין דער וועלט, וועלן א פאר גוטהארציגע אידן דארפן זוכן א מקום ביי א פאר גוטיטשקעס, און דאן נאך א וואך אדער חודש צוויי, טאמער האט ער נאך נישט געטראפן דעם וועג ארויס וועט מען אים מיט שיינעם מרמז זיין אז עס איז צייט צו זוכן ארבעט מיט אן אייגענער וואוינונג. אינצווישן וועט די עקרת הבית אויסדברנען צו אלע אירע טעלעפאן שמועסערקעס איבער דעם גאסט וואס איז „נאך אלץ דא‟.

א סך חסידים וועלעכע פארמאגן גרויסע טעכטער אדער יונגע בחורים און יונגלעך, וועלן מחמת עניני צניעות מקפיד זיין נישט ארייננעמען פרעמדע מענער אין שטוב צום איבערנעכטיגן. 

לאמיר אבער זיך האלטן מיטן פאזיטיוון איינדרוק אויפן חסידישן פאלק. חסידישער הכנסת אורחים איז פארט שיין. 

 


ווי זעט אויס הכנסת אורחים בײַ הײַנטיקע חסידים?

How Do Hasidim Host People In Their Homes Today?

פֿון זלמן חסיד

Yehuda Blum

אין בארא־פארק און וויליאַמסבורג זענען דא ווייניק האטעלן ווײל — ווי עס פירט זיך ביי יידן — זענען חסידים אפט מקיים די מצוה פון הכנסת אורחים, פון ארייננעמען א גאסט אין שטוב. היינטיגע צייטן ווען אלעס אין דער וועלט האט זיך געביטן, האט זיך אבער די מצוה אויך געביטן, און ביי חסידים אויך.

אמאליגע צייטן ווען יידן זענען געפארן מיט פערד און וואגן פון איין שטאט צו דער אנדערער, פון איין שטעטל צו די אנדערע, אדער ווען סתם וואנדערער זענען געפארן אן קיין שום ציל, איז מען איינגעשטאנען אין א קרעטשמע.

גלייך ווען א ייד איז אנגעקומען אין א קרעטשמע איז ער געווען א באהאלפענער! די פרוי, די עקרת הבית, די טעכטער און זין, זענען אלע געווארן איינגעשפאנט אין די מצוה פון הכנסת אורחים. מען האט אויפגענומען דעם ייד מיט צוויי רעכטע הענט, אים זאפארט געגעבן א ווארימע טיי און א געלעגער וואו צו שלאפן. האט ער געהאט געלט האט מען אים געגעבן א בכבוד׳דיגע שטוב, און אז נישט — איז ער געשלאפען בײם אויוון, ווי עס איז כאטש געווען ווארים און היימיש.

אגב: לויט דער מסורה ווערט דערמאנט אז פרויען טוען די מצוה מער ווי מענער. מיר געפינען אין תנ״ך [ספר מלכים], אז ווען אלישע הנביא איז איינגעשטאנען ביי א חשובע פרוי, האט די פרוי געזאגט פאר איר מאן: „הנה נא ידעתי כי איש אלקים קדוש הוא עובר עלינו תמיד‟, איך דערקען וואס פאר א הייליגער מאן איז ער דער נביא „אלישע‟. גיט די גמרא צו פארשטיין: ״מכאן שהאשה מכרת באורחים יותר מן האיש״, א פרוי האט א בעסערן חוש צו דערקענען וואס פאר א סארט גאסט איז ער, מער פון א מאן. זי כאפט גלייך אויף צי איז דער גאסט אן ערליכער מאן, אדער נישט.

די גמרא פארציילט אויך, אז די ווייב פון דעם גרויסן תנא ״מר עוקבא״ האט געהאט מער זכותים ווי איר מאן. פארוואס? האט זי אליין געגעבן צו פארשטיין איר מאן: „ווייל איך בין אין שטוב און איך גרייט אן און גיב גלייך עסן פארן גאסט!‟

גיט א טראכט: צענדליגער טויזענטער חסידים פון דער גאנצער וועלט פארן צו גאסט אין דער גרויסער „יידישער‟ ניו יארק אויף שמחות, פאר ביזנעס, באזוכן די משפחה, אדער סתם זיך אומקוקען. די דרייצנטע עוועניו אין בארא פארק איז די גרעסטע טוריסטן־פלאץ פאר פרומע געסט פון אויסלאנד, און ווערט אפילו גערופען ביי חסידים: ירושלים דאמעריקא. מיט דעם אלעם עקסזיסטירן דארט אבער בלויז צוויי קליינע האטעלן! און בדרל־כלל שטייען דארט איין בלויז יענע מענטשן וואס ווילן נישט איינשטיין ביי אנדערע, עס איז זיי ליבערשט צו זיין אליין.

דאס זעלבע אין וויליאמסבורג וואו עס זענען אויך דא בלויז צוויי קליינע האטעלן, און אין מאנסי, מאנרא, זענען בכלל נישטא קיין יידישע האטעלן. פארוואס איז דאס? ווייל אלע יידישע טירן זענען אויפן פאר יעדן ייד און זענען אומזיסט.

אין דער חסידישער מאנסי, קרית יואל, זענען דא שיינע גרויסע הייזער, איז נישט קיין חידוש אז מען וועט ארייננעמען א גאסט. מענטשן האבן ספעציעלע צימערן אין קעלער און אויפן ערשטן שטאק כדי אנדערע זאלן דארט קענען איינשטיין אומזיסט.

עס איז געווארן אן אינטערסאנטע מנהג אין די לעצטע יארן, אז ליטווישע בחורים פון לייקוואוד, ניו דזשערסי, קומען צו פארן אויף א שבת אין מאנסי און אין מאנרא, זען וויאזוי חסידישע רביים און חסידישע יידן פראווען א שבת, א יום טוב. קומען זיי א גאנצע גרופע פון צען אדער צוואנציג בחורים. האב איך געפרעגט איינעם פון זיי, ווי אזוי געפינט איר א יידישע משפחה וואס זאל אייך אויפנעמען אויף שבת? זאגן זיי מיר: „מיר האבן נישט קיין אדרעסן. מיר בלעטערן פשוט דורך דעם טעלעפאן בוך פון יידישן מאנסי — מאנרא. מיר קלייבן אויס עטלעכע נומערן, קלונגען אן און פרעגן, קען איך איינשטיין ביי אייך?‟ מען מאכט פאר זיי אויף די טויערן, מען גרייט זיי צו א שטוב פון אלעם גוטן, צו עסן און שלאפן באקוועם.

אין וויליאמסבורג און אין בארא פארק איז א נאטירלעכע זאך, אז פארמעגליכע מענטשן וואס בויען זיך א הויז, וועלן אויך צוגרייטן א הכנסת אורחים שטוב. עס איז ספעציעל געגרייט פאר א גאסט אויף א הויכן ניווא, מיט אלע בעקוועמליכקייט וואס א מענטש קען נאר חלום׳ן ווייל חסידישע פרויען נעמען אין באטראכט אלץ וואס א גאסט דארף האבן, מיט מאדערנע מעבל, און אלעס וואס מען דארף, ווי: עסן, טרינקען, קאווע, קוכן, צוויי ליכט לכבוד שבת, א שבת לעמפעל אין שלאפצימער, אפילו א בעכער וויין, הבדלה-געצײג, אן אייגענעם בית הכסא, אלע סארט שמירעכצן און זאלבען, זייפן און שאמפוען. עס זענען דא ערטער וואו ס׳איז ממש דא א קאנקורענץ צווישן די פרויען ווער עס קען בעסער צוגרייטן!

נו, זאָג מיר: מי כמוך ישראל — ווער איז געגליכן צום יידישן פאלק?


וואָס באַטײַט ליפּאס תּשובֿה טאָן פֿאַר די אַראָפּ־פֿון־דרכניקעס?

What Does Lipa's "Return" Mean For Those Off the Derech?

פֿון יהושע כּהנא

Wikimedia

א פריידיגער התרגשות’דיגער געפיל האט ארומגענומען א סך היימישע מוזיק ליבהאבער און מחנכים. ליפא שמעלצער, דער אמאליגער צולאזענער שטערן, איז צוריק! ליפא שמעלצער וואס איז געווען די בשורה פון חסידישע רעוואלוציע, האט איינגענומען א רואיגקייט, מער נישט די רעוואלוציאנערע מלבושים, מער נישט די צינישע רעדעס אויפן געוועב. ווי א וואויל קינד איז ער צוריקגעקומען צום היימישן מקור, גייט געקליידעט אין שווארצן, רעדט מיט שעצונג וועגן די רבנים און וועגן זיין מסורה.

דאס איז א נצחון פאר היימישקייט. אפילו אזעלעכע וועמען עס פלעגט ליפא’ט מוזיק קיינמאל נישט אינטערעסירן, זענען יעצט באגייסטערט פון זיין תשובה.

ליפא איז פון שטענדיג אן געווען א דראונג פאר דער חסידישער עדה ווייל ער האט שטארק צוגעצויגן די יוגנט. פון זיינע ערשטע טעג איז ער געווען א גייסט פאר יוגנטלעכער חוצפה, די נייעסטע צילאזענסטע מוזיק און געזאנג וואס ער האט אריינגעברענגט, צינישע גראמען און קולות, און טאקע מיט א היימישן אידיש און לשון הקודש, אלץ מיט א גייסט פון דורך־ברעכן גרענעצן.

למשל, ער זינגט אפ א שנעל טעמפישע מעלאדיע אויף די פארכטיגע ווערטער „ותשובה ותפילה וצדקה‟, וואס יעדער זאגט אין שיל אום ימים נוראים מיט א הארצרייסנדיקער געשריי. אויף אנדערע ווערטער פון תשובה אדער טהרה האט ער צוגעפאסט מעלאדיעס וועלעכע פארמאגן א שמעק פון גויאישער ראמאנטישקייט, די סארט וואס מען הערט אומווילנדיג אין א באן סטאנציע. אנדערע מנהגים און געפירעכצער וואס זענען פארהייליגט ביי היימישע אידן, אזויווי כפרות און עין הרע, האט ער אפגעמאלן ווי סתם פֿירעכצן אן א באטייט, גלייך ווי די אמאליגע משכילים פלעגן טון.

עס האט אויסגעזען ווי ליפא האט נישט קיין גבולים, ער האט זיך געשאפן ריזיגע קרייזן אנהענגער פון יונגע לייכטזיניגע בחורים און אויכעט מיידלעך. מיט די יארן האט ער זיך אפגעשיידט פון זיין היים קהילה ניו סקווירא און געווארן א פרייער פויגל. זיינע פארשטעלונגען האבן שטענדיג געטראגן א רעוואלוציאנעלער כאראקטער פול מיט לייכטזיניגקייט און שפאט. א בילד פון זיין פנים איז געווארן דער סימבאל פון חסידישער „ניו איידזש‟.

מיט די יארן אבער, האט זיך אונטער ליפא’ס לעבנס לוסטיקער ענערגיע אנגעזען סימנים פון ביטערניש און צעפארנקייט. זיין געזאנג, קליידונג און געפירעכץ איז געווארן ארויס פון פראפארציע, עס האט זיך אזוי דערקייקלט אז מען האט שוין באלד מער רחמנות געהאט איף אים ווי זיך געשראקן פון אים. א דרואונג איז ער אבער געבליבן, געפרעדיגט אויפן געוועב מאדערנקייט, און פרץ גדר זיין אין אלטע אידישע מנהגים. ער האט זיך אליין א נאמען געגעבן „א חסיד מיט א טוויסט‟, עס האט אט אט אויסגעזען ווי ער ווערט פון די שלוחי א.ט.ד. (אראפ פון דרך געמיינדע).

נאר פלוצלינג, האט דער אמאליגער מחוצף זיך דערקייקלט פון דער „טונא בייגל רבי‟ (א כינוי פאר געוויסע ניו־יארקער חסידישע יוגנט וואס נאר זיי ליגן און עסן) און זיך אריינגעגליטשט אין „אונזערע הענט‟ אן קיין שאס. מיט א ווייכקייט בויגט ער זיך צו די אנגעזארגטע מחנכים און רבנים. „ו’החזרינו ב’תשובה ש’לימה ל’פניך איז ר”ת לבוש!‟ שרייט ער אויס מיט זיין נייער תשובהדיגער אויסזען.

עס איז א געפיל פון ערהוילונג, כבוד פאר אונזער באזעצנקייט. איז דען דא א גרעסערע דידן נצח, א גרעסערער זיג אנטקעגן דעם צולאזענעם יוגנט? די טונא־בייגל, די ליידאקעס זענען אצינד לעקיש מיט די צינג אינדרויסן. וואס? ליפא איז פרום?? די גאנצע טונא בייגל האוקעס פאוקעס איז צובלאזן.

נאך דא אזעלעכע וואס שרייען אז מען זאל דעם ליפאן נישט אננעמען, ער האט פארלוירן צוטרוי, אבער זיין צוציונג כוח, זיין טאלאנט, צוזאמען מיט זיין תשובה אויסזען, מאכט נאך אלעם א רושם.

לעומת זאת איז עס א שטיקל פאטש אין פנים פאר די OTD (אראפ פון דרך) געמיינדע. הייסט עס, עס איז היינט פשוט נישט מעגליך זיך צו האלטן OTD? און אז יא, מוז מען צוריקקומען? אט האבן מיר שוין געמיינט אז מיר באקומען דעם קוראזשפולן זינגער צו אונז, צו זיין פאר אונז א מוסטער, און יעצט… פארמאגט טאקע דער שווארצער לבוש אזא צויבער?

דער אמת איז, אז יא, דער שווארצער לבוש מיט זיין קולטור פארמאגט א צויבער, א צוציאונגס קראפט. דערין ליגט סטאבילקייט, סטאטוס, און א תמימות, א פאפולערער פיגור אין שווארצן געניסט פון א סך כבוד און חשיבות.

אן אפגעפארענער פון דער אנדערער זייט איז א שווער געשעפט, עס איז ארויס פון משפחה, פון אלטע געזעלשאפטן, ארויס פון ווירדן און געוואוינהייטן צו וואס מען איז כאטש טיילווייז באהאפטן.

ליפא’ס צוריקקער איז אבער פארט נישט קיין מוסטער פאר א געווענדליכן א.ט.ד., פארוואס?

קודם כל, איז ליפא קיינמאל נישט געווען אן א.ט.ד.. יא, ער איז געווארן צעלאזט, געווארן א שטיקל היפי, אנגעפייפט די חרדישע הייליקייטן, אפילו געפרעדיגט קעגן פרויענס אפשערן. מיט דעם אלעם, האט ליפא זיך אבער קיינמאל נישט אויסגעשלאסן פון ארטאדאקסיע. מיט די אלע משוגענע לבושים איז ער שטענדיג געגאנגען א קאפל, אפילו א שטריימל, זיך געהאלטן מיט זיין משפחה, און געוואוינט צווישן היימישע אידן. בסך הכל פאר געציילטע חדשים האט ער אראפגענומען די פאות, בפרהסיא געהאלזט פרויען ווי עס איז נוהג ביי מאדערנע אידן, ווי א קולטורעלע אויסדרוק פון ידידות. ער איז געגאנגען אין קאלעדזש, דאס איז טאקע רחוק פון חסידישקייט, אבער פארט נישט אומארטאדאקסיש.

ליפא איז צוריקגעקומען, אבער נישט קיין ניו סקווירא, נישט קיין וויליאמסבורג, אויכעט נישט אין די היימישע געגנטער אין מאנסי אדער בארא פארק. ער האט זיך באזעצט אין פאמאונא, ווייט פון אן איינגעצוימטן פלאץ. זיינע קינדער זענען שוין אטאמאטיש איינגעפלאנצט אין דער מאדערנער וועלט.

צווייטנס, ליפא איז געגאנגען צוריק צו א פלאץ וואו עס לוינט זיך אים באמת צו זיין, סיי פינאנציעל און סיי סאציאל. ליפא ציט זיין חיונה ביי די חרדים, דארטן ווערן זיינע טאלאנטן אממערסטנס אפגעשאצט.

הייסט עס, ליפאס „צורוקקומען‟ באשטייט בסך הכל דערפון וואס ער האט נאכגעלאזט פון זיין רעוואלוציענערן עקזאטישן אויסזען. ער האט געקראגן א געוויסע צוגעלאזנקייט. אבער קיין מחלל שבת איז ער פריער נישט געווען און א געוויינטליכער פאלגעוודיקער חרדי איז ער נישט געווארן.

איך וועל עס אבער נישט אוועקמאכן, עס ווייזט אויף א פראבלעם אינערהאלב די א.ט.ד’ניקעס. טראץ די צענדליגער טויזנטער אט”ד’ניקעס וואס געפינען זיך ארום דער וועלט, סיי אפענע סיי באהאלטענע, האט זיך אבער נאך נישט געפארעמט א מהלך אויף וואס עס זאל זיך לוינען צו פארלאזן דעם דרך. די אראפ־פון־דרך’ניקעס זענען צעווארפן און גלייכגילטיג, ניטא קיין איין צייטונג דערווייל וואס טוט פרעזענטירן זייער געמיינדע. נישט אין ענגליש, נישט אין יידיש, נישט אין עברית. וועבזייטלעך און קערפערשאפטן זענען דא, אבער ווי מען זאגט אין אידיש „שוואכע מעשיות‟.

דער אפיציעלער אויסרייד מצד די אט’ד’יעקער איז: „נו, אזוי איז עס אין דער פרייער וועלט.‟

דאס איז אבער לדעתי א נארישער ארגומענגט, כאילו אראפ פון דרך דארף צו זיין עפעס א שאך שפיל אדער ספארט. קען זיין אז מען זעט נעבעך איין אז ס’איז ביטער, האט מען עס פארוואנדלט אין א כאילו ספארט. איז עס דען? איז דאס די סיבה פארוואס מענטשן פאלאזן אידישקייט, די טראדיציע און משפחה?

„מען גייט ארויס ווייל מען וויל זיך אליינס אויסקלויבן אן אייגענע וועג, און נישט אויף זיך איינצושליסן אין א קיבוץ.‟ דאס איז נאך א פוילער תירוץ וואס מען הערט. מיט הונדערטער יארן צוריק זענען מענטשן וועלעכע זענען מיד געווארן פון די באגרעניצונגען פון זייער לאנד, אנטלאפן קיין האלאנד און אמעריקא צו זייער פרייהייט. אלע פליטים, פרייהייט ליבהאבער, האבן זיך אבער פאראייניגט אין קהילות און גרופעס אויף דעם פרייעם באדן.

דער ערשטער באקאנטער אטעאיסט, דער גריכישער פילאזאף „אפיקורס‟ טאקע דער נאך וועמען אלע אומגלויביקע ווערן אנגערופן אין אידיש, ער פלעגט זאגן צו זיינע אנהענגער: „דערפאר וואס עס איז נישטא קיין באַלוינונג און שטראָף נאכן טויט, זאל מען פראבירן הנאה צו האבן פון דער וועלט ווי ווייט מעגליך‟ און די גרעסטער הנאה אויף דער וועלט, האט אפיקורס געהאלטן איז, „זיך פאראייניגן אין גרופעס און געניסן פון א געמיינזאם לעבן.‟

היסטאריקער זאגן אז אפיקורס איז דער פיאנער פון אויפשטעלן פארזאמלונג־הייזער אין שטעט אין שטעטלעך. מען זאגט אז די שילן און קלויסטערס זענען שפעטערע גילגולים פון אפיקורס’עס פארזאמלונג־הייזער. (פאר אים איז געווען בלויז איין רעליגיעזער צענטער וואו מע האט געקענט עולה רגל זיין). די רעליגיעזע אינטערעסן און מאכט אינטערעסן האבן ווירקליך דעם געדאנק אויסגעניצט צום שלעכטן.

פון דעסט וועגן איז דער מוסטער א געזונטער. 

ווי זאגט דער חכם: „מיט צופיל פרייהייט וועט מען צעבלאזט ווערן!‟ 


פֿאַר וואָס לויפֿט אַ חסיד?

Why Are Hasidim Always In a Hurry?

פֿון זלמן חסיד

Yehuda Blum

ווי א חסיד גייט, איילט ער זיך. אין שול לויפט ער. ווי דער אלטער חסידישער ליד גייט: ״וואס טוט א ייד אין גלות? ער לויפט אין מקוה, ער לויפט אין שול דאווענען!״. צו דער ארבעט גייט ער אויך מיט שנעלע טריט. ווען מען רופט אים אויף א מיטונג, וועט ער אנקומען אין איילעניש, די לעצטע מינוט, מיט „די נשמה אין די הענט‟. ווען מען זעט א חסיד מערקט מען גלייך אז ער גיט נישט קיין עסקטרע בליק אין ערגעץ, ער לויפט שנעל צו זיין ציל.

דאס ווערטל גייט: „א חסיד קומט אן די לעצטע מינוט‟. די וועלט זאגט אז אין יעדן ווערטל ליגט א שטיקל אמת.

דער געדאנקענגאנג פון א חסיד איז אינגאנצען אנדערש ווי א וועלטליכער מענטש. זיין גוף און נשמה איז ממש א צווייטע סארט. עס ליגט אין זיין קאפ גאנץ אנדערע זאכן וואס עס ליגט פאר א דורכשניטליכן מענטש.

וויפיל מאל טראכט א מענטש אז ער איז אויף דער וועלט בלויז א קורצע צייט? ער מוז עפעס צוגרייטן אויפן עולם הבא. וויפיל מאל קומט אויס צו טראכטן פארן מענטש פון גן עדן, גיהנום, במשך פון א מעת לעת?

צו פארשטיין א חסיד דארף מען וויסן אז ער טראכטן דערפון הונדערטער מאל א טאג. דאס איז זיין „ציל‟. יא, ער ארבעט, מאכט געשעפטן, פארדינט געלט, לויפט ארום איינקויפן פאר זיין גרויסע געבענטשטע פאמיליע. דאס מאכט ער זייער שנעל, עס איז פאר אים ווי ער שלעפט שווערע פעק און מען וויל דערפון „פטור‟ ווערן וואס שנעלער. ער וויל שוין זיצן רואיג און הנאה האבן פונעם לעבן, וואס הייסט ביי אים רוחניות. בלויז העכערקייטן פארנעמט זיין ציל. דערפאר ביים דאווענען דריי מאל א טאג, ביי זיין תורה־שיעור, וועט ער זיך נישט איילן. ביי א גמילות חסד פאר א חבר, ביי פארברענגען מיט זיינע עלטערן און פאמיליע, וועט ער זיין רואיג. חוץ דעם וועט ער אייביג לויפן און זיך נישט אומקוקן אויף די גאנצע וועלט מיט אירע איבער זיבן ביליאן מענטשן. ער טראכט פשוט נישט פון זיי. דערפאר לויפט ער אייביג. ווי מען פלעגט זאגן אין קאצקער חסידות: עס איז נישט כדאי אויף דער וועלט צו געבן אפילו א קרעכץ דערויף. ווי עס זינגט זיך דער חב״ד׳צקער תנועה׳לע: „עס איז דאך אלץ הבל הבלים, אין עוד מלבדו‟.

זיכער איז נישט יעדער חסיד אזוי, אבער איך שטעל זיך אויפן פונדאַמענט פונעם געדאנק פונעם חסידישן לעבן.

דאס קען אבער אויך ברענגען א שלעכטע געוואוינהייט, וואס מען דארף זיך היטן דערפון. ווען א חסיד קומט צווישן נישט־אידן, קען ער א מאל אראפקוקען מיט ביטול, זיי גרינגשעצן, וויבאלד לויטן פארשטאנד פונעם חסיד געהערן זיי דאך נישט צום תכלית באשאף פון דער וועלט. אלעס איז דאך בלויז צוליב דער תורה, נו, פארוואס דארף איך בכלל זיך רעכענען מיט אנדערע באשעפענישן? קען זיך מאכן ביים חסיד אז עס פעלן אים די פשוטסטע כללים פון מענטשהייט! צום ביישפיל, ווען מען שטייט אין לאנגע רייען ערגעץ ארייצונגיין, וועט ער זיך אריינשטופן צו זיין דער ערשטער, נישט זיך רעכענען אז אנדערע שטייען דא פאר אים.

ווען מען קוקט דערויף מיט אן אמתער אויג און תורה׳דיגער פארשטאנד, וועט מען גלייך איינזען ווי נישט גערעכט דאס איז. דער גרויסע תנא רבי עקיבא לערנט אין מסכת אבות (פ״ג מי״ד) „חביב אדם שנברא בצלם אלהים‟ - דער מענטש - א ייד צי א גוי - אין דער וועלט איז געליבט, וויבאלד ער איז באשאפען געווארן מיטן געשטאלט פון גאט. „חיבה יתירה נודעת לו שנברא בצלם‟ - א ספעציעלע ליבשאפט איז דא פארן מענטש, וויבאלד ער איז באשאפען געווארן מיטן געשטאלט פון השם אליין. אין ספר „תורת כהנים‟ געפינען מיר, אז דערפאר שטייט אין חומש ויקרא, אשר יעשה אותם „האדם‟ וחי בהם - דער מענטש וואס טוט זיין פליכט, וועט לעבן. שטייט „האדם‟, נישט קיין כהן לוי ישראל, אויך נישט קיין ייד, נאר בלויז „א מענטש‟. ווייל א סעקולערער מענטש, אויב טוט ער זיין פליכט, איז ער חשוב פאר גאט פונקט ווי דער כהן גדול! די משנה לערנט: כל מה שברא הקב״ה בעולמו לא ברא אלא לכבודו - אלעס וואס גאט האט באשאפען אין זיין וועלט קומט דערפון ארויס כבוד פאר גאט. דאס נעמט אריין יעדער באשעפעניש און אוודאי אויך א גוי.

עס איז שוין לאנג דא קריטיג קעגן חסידים פון די לופטליניע קאמפאניעס, אז חסידים רעכענען זיך נישט מיט די מינימאלע כללים וואס א מען פארלאנגט ביים פליען. פאראן חסידים וואס זענען אין דעם הינזיכט שוואכער פון סתם מענטשן, די פלי מאנשאפט באקלאגט זיך אז זיי מוזן הייסן חסידים עטליכע מאל זיך אוועקזעצן אין דער צייט וואס אנדערע זיצן שוין. דאס קומט אפשר צוליב דעם וואס דער חסיד טראכט פון זיין ציל, פון רוחניות און תורה, זיין קאפ איז נישט פארנומען מיט די פארמאלע מענטשליכע כללים. אבער דאס איז נישט קיין תירוץ צוליב דעם זאל מען אים אנקוקן ווי א „בריאה‟ וואס האט נישט קיין מענטשליכקייט!

טאקע ווייל ער איז א חסיד, דארף ער מער אכט געבן זיין אויפפירונג זאל ברענגען א קידוש השם, מען זאל אנווייזן אויף אים, ווי איידל ער פירט זיך, און מיט מענטשליכקייט.


ווי חסידים שיידן זיך אָפּ פֿונעם גוייִשן אַרום

How Hasidim Keep Themselves Apart From The Gentiles

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

ווי א חסידישער יינגל האט מען אין אונז אריינגעבאכעט אז מיר דארפן זיין וואס מער אנדערש פונעם גוי, סיי מיט קליידונג און סיי מיטן געפירעכטס. און וועלעכער קליידונג איז גויאיש? אלעס וואס חסידים זאגן אז עס איז גויאיש, למשל דדשינס הויזן/קליידל, געפאסט העמעדל (טי שערט), א גויישער קאסקעט (cap), און בגדים מיט כל מיני לאגאס. די סארט בגדים זענען וועלטליך, פראסט, זיי פארגויאישן דעם קאפ. ביי פרויען וועט עס זיין אן ענין פון צניעות. פאר די זעלבע סיבה וועלן טייל זיך אפהאלטן פון געבן אדער זיך רופן מיט גאסישע צונעמען. פאראן חסידים וואס וועלן נישט צולאזן מען זאל רופן זייער יאסאלע, משהלע, בערעלע, רבקהלע און גיטעלע מיט די גאסיש־קלינגענדיקע צונעמען — יוסי, מוישי, בערי, רבקי, גיטי. 

דאן איז פאראן די מער קלאסישע גויאישקייט, די מאדערנע בגדים: א קורץ רעקל, קראוואטל, א מאדערן שייטל, פערפומען, אדער סיי וואס עס שמעקט מאדערן. דא דארף מען שוין זיין א מבין אין היימישקייט צו פארשטיין וואס עס איז מאדערן אדער נישט, ווייל אפשר איז הויזן אויך מאדערן? אויף דעם האט מען אבער מחליט געווען אז נישט. און אפשר איז א בלוי געשטרייפט רעקל, אפילו א לאנגע, אויך מאדערן? אויף דעם איז טאקע פאראן אן אויפמערקזאמקייט, דערפאר וועלן א סך חסידים טראגן בלויז שווארצע רעקלעך, דאס איז שוין פון לאנג נמנו וגמרו אז מיט שווארצן איז מען אויף א זיכערער חסידישער באדן, סיידן עס רעדט זיך פון די נאדווארנע רבי’ס וואס ביי זיי איז א גלאנציג קאלירפול בעקיטשע א הייסער רעבישער ענין.

און וואס טוט זיך מיט די מאדערנע קעשענעס, און קנעפלעך? וועט טאקע אן עכטער חסידישער איד, א ובחוקותיהם לא תליכו’ניק, טראגן א חסידישער רעקל, וואס ווערט פארקויפט ביי „דזשי ענד דזשי‟ און אנדערע חסידישע בגדים געשעפטן, גלייך מיט די „באלעבאטישע‟ רעקלעך. אזא רעקל פארמאגט דאך שיפע קעשענעס, און קנעפלעך באדעקט מיט סחורה גלייך ווי די קנעפלעך פון א בעקיטשע. די חסידים פון כניאקישן קולטור — די וואָס האלטן זיך פארצײטיש פרום — וועלן מודה זיין אז ווען וועלט וואלט געווען וועלט וואלט א חסידישער איד נישט געגאנגען אין געקנעפלטע מלבושים, נאר מיט בענדלעך אדער העקעלעך. שריים דערפון זעט מען טאקע ביים לבוש פון די רעבישע פרינצן: די סטראקעס וואס ווערן געקנעפלט מיט זילבענע העקעלעך. 

עכט חסידישע שיך פון כניאקישן חדר, פארמאגן נישט קיין קנעפלעך, און אפילו נישט קיין בענדלעך. בענדלעך שטאמט פון די מתחדשים — די דייטשלעך (פארצייטישע נעמען אויף די מאדערנע אידן) און זענען אויכעט ספארטיוו. אן עכט חסידישער שפאנט נישט ווי אן ערל מיט פסיעות גסות, מיט פעסטע טריט, און גוטע שיך. ער גייט מיט א געבראכנקייט און קרענקליך, דאס איז שוין מער אידישליך. 

ביי די יינגלעך, ביז די בר מצווה מעג מען גיין אנגעטון לויט די באקוועמליכקייט: קאלירטע בגדים, געאייגנט לויט די וועטער. די מוטער קליידעט זיי געווענדליך, וועלן זיי ווערן געקליידעט לויטן ווייבערישן געשמאק. כניאקן וועלן אבער נישט צולאזן קורצע ערמל און הויזן, אדער ספארטיווע קאלירפולע העמעדלעך; די פאות קענען נישט זיין צו קורץ, אדער מיט דזשעל, און דאס קאפל קען נישט זיין צו קליין. א כניאקיש קאפל דארף באדעקן דאס רוב קאפ. אין סאטמאר זעט מען א גרויסן אונטערשייד צווישן די „בעסערע‟, מער אויסגעפּוצטע קינדער, און די פון כניאקישע עלטערן.

ווי איר זעט איז דא א חילוק צווישן די “מילדע חסידים” וואס לאזן אריין א ביסל מאדערנקייט אין זייער לבוש, דאס רופט זיך „באלעבאטיש‟ (נישט אויסצומישן מיטן אנדערן טייטש פון „באלעבאטיש‟ וואס מיינט פארמעגלעך) און “כניאקישע חסידים” וואס האלטן אן אויפמערקזאמען אויג אויף פראסטקייט. למשל א באלעבאטישער איד וועט צולאזן א האנט זייגער אדער מאדערנע ברילן; פאר כניאקן זענען זיי צו באלעבאטיש.

אין ווייבער שיל עקזיסטירט נישט דאס ווארט כניאקיש. דארט איז אלעס אונטערן שלייער פון צניעות. מאדערן ביי א פרוי מיינט פשוט ווייניגער צניעותדיג. 

און וואס איז דאס א גויאיש געפירעכץ? 

דאס איז גלייך צו לבוש און נעמען, אן התנהגות וואס איז פראסט-גאסיש, אדער מודערן, איז אפגעפרעגט. אבער אויכעט דא איז די ליניע נישט קלאר. מיטהאלטן די זומער וואקאציע וואכן איז כשר, אפילו ביי די כניאקישע געמיינדעס, מה שאין כן ווינטער וואקאציע איז שוין אומהיימיש און גויאיש, דא וועט זיך זען א חילוק צווישן מענער און ווייבער. ביי דער פרוי ווערט פרומקייט געמאסטן לויט צניעות, וועט גויאישקייט דארט נישט אזוי געפילטערט ווערן, זיי מעגן זיך ענדעשער אביסל פארגויאישן מיט לשונות העמים; מיט א געבורטס טאג מזל טוב; מען גייט נישט אזוי פיל אין שיל; און אז מען דארף זיך מער פארען מיטן רעאליטעט פון לעבן, פארגוישט מען זיך מער. זיי האבן טאקע צניעות באגרעניצונגען וואס מענער האבן נישט, אבער צוליב דעם וואס די מצווה פון שמירת עיניים געהער נישט צו דער פרוי האבן זיי מער פרייהייט ארום צו קוקן וואס טוט זיך ארום.

אום זומער וואקאציע וועלן רוב חסידישע מענער מסכים זיין זיך צו קליידן פראקטיש. מען דארף זיין גאר פאנאטיש צו שפאצירן איבער די שווייצער בערג מיט די שמונה בגדים. נייעס פון די וואלן איז מותר לכל הדעות, אבער נישט פון ספארט. צייטונגען זענען גע’כשר’ט געווארן דורך די רבנים אין די סאמע פרימסטער וויליאמסבורג אין די צייטן פון ר’ יואליש, כל זמן די צייטונג איז אין היימישן אידיש. אן עכטער כניאק וועט זיך אבער אפהאלטן פון אינהאלט געדרוקט אויף גרויסע זשורנאליסטישע צייטונגען. קאקא־קאלא איז א גויאישע משקה, אבער עס איז מותר לכל הדעות (מיט א הכשר) ביי יעדן שבת טיש. וואס שייך א קען (פושקע) קאקא־קאלא איז א שאלה. פאפסיקלס, אייזקרים און שאקאלאדן איז לכתחילה נאר פאר פרויען און קינדער. א מאן מיט זעלבסרעפעקט וועט זיי נישט עסן ברבים סיידן ביי א שמחה. א כניאק ווידער וועט זיי באטראכטן פאר תאוודיג און מאדערן, ער וועט זיך אפהאלטן דערפון אפילו בחדרי חדרים. 

די שולע יאר ביי די מיידלעך הייבט זיך אן לויט דעם גויאישן קאלענדער צוזאמען מיט די גויאישע שולעס פון די שקצים און שיקסעס. אינטערעסאנט איז וואס דאס מסכים זיין צו פארן אין א פליגער, אין אן עראפלאן, איז אין דער אמתן א מין אונטערגעבן זיך צו א טאטאלער גויאישער קולטור. ווען א חסיד פארט מיטן פליגער, אויסער די שמירת עניים פראבלעם, איז ער ארומגערינגלט מיט שטיקער גויאישקייט און מאדערנקייט. מע גייט אריין אינעם פליפעלד, מיט אלע פערפומען און קולות פון אויסגעפוצטע נשים, מען האלט מיט טאטאל גויאישע אנווייזונגען און סטאטוטן, מען זיצט אינעם פליגער לעבן געפוצטע גוים און גויעס, מען ווייקט זיך צווישן זיי, מען שמעקט די טריפענע מאכלים, די פליגער שוועסטער זענען אונזערע פארזארגער און טעלעוויזיע צאנגט פאר די אויגן. עס האט מיר שטענדיג גע’חודוש’ט וויאזוי מען לאזט חסידים זיך אזוי צו פאר’גוי’אישן מיטן פליגער ווען מע פליט צוליב נישט לעבנסוויכטיגע סיבות. מען האט זיך, ווייזט אויס, צוגעוואונט דערצו, און עס איז כשר לכל הדעות. 

צום שלוס: די היימישע פילטער פארמאגט טאקע לעכער און זייטיגע עפענונגען, און פון א ווינט קען אפילו דער בעסטער פילטער נישט צוריקהאלטן, אבער ווי נישט ווי, זעט מען אן אונטערשייד צווישן די ביידע זייטן פונעם פילטער. די אינעווייניגסטע זייט איז פארט מצליח צו האלטן א שטארק היימישער אטמאספערע און אייגנארטיגער אידענטיפיקאציע, אויף וואס יעדער קען מעיד זיין אז טראץ די גויאישקייט איינברעכונגען איז ער א היימישער איד, כניאקיש צי באלעבאטיש, א בריה בפני עצמו.


גראַדואַנטן פֿון חסידישע מוסדות האָבן הצלחה אין לעבן

Hasidic School Graduates Lead Successful Lives

פֿון בן ציון אדלער

Yehuda Blum

[אַן אָפּרוף אויפֿן עדיטאָריאַל, „דער חסיד וואָס דערוועגט זיך צו קריטיקירן די חינוך־סיסטעם‟

איך האב נישט געלייענט דעם בוך „ותינוק ללמוד ספר‟ פון קטלא קניא. אבער ווי לאנג צענדליגער טויזענטער חסידישע קינדער זענען אויסגעשורה׳ט יעדן איינציגן טאג פונעם שול-יאר, צו גיין אין שול; ווי לאנג טויזענטער מאמעס און טאטעס שיקן, מיטן פרייען ווילן, זייערע קינדער אין די חסידישע שולן; ווי לאנג די קהילה מעמבערס צאלן מיליאנען דאלערן פון זייער אפגעשפארטע האראוואניע פאר שכר לימוד, דארף איך נישט איבערצייגן קיינעם ווי גוט איז אונזער שולסיסטעם. די פאקטן רעדן פאר זיך אליין.

מיר האבן רשות אויפציען אונזערע קינדער פונקט ווי מיר ווילן און פארשטייען אויב שטימט עס מיט די געזעצען פון אונזער לאנד.

די חסידישע שולסיסטעם גיט ארויס שווערע צענדליגער טויזענטער קינדער א יאר. זייער א קליינע פראצענט דערפון געהערן צו די גרופע פון „אפגעפאָרענע‟ חסידים וואס טרעפן זיך אינעם וועכנטלעכן „טשאָלנט קלוב‟, א קינד קען ציילן אויף די פינגער וויפיל… נאך ווייניגער געהערן צו דער גרופע צו וואס „קטלא קניא‟ געהערט.

פון דער צווייטער זייט וואקסט יערליך א גאנצער דור חסידים, וואס אלע פון זיי רעדן א געשליפענעם ענגליש, פירן ביזנעס אויף אלע שפראכן אריינגערעכנט ענגליש, גרויסע חשבון־פירער, וואס קענען גיט מולטיפּליקאַציע, עקאָנאָמיק. זיי ווערן ב״ה מיליאנערן. אנדערע וואקסן אויס בני תורה, לערנען תורה אין די טיעפעסע סוגיות הש״ס. פון ווי נעמט זיך אזא ליגן אז חסידישע יידן קענען נישט איבערגעבן קיין קורצן גמרא־שיעור? האט איר דאס נאכגעקוקט? קענט איר דאס באשטעטיגן?

זייט ווען איז אן עוולה צו זיין „אויפגעקלערט‟ און אריינקוקן און אן „אַרטסקראָל‟ כּדי צו העלפֿן?? און זייט וויסן אז אין רוב סאטמארער שטיבער און אין „אלע‟ סאטמארער בתי מדרשים, איז עס בכלל נישט דא צו געפינען!

מוזיק??? אפשר גיט איר א בליק אין אייער אפטיילונג: „עונג שבת‟ פון דזשארדין קוציק, וועט איר אייך איבערצייגן וויפיל חסידים קענען עס יא.

וויסענשאפט? ערקלערט ביטע וואס עס מיינט. ווער עס האט נאר אויפגעמאכט א גמרא ווייסט אליין וויפיל וויסענשאפט, מאטעמאטיק, רעכענען, מעסטן, חשבון, קויפן און פארקויפן, ארכיטעקט, מסחר, היסטאריע, אלע חכמות פון דער וועלט טרעפט מען דארט.

צום ביישפיל, רוב חסידים וואס בויען הייזער, זענען די בעלי מלאכות חסידים אליין! פון אנהייב ביזן סוף. דיזיינערס, שאפן פערמיטס (דערלויבעניש), עלקטערישאנס, פלאמערס, פֿאַרבער, הארדווער, די קיך, כלים אין שטוב. אלעס מאכט מען און ווערט פארקויפט ביי חסידישע סוחרים!

מיר ווייסן נישט ווי אַזוי עס פֿונקציאָנירט די אַמעריקאַנער דעמאָקראַטיע? נאך א גלאטן ליגן! יעדעס קליין קינד וואס הערט אויס די אפשאצונגען אויף די „קול מבשר‟ ליניעס, אדער לייענט די גרויסע צייטונגען, ווייסן פינקטליך אלע חלקים פון אמעריקאנער דעמאקראטיע, און האט אויך זיין מיינונג. אז איר ווייסט נישט, מוז איך אייך פארציילן אז „קול מבשר‟ האט זייער א סך צוהערער! און חסידישע צייטונגען האבן זייער א סך ליינערס!

פארוואס פארגינט מען פאר אלע ענגלישע אויסגאבען זאלן האבן פינקטליך אפטיילונגען, אפהאנדלונגען, רעקלאמעס פון „קאַרס, אַפּאַראַטן, וואַקאַציעס און רעסטאָראַנען, ווער עס מאַכט מער געלט בײַ וועמען, שטאָטישע לשון־הרעס.‟ נאר חסידים טאר נישט רעדן דערפון!
דרך אגב: איך ווייס נישט ווי „קטלא קניא‟ דרייט זיך, מיט וועמען ער קומט צונויף, אבער איך דריי זיך אין סאטמארער בתי מדרשים, ווי עס געפינט זיך די גרעסטע צאל יונגע חסידים. איבעראל רעדט מען פון תורה, יראת שמים, גוטע מדות, פון גמילות חסדים, און טאקע פון ביזנעס אויך. קיינמאל הער איך נישט רעדן פון די אויבענדערמאנטע.

נאך א פראגע. אין דעם ארטיקל זאגט איר: אז עס געפעלט אייך דאס בוך, „ווייל איר האט פֿאָרט געוואָלט הערן אַ באַריכט פֿון אַן אינעווייניקסטן‟. איז דאס דער איינציגעסטער „אינעווייניקסטער באריכט‟ וואס איר קענט לייענען? יעדער מוסד גיט יעדע צייט ארויס „אינעוויינקיסטע באריכטן‟, פובליקאציעס וואס באריכטן זייערע שולסיסטעם. אויך קען מען עס זען וואך איין וואך אויס, אין די דריי גרויסע וואכן־צייטונגען: „די צייטונג‟, „דער איד‟, „דער בלאט״. אלע שרייבן קלאר וואס עס גייט פאר און אונזער שולסיסטעם. איר דארף עס נישט לייענען פון א באהאלטענעם מחבר וואס ניצט אַ פּסעוודאָנים און איז נישט פארלאזלעך.

מען וועט נישט טרעפן ביי די טירן פון אונזער שולסיסטעם קיין פאליציי מיט געווער, קיין שיסערייען, קיין גע׳אסר׳טע נארקאטיקס, קיין סעקסועלע פראבלעמען. עס קומט אויך נישט ארויס פון אונזער שולסיסטעם קיין פארברעכער און גנבים. טא ווי איז דעם שרעקלעכן מצבֿ פֿון די לימודי־חול ווי עקאָנאָמיק, קונסט, מוזיק, וויסנשאַפֿט וואס איר רעדט דערפון?

מיין וואונדער איז, וויאזוי גלייבט מען יעדן וואס קומט קריטיקירן אונזער סיסטעם, מען נעמט עס אן פאר „גוט געלט‟ ווען עס איז בלויזע ליגנעט, ״שקר ווי דער עבודה זרה״.

ביי יידן איז דא א כלל: חכמה בגוים תאמין (מדרש איכה) „עס איז דא קלוגשאפט צווישן די גוים‟. וועל איך זאגן וואס די קלוגע גוים האבן עדות געזאגט אויף דער יידישער שולסיסטעם. דער מדרש פארציילט: די גרעסטע קלוגע צווישן די גוים זענען געווען „בלעם הרשע‟ און „אבנימוס הגרדי‟. ווען מען האט זיי געפרעגט וואס קענען מיר טוען אונטערברענגען כלל ישראל? האבן זיי געענטפערט: גייט אריין אין זייערע בתי מדרשים [אין דער יידישער שולסיסטעם]. אויב טרעפט איר ווי די קליינע קינדער לערנען תורה, וועט איר זיי נישט קענען רירן.


די זון און די וואָלקנס — וואָס מיינען זיי טאַקע פֿאַר אונדז?

The Sun and the Clouds – What Do They Represent For Us?

פֿון יהושע כּהנא

YEHUDA BLUM

די זון ווערט שטענדיג אפגעמאלן אלס דער סימבאל פון שיינקייט און האפענונג. „דו ביסט שיין ווי די זון‟, „דער האט א ליכטיגע צורה, ווי די זון‟, אונזער משה רבינו’ס פנים ווערט דאך צוגעגליכן צו דער זון. וועגן האפענונג זאָגט מען: „די זון וועט נאכאמאל אויפשיינען פאר דיר‟.

ווירקליך, וואו עס איז די זון איז דא שיינקייט. א זוניגער טאג איז שענער ווי א פארוואלקענטער טאג. א זוניגער לאנד איז שענער ווי א פארוואלקענטער לאנד. ווי שיין איז א זון איבער א ים ברעג מיט די צום הימל אויסגעצויגענע פאלמענביימער. ווי שיין איז א הויז מיט א דאכפענסטער, אדער א ריזיגער גלעזענער וואנט אינעם קיך פון א באלבאטיש הויז וואָס פירט צום גארטן פון וואו די זון שטראלן שיינען פריידיג אויפן קאווע־שאל אדער דעליקאטעסן פונעם גביר’ס פרישטיג. 

Read more


װי פּראַװען חסידים די לעצטע טעג סוכּות?

How Do Hasidim Celebrate the Last Days of Sukkos?

פֿון זלמן חסיד

Yehuda Blum

װי גײט דאָס יידישע ווערטל: „גיי לערן מיט א גוי ברטנורה‟. ברטנורה איז א פירוש אויף משניות פון רבי עובדיה פון איטאליע (פונעם פראווינץ בערטינאָראָ) אין יאר 1440–1450, וואס יעדער ייד פלעגט לערנען, אבער פאר א גוי איז עס געווען זייער ווייט צו פארשטיין. א צווייטער ווערטל איז: ווי קומט א „יוון‟ אין די סוכה? א גוי וועט נישט פארשטיין װי א ייד פארברענגט געשמאק אכט טאג אין זיין סוכה׳לע.

דאס קען געזאגט ווערן ווען א נישט־באקאנטער באטראכט א חסיד אין די טעג פון הושענא רבה - שמחת תורה. ער איז אנגעווארמט, ארומגענומען מיט א פלאם פייער, אזש עס גייט ארויס פון אים א פארע…. אבער אנדערע װעלן נישט פארשטיין פארוואס.

לאמיר עס אביסל צעלייגן אויף קליין געלט…

הושענא רבה פארנאכט איילט זיך דער טאטע מיט זיינע קינדער אין שיל, מען קויפט די הושענות־בינטליך פאר יעדן פון דער משפחה, קליין און גרויס, יעדעס בינטל א צען דאלער. נאך מעריב לייענט מען אין א ספר תורה גאנץ סדר דברים ביז „וזאת הברכה‟. מען גייט אהיים מאכן די סעודה, און דערנאָך צוריק אין שיל אויסזאגן גאנץ תהלים. עס איז שוין לאנג נאך חצות לילה, ווען מען לייגט זיך שלאפן.

צופרי גײט מען אין שיל צו די תפלות, מען שרייט „הושע נא‟, מען בעט בײ גאט ער זאל שיקן רעגן און גוטע השפעות אויף א גאנץ יאר. אויב דאווענט מען ביי א רבין, קענען די תפילות דויערן ביז 1-2 נאכמיטאג. ווען מען קומט אהיים עסט מען די סעודה, וואס די אשת חיל האט שוין געגרייט, מען גיט א „קינדל‟ – א ספעציעלן טארט געמאכט מיט ניס און האניק, ווייל מען עסט נישט קיין ניס פון ראש השנה ביז הושענא רבה. דערנאָך כאפט מען אפשר א דרימל, מען מוז זיך שוין גרייטן צו שמיני עצרת.

נאכן ליכט־צינדן גייט דער טאטע צוריק אין שיל אריין, די קינדער אויסגעפוצט און באצירט ביי זיין זייט. אלע האבן ספר ־תורה׳ליך און שיינע פענדלעך. נאך מעריב הייבט זיך אן די שמחה פון טאנצען די זיבן הקפות. ביי גרויסע רביס טאנצט מען פיר - פינף שעה אין א ריי, א סך מאל ציט זיך עס אריין ביז 1 ביינאכט. אז מען קומט אהיים עסט מען די סעודת יום טוב. מען איז אויסגעשוויצט, טרינקט מען דאן א סך קאלטע געטראנקען. ווי זאגט מען דאן: גיט סאדע צום טיש, עס זאל שניידן אין מויל פון קעלט.

קוים איז מען איינגעשלאפען דארף מען לויפן אין בית המדרש צופרי, מען בענטשט גשם, מען בעט גאט זאל שיקן רעגן פאר די תבואה און פרוכט. נאך דער סעודה, קוים מען כאפט א דרימל, שטייט מען אויף און מע געזעגענט זיך מיט דער סוכה מיט שיינע לידער. לויפט מען שוין ווייטער אין שול אריין צו שמחת תורה ביינאכט, די הקפות איז א סך לענגער, פרייליכער און לעבעדיגער ווי די ערשטע נאכט.

ביי די הקפות קומען די פרויען אויך אין ווייבער שול, מיידעלעך אויך, אפילו די גאנץ קליינע, שטיפן זיך צו זען ווי זייערע טאטעס־זיידעס, טאנצען מיט דער תורה. די יידן זענען פארשוויצט, פארסאפעט, פארמאטערט, עס גיסט זיך שווייס ווי א ברונעם וואסער. אויב ווערט מען נתרגש, מע פֿילט זיך גערירט, גיסן זיך הייסע טרערן, ווי שטארק פרייט זיך א ייד די נאכט! ער זעט גארנישט, נאר דעם פארמעט פֿון די ספר־תורה’ס און הייליגע אותיות – נאך אלץ די זעלבע תורה פיר טויזנט יאר אין גלות, נאך דעם וואס די גרעסטע „מבינים‟ און „חכמים‟ האבן פארויסגעזאגט: יידישקייט וועט אינטערגיין, אויפגעטוישט ווערן, איז זייער נבואה נישט געלונגען! מיר האלטן נאך אלץ אן די זעלבע תורה פון אמאל, יעדעס מצוה, יעדער אות איז גאנץ, נישט אפגעקראצט אפילו א האר.

ביי די הקפות וועלן זיידעס – וואס האבן מיטגעלעבט די נאצי לאגערן און געמיינט אז עס איז שוין עק וועלט…. און אויך די גבאים פון די בתי מדרשים – פארטיילן פאר די קינדער זיסע נאשערייען. מען וועט מאכן א ראד האלטנדיק די הענטעלעך פון די קינדערלעך און זינגען: עס איז בעסער צו לערנען די הייליגע תורה מער ווי דאָס גאַנצע גאלד און זילבער! [טוב לי תורת פיך מאלפי זהב וכסף, תהלים קיט].

אין א סך בתי מדרשים, ספעציעל ביי די יעקישע קהילות, וועט מען שמחת תורה מאכן אן אויסנאם, פרויען מעגן אריינקומען אין די שילן, שטיין ביי די זייט און זיך מיטפרייען. אבער רוב חסידים זענען מקפיד אז די מחיצה זאל זיין הונדערט פראצענט פארמאכט.

דער שפיץ פון דער שמחה איז אבער שמחת תורה צופרי. דאן איז די העכסטע צייט פון יאר. מען טאנצט מיט די טליתים איבער די אויגן, אן אויפהער. מען זינגט שעה׳ן לאַנג מיט לעבעדיגע פרייליכע לידער לכבוד דער תורה, רוב מענער זענען ממש פארשיכורט פון שמחה.

ביי חסידים, ספעציעל אין חב״ד, וועט מען טאקע דאן זיך צולאזן, טרינקן וויסקי, וואדקע, ביז מען ווערט עכט בגילופין׳דיג…. אנדערע וועלן נישט לאזן טרינקען ביי די הקפות. חסידים פלעגן זאגן: מען דארף ווערן שיכור פון די הקפות, נישט פון בראנפן. נו, וועט מען טרינקן ערשט ווען מען קומט אהיים, ביי דער נאכמיטאג סעודה.

נאכן טאנצן איז יעדער עולה אויף דער תורה. קינד און קייט באקומט אן עליה. דער װאָס באַקומט אן עליה ביים פארטיגן די תורה רופט מען דעם חתן תורה, און דער עולה װאָס הייבט אן די תורה ווערט גערופען חתן בראשית. ביידע יידן סערווירן דערנאך פאר די מתפללים א קידוש מיט קוכן, הערינג, מזונות, וויין און משקה.

ביי דער יום טוב סעודה איז דער מנהג צו עסן „די גוטע קרויט‟ אדער ווי מען רופט עס – האלעבצעס. איי איז דאס געשמאק!

די פרויען װאָס גרײטן צו די אלע סעודות הײבן דאָס אפט אָן נאָך זומערצײט. די האָלעבצעס גרײט מען צו אין די נײן טעג פאר תשעה־באב. פאר װאס? מען עסט דאן נישט קיין פלײש; װאשן װעש טאר מען נישט, רוימען אין שטוב אויך נישט, האָט מען צײט צו גרייטן אויף יום־טוב און דאן שטעלט מען אלץ אין פריזער. קומט דער יום־טוב, דאַרף מען עס בלויז אנווארעמען און גרייטן צום טיש.

די דריי טעג הושענא רבה - שמיני עצרת - שמחת תורה ברענגט דער משפחה רוחניות׳דיגע שפייז פאר די נשמה, אויף א גאנץ יאר.


כעמקעס שופֿר

Chemke's Shofar

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

געווען א ייד, כעמקע (נחמיה) האט מען אים גערופן. א סך צרות האט ער געהאט, נישט קיין מזל, נישט קיין פרנסה, א פארשטארבענע ווייב רח”ל, נישט קיין קינדער נעבעך. 

א שעמעװדיגער איז כעמקע געווען, נישט געוואלט זיין קיינעמס רחמנות, האט ער קיינעם נישט דערציילט זיין מצב און האָט תמיד געהאַט א שמייכל צווישן לײַטן. דער מצב איז אבער נישט בעסער געווארן.

פון צייט צו צייט פלעגט ער דאווענען אין ר’ קלמן שותק’ס שטיבל. ווער איז דער ר’ קלמן שותק? וואס איז דאס זיין שטיבל?

דאס איז געווען א שטיבל פון עובדים, מענטשן וואס פארשטייען ר’ קלמן’ס דרך, זענען שטיל, טוען וואס מען דארף טון, רעדן וואס מען דארף רעדן, דאווענען מיט די כוונות וואס מען דארף צו דאווענען. ר’ קלמן, דער „רבי פונעם שטיבל‟, איז געווען נאך שטילער און פארמאכטער װי אַלע אַנדערע מתפּללים. דערפאר האט מען אים גערופן שותק (שווייגעדיגער).

ר’ קלמן איז נישט געווען באקאנט אויף דער גאס, אבער די וואס האבן געהערט פון אים האבן געוואוסט אַז מען רעדט דא פון אן איש פלאות, א בעל סוד, און מער פון אלעם – א חכם מחוכם. זיין שטיבל האט זיך געפונען אין א פארשטיפט געסל. בלויז מתפללים וואס ניצן מער דעם קאפ ווי דאס מויל האבן דארטן געדאוונט, זיי זענען דווקא נישט געווען פון געגנט, געקומען צוגיין זענען זיי אפילו א שעה צייט.  

אפילו פרייטיג צו נאכטס האט זיך געשפירט ווי א רעווא דרעווין, א שטארקער ערנסטקייט און געשפאנטקייט האט געהערשט, דער שטיבל איז געווען ווי אויף אן אנדער װעלט. 

אז כעמקע איז איבער א שעה מהלך געקומען צוגיין אין דעם שטיבל האט ער זיך אוודאי אריינגעפאסט דארטן. גײט ער טאקע אהין אויך אום שמחת תורה. פאסירט איינמאל, ביים זינגען דעם מפי אל, כאפט אן נחמיה’ן עפעס א פלאם פייער, א כמו אטאקע, ער צעשרייט זיך אויף אן אומגעווײנדליכן שטייגער, האקט אויף דער בימה, אַז די אדערן אין פנים ווייזן זיך ארויס. 

נאך דער גאנצער שמחה תורה צערעמאניע ווינקט אים ר’ קלמן אריין אין זיין פריוואטן שטיבל:

„שמחת תורה איז א בחינה פון יום כיפור - מורמלט ר’ קלמן אונטער די וואנצעס - יום כיפור רייסט מען איין מיט תחנונים, שמחת תורה מיט שמחה. אז יום כיפור ענדיגט מען מיט א בלאז שופר איז נישט מער ווי רעכט אז מען זאל טון די זעלבע אום שמחת תורה, איז נעם’זשע, ר’ נחמיה, א שופר און בלאז א תקיעה שברים תרועה תקיעה.‟

נו, אז ר’ קלמן הייסט, גייט כעמקע צום עמוד, נעמט ארויס דעם לאנגן שופר פון ר’ קלמן, און בלאזט אינעם ליידיגן שטיבל.

„איי כעמקע, אזעלעכע תקיעות, אזעלעכע תקיעות. מענטשן מיינען אז א שופר איז א ימים נוראימדיגע זאך, נישט אמת, א שופר איז דאס אמת’ער קול פונעם מענטשנס הארץ, פון דער נשמה.

„כעמקע, איך ווייס אז דו קענסט נישט רעדן פון וואס עס גייט פאר. א איד דארף אבער שרייען, דער שופר וועט שרייען פאר דיר! פון היינט אן, ווען עס טוט דיר עפעס וויי נעם דעם שופר און בלאז! דער שופר איז גאטס קול, מפי אל יבורך ישראל. 

כעמקע דער שעמעוודיגער, אבער א מאמין אין ר’ קלמן, האט געפאלגט, גאנץ שנעל האט ער באקומען א צונאמען כעמקע דער בלאזער. אינמיטן די נאכט ווען עס האט אים געקוועטשט דאס הארץ האט ער גענומען דעם שופר. אינמיטן גאס, גייענדיג צום בית המידרש, אז דאס הארץ האט אים וויי געטון האט ער געגעבן א לאנגן בלאז.

„כעמקע איז אראפ מדעתו,‟ האט מען געשמועסט אין גאס. כעמקע האט קיינעם נישט דערציילט וואס ווי ווען. עס האט נישט געהאלפן קיין געבעטן פון ידידים; ווען דאס הארץ איז געווארן קאלומוטנע, האט ער געבלאזן.

כעמקע איז נישט א מעת לעת’דיגער יושב בית המדרש, ער פלעגט ארומפארן פאר געשעפטן. איז ער אנגעקומען קיין מיניאפולעס, מינעסאָטע. זיצט ער ביי א זיצונג, דאס הארץ גיט אים א קוועטש, גייט ער ארויס אינעם קארידאר און בלאזט.

שטייען צענדליגער ערלים אינעם קארידאר פאר’חודיש’ט און פארטומלט זיך צוקוקענדיג ווי דער בהלה’וועטער געשטאלט מיט פארמאכטע אויגן פייפט דעם הארן. ווי פארשטייט אן ערל אן אידישן תקיעה?!… זיי זענען טאקע געבליבן פֿאַרװוּנדערט.

דאס איז נאך גאנץ מילד געוועזן. מאכט זיך אבער אמאל כעמקע האט זיך געדארפט שטעלן פארן געריכט צוליב אן איבעריאגעניש (ספידינג). אזויווי דער שופט באשולדיגט אים, נעמט ער ארויס דעם שופר ווי ער שטייט און גייט, און פייפט אריין א תקיעה שברים תרועה.

עפעס א קוריאזע חוצפה… “וואס באדייט אזא געפירעכטץ אינעם געריכט?” פאדערט דער דערשטוינטער ריכטער בייז.

“געערטער שופט! א רבי’ן האב איך א הייליגן און א קלוגן, האט ער מיר באפוילן צו פייפן ווען דאס הארץ איז מיר באטריבט, און טאקע תיכף ומיד, איך טאר זיך נישט פארזוימען צו לאזן דאס הארץ זאמלען ווייטיג. טאמער יא, דאן וועט דער שופר אטאמאטיש בלאזן פאר מיר ווי אן אלארעם, אבער אך און וויי צו ווארטן ביז דעמאלס.

“הא הא הא, האסטו דאס אויספראבירט אז דו גלויבסט דערין?”

“איך וויל נישט איינשטעלן, הער ריכטער…

דער שופט האט זיך צעלאכט מיט די אנוועזנדע, און כעמקע האט שוין געדארפט באצאלן . נו, א גוי וועט צו א יללה פון א אידישן שופר נישט פארשטיין.

אבער דער אמת איז אז אפילו זיינע היימישע אידישע ברידער האבן די תקיעה אטאקעס נישט געקענט משיג זיין. ווי קען מען דען פארלאנגען פון א געוויינטליכן איד צו פארשטיין א שופר בלאזעריי אין א נאסן שבט טאג אזוי אינמיטן דערינען? נאר ר’ קלמן’ס א תלמיד פארשטייט אז א איד דארף טון וואס ער האט צו טון און מען פרעגט נישט קיין קשיות.

האט די גאס כעמקען טאקע אנגעקוקט ווי נישט ביים זינען, אבער אים איז מיט יעדער בלאז דאס הארץ גוט געווארן


קריטיק פֿאַרן אופֿן װי חסידים זענען מחנך זייערע קינדער

Criticism of the Way Hasidim Educate Their Children

פֿון בן ציון אדלער

Yehuda Blum

אין רעאקציע צום בריוו פון א. לייענער. ווי ער פרעגט: צי ברויך מען זאגן ליגענס פאר די וועלט אז „אלעס איז גיט‟.

אין מיין ארטיקל האב איך נישט געשריבן, צי דער חסידישער חינוך טויג; צי די קינדער׳ס עתיד ווערט באראבעוועט; צי עלטערן האָבן דאָס רעכט צו שיקן די קינדער אין װעלכן מוסד זײ װילן. איך האב זיכער נישט געזאגט אז „אלעס איז גוט‟ ביי חסידים. אייביג איז דא װאָס צו פארעכטן. ווי זאגט מען: משיח איז נאך אלץ נישט געקומען…. איך האב זיך בלויז באצויגן צו טרוקענע פאקטן, און וויאזוי איך האלט מען דארף זיך אומגיין מיט קינדער וואס גייען אראפ פונעם דרך.

אבער אויב שוין יא, וועל יא עפעס שרייבן דערוועגן.

קודם א שמועס וואס איך האב לעצטנס געהאט מיט א סעקולערן מאן. א נישט־יידישער מענטש האט ער זיך פאראינטערסירט אינעם חסידיש לעבן. שטעלט ער מיר א פראגע: פון וואס שעפט א חסידישע משפחה חיות? עס פעלט אייך אזויפיל פון וואס א דורכשניטליכער „סעקולערער‟ מענטש האט. איר לעבט פארן יידישן גלויבן, יידישע תורה, שווערע געזעצן. דאס איז אייך זייער שווער!

מיין ענטפער צו אים איז געווען אזוי:

א הנאה און תענוג האט מען, אויב מען קומט אן צו זיין ציל. דאס הייסט, אויב איינער האט א געוויסע ציל און שטרעבן, און ער דערגרייכט עס, איז די שמחה גרויס. ספעציעל אויב מען האט זיך זייער געפלאגט, ביז מען קומט אן דערצו, איז די שמחה און הנאה נאך גרעסער.

די גרעסטע שמחה און תענוג פון א חסיד איז: זיין א גוטער ייד. אפשר זעט עס אויס פאר א סעקולערן מענטש איבערגעטריבן. א סך וועלן טענה׳ן, אַז געװיסע חסידים ווילן פארלאזן די חסידישע וועלט, נאר ווערן אריינגעצווינגען דערצו. ספעציעל יונגע פרויען און יונגעלייט ווערן אריינגעצויגן נאך איידער זיי קומען צום „ריכטיגן שכל‟, האבן חתונה יונגערהייט, און קענען זיך בכלל נישט פארשטעלן צו לעבן „אין דרויסן‟.

ווער עס קען די חסידישע וועלט, ווייסט, דאס איז ווייט פון אמת! די גרעסטע מערהייט פון חסידים ווילן זייער לעבן אַזוי װי עס איז און ווילן עס נישט אויפגעבן פאר קיין שום געלט.

ווען מען איז יונג, וועט א בחור און מיידל נישט וועלן עפעס אנדערש, נאר קענען וואס מען לערנט אין סקול - חדר.

ווען ער ווערט אלט אכצן - ניינצן יאר, וויל יעדער בחור און מיידל טרעפן א שידוך.

נאך דער חתונה איז די גרעסטע שמחה און הנאה פון דעם פרישן פּאָרל: צו האבן א קינד.

דערנאך איז די גרעסטע שמחה און הנאה, צו טרעפן א פרנסה, יעדער זיין פאך וואס אים געפעלט.

א טאטע-מאמעס גרעסטע הנאה איז, צו געבן א פרומען חינוך פאר זייער יונגעל און מיידל, זיי זאלן האבן א ״הכשר״ אויף זייערע סמארטפאנ׳ס, אלע קינדער זאלן גיין אנגעטון פרום און צניעות׳דיג. די חסידישע רביים און מנהיגי קהלות פירן צענדליגער טויזענטער חסידישע משפחות, פירן איין תקנות, שטעלן אויף „פריוואטע‟ מוסדות התורה. לויט זייער אפשאצונג וואס פרום און עהרליך מיינט, טראגט יעדער רב הונדערט פראצענט אחריות אויף זיין מוסד אז דער חינוך זאל זײַן גוט! יעדער ראש המשפחה האט זיך זיין אויסוואל צו וועלכע שול ער וויל שיקן זיינע קינדער, צו וועלכע קהילה ער געהערט.

ווען מען קומט אן צו די דאזיגע צילן, איז דאס א חסידס גרעסטע הנאה. ער שפירט זיך גליקלעך און צופרידן.

ביז דא איז געווען מיין שמועס. יעצט צום פינטל.

א. לייענער שרייבט: „קיין איין חסידישער רב זאגט נישט אז אונזער מוסדות האבן יא א געהעריגן חינוך.‟ דער ענטפער אויף דעם: כמעט אלע חסידישע מוסדות החינוך אין ברוקלין שטייען אונטער א רבי א רב – א הויפט פון חסידות, אדער א תורה׳דיגע קערפערשאפט. יעדער רב אדער רבי, נעמט הונדערט פראצענט אחריות אויף זיין מוסד אז עס זאָל געבן די תּלמידים א געהעריגן חינוך. נו, פארוואס פעלט אויס צו שרייבן אזא ליגן?

מיר נעמען אן קריטיג מיט אפענע ארעמס. יעדער מאנטאג און דאנערשטאג הערן מיר מוסר דרשות פון רבנים. מיר לערנען אלע סארט מוסר - ספרים, רייד פון די נביאים וואס קרטיקירן אונז ביטערליך.

צי אונזער חינוך סיסטעם דארף „תיקונים‟?, זיכער איז דא א פלאץ צו מאכן בעסער, מער עפעקטיוו, און זיך לערנען פון די טעותים. די מנהלים, מחנכים און געטרייע עסקנים זיצן טאג טעגליך אויף מיטינגען כדי צו פארבעסערן און פארשענערן דעם חינוך פֿון אונזערע קינדער. קריטיג מוז מען הערן פון יעדען און אויב עפעס טויג נישט זענען די חסידים די ערשטע צו הערן און צו פאררעכטן. אבער צו מאכן תיקונים ווילן די טויזענטער טאטעס פון די קינדער אננעמען בלויז פון א „תורה׳דיגע אויטאריטעט‟, נישט פון עטליכע יחידים וואס ווילן איבערדרייען א גאנצע מוסד פון טויזענטער טאטעס און קינדער! ארויפצווינגען אויף זיי זאכן וואס זיי ווילן בכלל נישט.

יעדער רב און תורה׳דיגער אויטאריטעט [אריינגערעכט הרב יששכר כ״ץ, און הרב יואל אשר לאבין] האט א רעכט אויפבויען מיט בלוט און שווייס אן ערליכן מוסד לויט זיין ציל, יעדער טאטע האט א רעכט אהין צו שיקן זיינע קינדערלעך. זאלן זיי לייגן גרינגערע תקנות, און פרובירן צוציען צו זיך תלמידים און תלמידות. ווען זיי וועלן אנקומען צום ״ציל״ וועט עס אויך פאר זיי זיין די גרעסטע שמחה און הנאה.


צי ברויך מען זאָגן ליגנס פֿאַר דער וועלט אַז „אַלעס איז גוט‟?

Should We Be Lying to the World That "Everything Is Fine"?

פֿון א. לייענער

Yehuda Blum

איך שרײַב דעם בריװ װי אַ רעאקציע צום פֿאָרװערטס־אַרטיקל, „קינדער וואָס באַשליסן צו זײַן אַנדערש ווי די עלטערן‟.

דער בעל הגדה באשרייבט פיר מינים קינדער וואס זענען אנדערשט פון זייערע עלטערן. איך וויל זיך בעיקר באציען צו דעם לעצטן קינד, נעמליך דער וואס טענה’ט קעגן אונזער חסידשן חינוך פאר די דערויסנדיגער וועלט. דאס הייסט ער דערציילט ‘סודות פון גאנץ בראד’ אדער ‘וואשט אונזערע שמוציגע וועש פאר די ברייטער גאס’. הקיצור מען פויקט אויס אונזערע פנימיותדיגע פראבלעמען פאר פרייע אידן אדער גוים חלילה וחס, בעיקר באדערט אים דאס אז אונזערע מוסדות החינוך, אלגעמיין נאר פאר די אינגלעך, האט נישט קיין געהעריגער קאריקולעם צו מחנך זיין זיי פאר’ן לעבן.

דאס איז נישט אינגאנצען אמת, און אפילו אויב יא טאר מען דאס נישט טאן לויט אים. - אויף דעם ארויף וועל איך איינטיילן מיין ענטפער אויך אין פיר טיילן:

1) יעדעס קינד איז אנדערש פון זיינע עלטערן, די שאלה איז נאר צו בעסער אדער ארגער. איך װי א זיידע, טאטע, קינד און אייניקל, דאס הייסט איך לעב צווישן זעקס לעבעדיגע דורות, קען עדות זאגן אז די קינדער ברוך ה’ טוישן זיך על פי רוב נאר צום גוטן, פארקערט ווי דער שרייבער זעט צום שלעכטן. איך וועל פרובירן געבן איין דוגמא.

מיין באבע איז בכלל נישט געגאנגען צו קיין אידישען בית חינוך, נאר א האלבן טאג אין גויאשען פובליק סקול, און דער אנדער האלבן טאג געהאלפן אין שטוב. מיין אייניקל דאס מיידעלע קען בעסער הלכות שבת, הלכות צניעות און נאך טעגליכע קריטיש וויכטיגע הלכות, און די חומש, - פון מיין זון וואס קען שולחן ערוך און די ישיבה’ישע מסכתות סוגיות ווי א בריסקער רב….

2) איך װײס פֿון צוויי רבנים, פירות פון חסידישן חינוך, וואס זיי שרייען אז אונזער חינוך צום לעבן דארף א פארבעסערונג. איינער, הרב יששכר כ”ץ שליט”א, א קרית יואל סאטמאר תלמיד, האט סמיכה פונעם סאטמערען פוסק הדור אין אמעריקע, דער קארלסבורגער רב שליט”א ר’ יחזקאל ראטה פון בארא פארק מלפנים סאטמאר בארא פארק הויפט דיין און אויך א גרויסער חסידישער מקובל וואס איז אנגענומען איבער די גארער וועלט און פארהייליגט ביי יעדן פרומען איד; ווי אויך דער גרויסער משפיע און שריפטשטעלער הרב יואל אשר לאבין שליט”א, אויך א סאטמער תלמיד פון וויליאמסבורג, וואס שטאמט פון די גרעסטע רבישע משפחה, שטארק אנגענומען און פארהייליגט ביים אונגערישן סאטמערן געזעלשאפט; ‘זידיטשוב’. הרב לאבין שליט”א האט היינט אן אייגן קהילה אין לעיקוואוד און שרייבט גאר השקפה ארטיקלען איבער תורה און אידישקייט, אין אזאלכע סאטמערע פאפולערע מאגאזינען ווי ‘שטערן’ און ‘מאמענט’ און נאך.

אמת, מ’קען טרעפן חסרונות אויף יעדן רב, אז ער פארטרעט נישט גענצליך אייער גענויער פארעם פון אידישקייט, לויט אייער רבי און חסידות. אבער קיין איין חסדישער רב זאגט דאך נישט פארקערט פון זיי אז אונזערע מוסדות האבן יא א געהעריגען חינוך.

3) צי ברויך מען זאגן ליגענט פאר די וועלט איבער דעם פראבלעם, „אז אלעס איז גוט‟? - כדי נישט צו מאכן א חילול ה’? אפשר יא. אפשר נישט. דערווייל שרייען בלויז די צייטונג שרייבער, און אפאר עסקנים ווי ר’ אהרן בנציון ווידער און ר’ חיים דוד דעסער אזוי. זיי זענען דאס היפך דעת תורה. זיי זענען באצאלטע שכירי חרב וואס שרייען פאליטישע געדרייטע סטעיטמענטס וואס קוקט אויס ווי זיי פארלייקענען דאס מציאות. אז איינער וועט זיי פערזענליך פרעגן איבער דעם צו ס’איז א פראבלעם וועלן זיי אלע מודה זײַן אז אונזער חינוך דארף א תיקון. איך האב זיי געפרעגט. זיי געבן מיר אוודאי נישט קיין רשות נאכצוזאגן אלעס וואס זיי האבן מיר געזאגט. - הרב ר’ משה דוד נידערמאן שליט”א, דער הויפט עסקן און אנגענומענער שתדלן פונעם סאטמערן ציבור שוין זינט פופציג יאר, אדער הרב ר’ חיים דוד צוויבל שליט”א דער אנפירער פון אמעריקאנער אגדות ישראל. - זיי שרייען נישט פאר די וועלט, אז מיר ברויכן נישט קיין תיקון, זיי זאגן בלויז אז זיי פארעכטן דעם מצב, און אלעס וועט זיין גוט לעתיד… איך בין דן לכף זכות הרב ווידער און הרב דעסער אז זיי האבן זיכער א דעת תורה אז מען מוז זאגן ליגענט פאר די מידיע כדי צו מאכן א קידוש ה’.

4) לענין, זאגט מען נאך פון רבינו הקדוש מסאטמאר, אונזער ערשטער רבי ר’ יואל טייטלבוים זכותו יגן עלינו, לגבי זיינע פראטעסטן פאר די וועלט קעגן ציונות, „אז עס טוט וויי, שרייט מען!‟ - אויף אים האבן אלע רעליגיעזע ציונים ווי אויך די אגודה חסידות’ער אויך געשריגן אז ער מאכט א חילול ה’… - דאס אז מיינע קינדער ווערן באראבאוועט זייער לעבן, זייער עתיד, זייערע דורות, ווייל חז”ל זאגן ‘כל שאינו מלמדו אומנות מלמדו ליסטות’ דאס הייסט ‘ווער עס לערנט נישט זיין זון קיין פרנסה דער לערנט אים רויבעריי’ - דאס טוט מיר זייער וויי! איבערהויפט ווען די מוסדות פארלאנגען ביטער שווערע תקנות ווי זייערע פילטערס אויף מיינע טעלעפאנען, און נאך פרומע קאפריזן. יעדן טאג נייע גזירות ווי למשל די פרויען מאדעס אויב טוישט זיך עס וויאזוי מיין ווייב טוט זיך אן די סטייל, - שיקן מיר די מוסדות אהיים נייע סטראשעניקעס ווי מיינע קינדער ווערן זייער שטעקענעס אז מען ווארפט זיי ארויס. דאס קומט שוין נאך דעם ווי זיי מאכן הונדערטער מיליאנען רעגירונג’ס פראגראמען פון פאליטיקער וואס דארפן אונזערע בלאק-שטימעס פון טויזענטער שטימען אויף איינמאל. - בנוסף וואס איך צאל ביטער טייערע שכר לימוד.

איך וויל ענדיגען דעם אפרוף מיט אן ארגומענט וואס דער שרייבער האט נישט בארירט אבער אסאך ליטווישע און אנדערע פרומע אידן האבן טענות צו מיר, הלמאי אויב געפעלט מיר נישט וואס די פירער פון מיינע קינדער’ס מוסדות טוען מיט מיינע קינדער פארוואס שיק איך אהין מיינע קינדער? וועל איך ענטפערן: איך בין א חסיד, נאר איך בין בעל הבית אויף מיין קינד’ס מנהל און מלמד. ווייל איך צאל טייער שכר לימוד. איך האלט אז דאס איז דער בעסטער חינוך פאר מיין קינד פון אנדערע אלטערנאטיוון. איך האב א רעכט צו ארבייטן פאר מיין קינד’ס מוסד פארבעסערונג. - און נאר איך אלס פאטער האב אזא רעכט! קיין איין צייטונגס שרייבער קען דאס נישט אוועק נעמען פון מיר!


קינדער וואָס באַשליסן צו זײַן אַנדערש ווי די עלטערן

When Children Choose A Different Path From Their Parents

פֿון בן ציון אדלער

Yehuda Blum

וואס זאלן עלטערן טוען ווען זייערס א קינד פאסט נישט אריין אין דעם חסידישער ״סיסטעם״? ער וויל זיך נישט צוהאלטן צו וואס זיין קהילה פארלאנגט. וויאזוי זאלן זיך עלטערן באציען צו א מיידל וואס וויל יא א נישט־כשר׳ער סמארטפאון?

דאס איז א ברענענדיגע פראגע אין די היינטיגע חסידישע גאס. עס זענען דא יונגע בחורים און מיידלעך וואס וויבאלד זיי פאסן זיך נישט אריין אין די חסידישע קהילה, ווערן זיי דערווייטערט אינגאנצען פון זייער שטוב, און צומאל אינגאנצען פון יידישקייט. זיי גייען צום סוף אויף א וועג וואס זיי אליין ווילן נישט, נאר האבן שוין נישט קיין ברירה.

צום אלעם ערשטן איז דער כלל וואס אלע חסידישע מדריכים און אויסגעהאלטענע חינוך עקספערטען לערנען: די משפחה — ברידער, שוועסטער, טאטע און מאמע — דארפן ארויסווייזען פארשטענדעניש און גרויס ליבע צו די קינדער, אַפֿילו אויב זיי פירן זיך אויף קעגן די תורה. א קינד בלייבט א קינד, מען מוז העלפן און שטיין זייט ביי זייט מיט אן אייגן קינד, אייביג און אלעמאל.

איך וואלט איינגעטיילט די קינדער אין פיר קאטעגאריעס:

1] מענטשן וואס ווילן זיין מער פריי, נישט אזוי אין א „באקס‟, ארויסגיין קוקען א מואווי, זען די נייעס, האבן א סמארטפאון, זיין מער אויסגעמישט און נענטער צו די סעקולערע וועלט.

2] מענטשן וואס ווילן נישט היטען די געזעצען פון די תורה, האבן צופיל פראגעס אויף גאט און אויף דער תורה. זיי גלייבן נישט, זענען נישט גרייט צו היטען שבת, צו עסן כשר, נאר זיך פירן אינגאנצען ווי א סעקולער מענטש.

דער אופן ווי מע באציט זיך צו די צוויי מינים מענטשן דארף זיין אנדערש.

ביי די מענטשן פון דער ערשטער קאטאגעריע, די וואס ווילן זיין אנדערש ווי זייערע עלטערן אבער דאך היטען די געזעצען פון די תורה, דארפן די עלטערן זיך צוגעוויינען דערצו, אננעמעם דאס לעבן פון זייער קינד אזוי ווי עס איז, פונקט ווי די אנדערע קינדער פון זייער שטוב, אפילו ער איז נישט ווי די עלטערן ווילן. יעדער מענטש איז אן „עולם מלא‟, א וועלט פאר זיך, עס איז נישט מעגליך אריינצווינגען א קינד הונדערט פראצענט וויאזוי די עלטערן ווילן, ספעציעל אין די היינטיגע וועלט ווען אלעס איז אפען און קינדער האבן די מעגלעכקייט אויסצואוויילן ווי צו פירן זייער לעבן.

צו דער צווייטער קאטאגריע דארף דער צוגאנג זיין: יא, זיי זענען זיכער א טייל פון די פאמיליע. אבער די קינדער מוזען אויך פארשטיין אז אויב ווילן זיי זיין א טייל פון זייער פאמיליע, טארן זיי נישט גרינגשעצן די תורה ווען אנדערע הערן, זיי טארן נישט לאכן פון דעם חינוך וואס די עלטערן גיבן פאר די אנדערע קינדער. עס איז דא א חילוק פון נישט גיין אין דעם וועג וואס דער טאטע וויל, ביז צו זיין אן אפענער מחוצף צו די עלטערן.

אויב זיי ווילן נישט היטען שבת, טארן זיי עס נישט מאכן אין קעגנווארט פון די עלטערן. אויב זיי ווילן עסן נישט כשר, אדער ארויס גיין מיט א מיידל, טארן זיי עס נישט מאכן אויף א וועג וואס וועט וויי טון די עלטערן. חסידישע משפחות פלאגן זיך אנהאלטען א חינוך פון תורה און מצוות, זיי גיבן אוועק זייער א סך דערפאר, איז עס נישט מער ווי יושר, מען זאל עס רעספעקטירן. זאלן זיי עס מאכן אויף א וועג וואס די משפחה וועט עס נישט זען פאר די אויגן.

3] די דריטע קאטאגאריע איז א סיטואציע ווען עס איז דא א פראבלעם אינדערהיים. אמאל איז די אטאמספער נישט „געזונט‟ אין שטוב, עס פעלט שלום בית. אמאל איז די משפחה אויסטערליש ארעם. אמאל האבן די עלטערן שלעכטע מידות. אמאל איז דאס קינד באלעסטיקט געװארן דורך די עלטערען אדער דורך א צווייטן אין שטוב. דאס קינד האט דורכגעלעבט א טראומע. אמאל איז די גאנצע שטוב אראפ פון די רעלסן צוליב א נישט־געזונט קינד, אמאל איז איינע פון די עלטערן נישט געזונט. דאן דארף מען האבן פרעסיאנאלע הילף. דאס איז א „מסכת‟ פאר זיך.

4] די פערטע קאטאגאריע ווען דאס קינד איז אנגעווייטיגט אויף זיין פאמיליע, צי אויף איינעם פון די חסידישע קרייזן, גיסט ער אויס זיין כעס אויף יעדן איינעם וואס איז א חסיד. ער לויפט ארום צו די מעדיא און מאכט א „טשאלענט‟ פון אלע פריער דערמאנטע גרופעס; מאכט עס קלינגען װי יעדער איז שולדיג. ער נוצט אויס דעם אומגליק פון זיין פריוואטן לעבן, צו נעמען נקמה אויף יעדן חסיד. ער שרייט אז דער חינוך פון צענדליגער טויזענטער חסידישע קינדער טויג ניט, ווען סך הכל איז עפעס נישט געווען בסדר מיט אים פריוואט.

א בחור אדער מיידל וואס געהערט צו דער פערטער קאטאגאריע, זאגט דאך אפען אז ער זאגט זיך אפ פון דער חסידישער קהילה, ער וועט אלעס טון אין דער וועלט וואס עס זענען אין זיינע מיטלען אויפצואווייזען אז די חסידים זענען נישט נארמאל, דערפאר דארף ער אויך פארשטײן אז די חסידים זענען אים גארנישט שולדיג! ער קען נישט דערווארטען צו געניסן פון דעם לעבן פון א חסיד, פונעם לעבן פון א חסידישער קהילה מיט אלע טובות וואס עס קומט דערפון, ווען ער גיסט אויף זיי פעך און שוועבל.

זאל השם געבן אלעמען געזונט, פרנסה און א סך נחת.


װאָס װעט זײַן אויב די צען פֿאַרלוירענע שבֿטים קערן זיך אום?

What Would Happen If the Ten Lost Tribes Suddenly Appeared?

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

מיר זענען צוגעוואוינט צו באטראכטן די עשרת השבטים, די צען פארלוירענע שבטים, װי א פארכאפנדיקע באבע־מעשה, פארהוילענע ברידער אונטערן רעגנבויגן, די שפיץ פאדעם צו דער גאולה שלימה אויף יענער עק וועלט. 

עס איז געשמאק צו ליינען מיסטעריזע מעשיות איבער זיי, עס רייצט דער נייגער צו הערן עפעס א גרוס פון זיי, אפילו א צעבראכענער, אז מען האט געטראפן שפירן פון “אונזערע ברודער” (אוי ווי נאסטאלגיש און הארציג) ערגעץ וואו. 

האב איך צו זיך אמאל געקלערט, וואס טוט מען אויב פלוצלינג קריכן זיי ארויס פון אונטער די מיסטעריעזע הרי חושך, זיי ברעכן דורך דעם סמבטיון און קומען קיין ארץ ישראל? 

לויטן חשבון, טאמער ציילט יהודה און בנימין 14 מיליאן, דארפן צען שבטים ציילן כאטש 5 מאל אזויפיל… 

פאר די וואס זענען נישט אזוי באקאנט מיט די עשרת השבטים מעשה, אט איז זי אין קורצן: 

אין די צייטן פון תנ”ך איז ארץ ישראל געווען צעטיילט אין צוויי קעניגרייכן, דרום און צפון. דער דרום’דיגע האט געהייסן מלכות יהודה. שבט בנימין האט זיך אנגעשלאסן אין זיי. דער צפון’דיגער האט געהייסן מלכות אפרים, אדער מלכות ישראל, די קעניגרייך פון די צען אנדערע שבטים.

ויהי היום, דער קעניג פון אשור האט איינגענומען דאס לאנד פון די צען שבטים און רוב פון אירע איינוואוינער זענען פארטריבן געווארן איבער ווייטע בערג. ריזיגע הויפענעס פון די שבטים זענען פארשווינדן געווארן ווי אין וואסער. די איבערגעבליבענע האבן זיך אויסגעמישט מיט די מענטשן פון יהודה.

במשך אלע יארן האבן טיילן פון אונזערע אידן זיך באזעצט אין ארץ ישראל, אמאל דעם דרום און אמאל דעם צפון. אונזערע אידן זענען די וואס האבן אויפגעשטעלט די נייע ציונישע מדינה. 

הכלל, ריקן זיך פלוצלינג אן צענדליגע מיליאנען מענטשן פון ווייס איך וואו, און זאגן: “אט זענען מיר די פארלוירענע ברידער, פון דן, זבולון, אשר, יששכר, נפתלי און אפרים. ארץ ישראל איז אייערס?! אבער אויכעט אונזערס!”

אוי ואבוי… פון א זיסער באבע־מעשה וואלט זיך אנטוויקלט א פאליטיק, אפשר אפילו א מלחמה. וואלטן מיר זיי נישט צוריק פארשיקט צום סמבטיון און ווייטער הייס מתפלל געווען “ובאו האובדים מארץ אשור והנדחים בארץ מצרים”? (א טאג וועט קומען, וועלן אפיר קומען די פארלוירענע פון דעם לאנד אשור און די פארשטיפטע אינעם לאנד מצרים).

דאס איז שוין נישט קיין העטעך פעטעך, שווארצע שבטים, פאלאשן פון עטיאפיע, איבו’ס פון ניגעריע, זיי קומען קיין ארץ ישראל און טענה’ן אז זיי זענען פון שבט דן און גד. אויב אזוי, טענהן זיי, איז ארץ ישראל פונקט אזוי זייערס. די רבנות האלט אז זיי האבן נישט גענוג באווייזן אז זיי זענען ריינע בני ישראל. צום מזל פון דער מדינה, האבן די יעניגע א קנאפן כוח צו מאכן פראוואקאציעס. די פאליטישע מאכט פון דער אידישער מדינה ליגט אין די הענט פון אונזערע סארט אידן, אז אונזערע פאליטיקער זענען מחליט אז יא איז יא, אז ניין איז ניין.

האב איך אריינגעקלערט, לאמיר שוין זאגן אז עס באווייזט זיך אז די יעניגע זענען פונקט אזוי היסטאריש כשר’ע בני ישראל ווי אונזערע אידן, צי האבן זיי א תביעה אויפן לאנד פונקט ווי אונז? 

לאמיר אריינטראכטן אויף וואס איז די תביעה געבויט. דערויף וואס גאט האט צוגעזאגט דאס לאנד פאר אלע קינדער פון יעקב?! דאס איז א שטיקל טענה, טאמער איז מען רעליגיעז. די מדינה טענה’ט אבער אז אונזער רעכט צום לאנד איז מכח היסטאריע, און דאס פארמאגן מיר גאנץ שטארק, מיר האבן א קלארע געשיכטע אינעם לאנד שוין טויזנטער יארן לאנג.

קענען די צוריקגעקומענע זיך פארגלייכן צו אונזער היסטאריע? 

איז אזוי, די שבטים ראובן און גד האבן אפילו לויטן תנ”ך קיינמאל נישט פארמאגט קיין טעריטאריע אין ארץ ישראל, זיי האבן אין ארץ ישראל נישט געוואלט אריינגיין. אזוי פיל יא, זיי האבן געהאלפן מיטן אייננעמען ארץ ישראל, קומט זיי קרעדיט דערפאר, אבער קיין איינוואוינער פון ארץ ישראל זענען זיי קיינמאל נישט געווען. 

אויך האלב פון שבט מנשה, די בני מכיר, זענען אין ארץ ישראל נישט אריין. זיי קענען אבער פאדערן דעם גולן! לויט דער תורה איז דאס דער לאנד פון האלב מנשה

אבער וואס פארא טענה קענען מענטשן וואס שטאמען פון ראובן און גד האבן? די איבו פון ניגעריע, אז זיי שטאמען פון שבט גד, זאלן זיי גיין צו די יארדענער, דאס איז דאס לאנד וואו שבט גד האט זיך באזעצט.

יעצט לאמיר גיין צו די איבעריגע שבטים. זיי האבן שוין יא פארמאגט טעריטאריע אין ארץ ישראל. קען זיך אבער זייער היסטאריע פארגלייכן צו דער פון די נישט־פארשוואונדענע — אונז אידן? 

זיי, די צוריקגעקומענע, האבן אין ארץ ישראל געוואוינט נאנט צו 700 יאר. דאס איז א גאר לאנגע צייט, אבער מיר אידן האבן אין ארץ ישראל שטענדיג פארמאגט איינוואוינער, א מאל מיט אן אייגענער ממשלה, א מאל אונטער אן אנדערער ממשלה. דורך אונז איז געבויט געווארן א צווייטער בית המקדש, א ממשלה פון חשמונאים, ישיבות און סנהדרין פון ארץ ישראל. צי עס איז געווען צום גוטן אדער צום שלעכטן איז נישט וויכטיק. מיר זענען די וואס האבן די אלע יארן געהאלטן א קשר מיט ארץ ישראל, א פארבינדונג מיט דעם אידישן אידענטיטעט.

דערפאר האבן אונזעריגע אידן א שטארקערער חזקה אויפן לאנד ווי די איבעריגע איזראעליטן.


תּנכישע נעמען זענען פֿאָרט שענער

Biblical Names Are Simply More Beautiful

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

די תנכישע נעמען האבן ביי מיר תמיד געהאט א חשיבות. שטענדיג נאך א געבורט פון א ברידערל אדער שוועסטערל האב איך געהאפט אז מען וועט דאס קינד געבן א ביבלישן נאמען. א נאמען וואס ווערט דערמאנט אין חומש, פארמאגט דעם ביבלישן שטעמפל. דאס זעלבע איז מיט א לאנד, א חיה אדער פלאנצונג. איז עס פון תנך האט עס מער געוויכט.

דער תנך איז קאנאניזירט, געדריקט מיט גרויסע אותיות, געפינטלט, יעדעס ווארט פארמאגט א חשיבות, מיט פירושים. אבער אויך לשון הקודש, וואס רוב פונעם תנך איז געשריבן אין דעם, מאכט דא אויס. לשון הקודש איז א שיינע שפראך, לשון הקודש ווערטער זענען קורץ סאליד און קלאר. נעמט למשל די נעמען, יצחק, משה, יעקב, אברהם, אדער (אין די ווייבער שיל) דבורה, פנינה, שרה, מיכל, ווי שיין און קלאר זענען זיי. 

אז מען נעמט אראמישע אדער גריכישע נעמען, אזוי ווי אנטיגנוס, דוסתאי, בוסתנאי, ריש לקיש, הורקנוס, זיי זענען איבערשפיציג אדער געדריידלט. אז מען ריקט זיך שפעטער צו די אידישע אדער סלאוויזירטע (פוילישע, רוסישע) נעמען, קלינגען זיי ווי פון א גרופע לצים פון א שענק הויז, גימפל, חאצקל, פינטשיק, הערצקע, אדער ביי די ווייבער, שפרינצע, דבאשע, טשארנע, הענטשע, אזעלעכע וואס ווייסן נישט עפעס אנדערש נאר אפקאכן א קאשע. קיין ספרדישע נעמען פון לאדינא אדער אראביש קען איך נישט, אבער איך שטעל זיך פאר אז זיי זענען נישט אזוי גלאטיג ווי די לשון הקודש נעמען. 

איך וועל זיך נישט נארן. אויך לשון הקודש פארמאגט גאנץ טשיקאווע נעמען: יחצאל, סוסי, ופסי, צורישדי, חבקוק, און אפילו צלפחד. אבער א תנכישער נאמען, זאל עס זיין אזוי טשיקאווע אדער פארפלאכטן ווי שישק, נבוכדנצר, רבשקה, אחשדרפנה, איז עס פארט ביבליש.

גראדע ווייסט מען “ביי אונז” היימישע צו ניצן בלויז די שיינע נעמען פון דער תורה. הגם נישט אלע ביבלישע נעמען, אפילו די שיינע, זענען אנגענומען ביי חסידים אדער אשכנזים בכלל, האט איר שוין געהערט אן היימישער יונגערמאן מיט דעם נאמען אהוד, יפתח, מיכה, חגי, מלאכי? זיי זענען נעמען פון שופטים און נביאים, אבער פאר סיי וועלעכער סיבה זענען זיי נישט אריין אין דער ליסטע היימישע נעמען. ספרדים, ספעציעל מזרחים, ניצן א ברייטערער אויסוואל פון ביבלישע נעמען. 

הכלל, שענערע נעמען, מיאוסערע נעמען, אלעס וואס ווערט דערמאנט אין תנ”ך איז ביי מיר געווען ספעציעל, א חיה,  פלאנצונג, אן אבן טובה, א שטאט א לאנד, איז עס ביבליש איז דאס חשוב. איך האב גוט פארשטאנען פארוואס א סך אמאליגע חכמים און שרייבער האבן אלעס שייך געוואלט העבריזירן, פארפאקן אין א לשון קודש נאמען. גאנצענע ביכער זענען פאראן בלויז צו רעדן איבער די מקומות און אביעקטן פונעם תנך.

מצרים (עגיפטן), כוש (סודאן), לבנון, ירדן, הודו (אינדיע), פרס, יון (גריכנלאנד), און נאך עקסעסטירנדע לענדער מיט העברעאישע נעמען איז אונז מער אינטערעסאנט ווי טונעסיע, נייגעריע, יוגעסלאוויע  ארגאנטינע, פארטוגאל, איי, קיין שום ביבלישן טעם נישט. נאך גוט וואס מען האט העבריזירט צרפת (פראנקרייך), אשכנז (דייטשלאנד), ספרד (שפאניע) און אפילו תוגרמה (טערקיי). 

אז איך האב ערגעץ געליינט איבער ביבלישע באזוכן אין פרעמדע לענדער, יואב בן צרויה האט באזוכט טוניס, די גרגשים האבן אויסגעוואנדערט נאך מאראקא, די עבדי שלמה האבן גאר באזוכט אמעריקא, האט דאס כאטש פארשענערט די פלעצער. ווי א ביין אין האלז זענען מיר די פארגריכישטע נעמען אין ארץ ישראל און ארום, פון ארם געמאכט סוריה, פון כנרת געמאכט טבריא, און ווער דארף א קסריא אדער אנטיפטרוס אין ארץ ישראל. 

א נשר (גייער-וואלטור), יען (שטרויס), עיט (אדלער) עורב (ראב), איז ביבליש, א טורקי, א קאנאדור, וואס א טעם האט עס? אן אריה (לייב), דוב (בער)  צבי (אינד), נמר (לעמפערט), פיל (עלעפאנט) קוף (מאלפע), א מחייה, ביבליש. א טשיטא, דזעגוואר, דזיראף, הייאינע, ס’איז נישט.

אז איך ווייס נישט וואס דער חז’לישע קלי אילן קאליר, נישקאשע, אבער תכלת, ארגמן, פון תנ”ך, וואס זענען זיי??? אז איך ווייס נישט וואס דער תלמודישער טיגריס באשעפעניש איז, נו שוין, אבער וואס איז דאס דער ביבלישער תחש? וואו געפונען זיך די תלמודיסטישע קפוטקיא אדער לודקיא, אפילו פומפדותא, איז נישט אזוי וויכטיג, אבער וואו געפונען זיך די הונדעטער אומבאוויסטע לענדער וואס ווערן אין תנ”ך דערמאנט? 

אופיר און תרשיש, די צוויי פלעצער האבן שטענדיג געצויגן מיין נייגער. דארטן האט דאך שלמה המלך געשיקט נאך גאלד און עקזאטישע חיות. וואו געפינען זיי זיך? אז אופיר ווערט דערמאנט אין א געפינטלטער פסוק איז עס פונקט אזוי חשוב ווי מצרים אדער בבל. עס קומט איר אז מען זאל וויסן וואו זי געפינט זיך, עס איז פון די שיינענדיגע ווערטער אין תנ”ך.

חנוכה איז ביי מיר געווען אביסל א פארנעפלטער יום טוב. דער נס האט טאקע פאסירט אינעם ביבלישן ארץ ישראל, אבער א יום טוב אן א תנכישן מקור?!… אז איך האב אנטדעקט אמאל אין א פארשטויבטער שאפע דעם מגילת אנטיכוס איז מיר דער גריכישער יום טוב מער אריין אין קאפ. מע האט גענומען די חנוכה מעשה און עס קאנאניזירט מיט געפינטלטע פסוקים: “און עס איז געווען אין די צייטן פון אנטיוכוס”. פארט, די שווערע גריכישע נעמען פון די שרי יוון פארהרגענען אביסל דעם טעם.

ווען איך קען וואלט איך געשריבן די גאנצע אידישע היסטאריע נאך די תנך צייטן אין פסוק לשון, “ויהי בימי פרדיננד מלך ספרד” אדער “ויהי איש אחד בארץ הריין ושמו יוסלמן”. די שווערע שפאנישע אדער דייטשע נעמען וואלט איך פארקירצט מיט אן העברעאישן טעם.

ווי שיין איז דער תנ”ך.


ווי גרייט מען צו אַ חסידישע חתונה?

Planning a Hasidic Wedding

פֿון זלמן חסיד

Yehuda Blum

ביי חסידים איז איינגעפירט אז די עלטערן מאכן חתונה די קינדער. זיי באצאלן נישט בלויז די הוצאות פון דער חתונה גופא, נאר אויך פארן שטאפיר און פאר א דירה פון שענסטן און בעסטן. דער חתן דומה למלך, ער דארף אויסזען ווי א מלך, און די כלה — ווי די מלכה, אין פולסטן זין פון ווארט. א בחור אדער א מיידל ווען זיי טרעפן זייער באשערטע, מוזן זיי זיך נישט זארגן ווייטער, די עלטערן מאכן זיי חתונה אויף א גאלדענעם טאץ. נאכן שרייבן תנאים גייט דער חתן צוריק אין ישיבה, זיך גרייטן צום ספעציעלן טאג, די כלה וועט זיך גרייטן פון איר זייט, אבער ביידע וועלן זיך נישט דארפן זארגן פאר הוצאת החתונה.

פון ווען עס געשענט דעם שידוך ביז נאך די שבע ברכות, קאסט עס פאר יעדן צד אן ערך פופציג - זעכציג טויזענט דאלער. דאס הייסט פאר ביידע צדדים צוזאמען קאסט עס גאנצע הונדערט טויזענט דאלער! דאס איז דער סכום, פאר אן „ארימאן‟ וואס האט נישט. פאר א בעל־הבתישער שידוך — א סך מער.

אין דורכשניט קען א חסיד זיין געבענטשט מיט אכט אדער צען קינדער, מיינט דאס אז ווען ער וועט פארטיגן חתונה מאכן זיין געזעמעל, וועט ער אויסגעבן פאר שמחות קרוב צו א מיליאן דאלער.

פרעגט זיך: פארוואס טאקע פירט מען זיך אזוי ביי חסידים?

דער ערשטער ענטפער איז: ווייל אזוי האט מיך מיין טאטע און מאמע אויפגעצויגן, אזוי איז געווען אין דער אלטער היים. ביי חסידים אז מען האט אזוי געזען ביי די עלטערן, דארף מען נישט מער, דאס איז א סימן, עס איז די בעסטע זאך.

דער מנהג ווערט דערמאנט אין ספר „דרישה ופרישה‟ פון דעם גאון רבי יהושע פאלק [געבוירן בערך 400 הונדערט יאר צוריק, אין קראקע]. און ענדליך אין מלבי״ם, פון דעם גאון רבי מאיר לייביש [געבוירן פאר איבער 200 יאר צוריק אין אוקראינע]. דער טעם ווערט אנגעגעבן, אז אויב די עלטערן מאכן חתונה די קינדער, שפירן די קינדער א גרעסערע נאנטקייט און צוגעבינדענקייט צו זייערע עלטערן, ווען זיי זעען די ארבעט, מי און געלט און אז זיי זענען געטריי די קינדער. דאן בלייבט אויף די קינדער א רושם אויף אייביג, דאס בינדט צוזאמען די משפחה.

דאס איז מן הסתם איינע פון די גרויסע הצלחות פארוואס חסידישע פאמיליעס האבן מצליח געווען בויען זייערע פאמיליעס דאהי אין אמעריקא, אויפן זייער אייגענעם אויסגעטראטענעם וועג.

איז די פראגע: נו, פון וואנען נעמט מען געלט פאר די שמחות?

עס איז וואונדערליך וויאזוי עס שטעלט זיך צוזאם דאס געלט. מען זאגט א ווערטל: די חתונה נאכט איז בלויז דער אויסלאז פון די חתונה, מען מאכט חתונה דאס קינד גאנצע זעקס חדשים פאר דעם! מען לויפט ארום אין געשעפטן, קויפן און צוגרייטן אלעס פון פריער.

גלייך ווען איינער טוט א שידוך וועלן די זיידעס און באבעס פון ביידע זייטן אנהייבן זיך זארגן: „וויאזוי וועט אונזער קינד חתונה מאכן זיין קינד?‟ וועלן זיי אים שיקן א טויזענטער אדער צוויי. דאן וועלן זיך דערבארעמען אויף חתן־כלה די געשוויסטער, יעדער וועט געבן וויפיל ער קען. פאר א היימישן חסיד וועט געבן אפילו אן ארימאן, וואס מאכט די זעלבע נאכט חתונה, ער דארף דעם זעלבען סכום געלט פאר זיך, ווייל: אז ער גיט, וועט אים יענער צוריק געבן, און פון די צענער׳ס - צוואנציגער, הונדערטערס, שטעלט זיך צוזאמעם פינעף און אפילו צען טויזענט דאלער!

דאן קומען די גוטע פריינד און שכנים, די קהילה. מען מאכט טאג טעגליך א „טיי אווענט‟ און א צדקה פארטי, פאר היימישע יידן וואס מאכן חתונה. עס זענען דא צדקה קאסעס וואס היימישע פארמעגליכע יידן געבן אוועק שווערע טויזענטער פאר הכנסות כלה. און צום לעצט זענען דא די גמח״ן, וואס לייען יעדען וואס מאכט חתונה פינעף, צען טויזענט דאלער, און אפילו נאך מער, מיט גוטע ערבים און אן אויסגעהאלטענעם פלאן פון ווי צוריק צו באצאלן, אויף קליינע חודש׳ליכע באצאלונגען.

ביי יעדע חתונה קען אייך איינע פון די מחותנים פארציילן א „נס פון הימל‟, וויאזוי ער האט באוויזען צוזאמשטעלן דאס אויסטערלישן סכום פון פופציג טויזענט דאלער! אבער בעזרת השם באווייזט מען עס, מיט הילף פון גוטע פריינד און די קהילה.

ועל כולם זענען דא איבראל די חתונה מאלן, מען קען באקומען יעדער זאך וואס פעלט אויס פאר די חתונה פאר ביליגע פרייזן, אנהייבנדיק פון די מעבל, שטוב־מכשירים, שטאפיר פאר חתן־כלה. אויך האט זיך יעדע קהילה זיינע ספעציעל חתונה תקנות, וואס מען מאכט מען זאל נישט אויסברענגען סתם אזוי געלט. די תקנות ווערן אלץ בעסער און מער צוגעפאסט צו דער נייער צייט, עס איז באפולמעכטיגט פון דעם רב־ אדער רבי־ארגענעזאציע פון דער קהילה, יעדער האלט זיך צו דערצו.

דער סוד פון דעם איז: יעדער לייגט צו א פלייצע חתונה מאכן, מיט א גוט הארץ. די עלטערן, געשוויסטער, נאנטע און ווייטע קרובים, שכנים, גוטע פריינד, און אלע וואס געהערן צו דער קהילה!

עס דרייט זיך ארום א ווערטעל, השם האט אריינגעווארפען עטליכע מיליאן דאלער צוישען יידן, און יעדע נאכט איז עס ביי א צווייטן.

מען קען זיך שוין אליין פארשטעלן ווי גרויס איז די שמחה אין דער חתונה נאכט, יעדער עקסטער שפירט זיך א נאנטער מחותן! דאס איז איינע פון די סודות פון א שמחה ביי א חסידישער חתונה! ווי גייט דאס יידיש ווערטל: אויף א שטוב אויפבויען און אויף א קינד אויסגעבן, איז דא ביי גאט א ספעציעלן אוצר.


כּמו בתּי־מקדשות הײַנטיקע צייטן 

The Holy Temples of Today

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

מיר קלאגן כסדר אויפן בית המקדש, אויפן גלות, וועגן דעם שפלות פונעם איד. מיט דעם זענען אונזערע פיוטים און קינות פול. דער בית המקדש איז געווען פרעכטיג, דער כהן גדול מיט די כהנים האבן מכפר געווען, דאס האבן מיר פארלוירן, און וואספארא צרות זענען דעמאלס געשען.

ווער עס איז נישט קיין סאטמארער אדער סיי וואס פאר אן אויסגעשפראכענער אנטי ציוני וועט מודה זיין אז ירושלים, דער אידישער הויפט שטאט איז שוין נישט “מושפלת עד שאול תחתיה”, אויך דער איד איז היינט נישט מער מושפל ווי אין די צייטן פון די בתי מקדשות, נאר וואס דען, דער בית המקדש, ווי קען א אידיש הארץ זיין גאנץ ווען גאט’ס הויז דער פרעכטיגער בית המקדש איז נישטא, נישטא קיין כהן גדול מיט כהנים.

Read more


פֿרומע ייִדן קענען נישט דינען אין אַ סעקולערן מיליטער

Haredi Jews Can't Serve in a Secular Military

פֿון בן ציון אַדלער

Getty Images
אַ דעמאָנסטראַציע פֿון חרדישע ייִדן אין בני־ברק, ישׂראל, דעם 22סטן מאַרץ 2018

ביי א פרומען ייד איז אלעס געוואנדען לויט דער הלכה, דערפאר האט א פרומער ייד קיינמאל נישט געוואלט דינען אין א סעקולערן מיליטער. די יידישע היסטאריע אין אייראפע איז איין לאנגע קייט וויאזוי רעגירונגען האבן פארלאנגט פון יידן דינען אין מיליטער. ווען דער מיטל אלטער האט זיך געענדיקט און פראנ״ז יאסע״ף דער צווייטער, דער נאכפאלגער פון דער עסטרייך-אונגארישע קעניגין ״מאריא טערעזא״, האט געשטעלט א תנאי, אז אויב יידן ווילן געניסן פון גלייך בארכטיגקייט דארפן זיי דינען אין מיליטער, האבן אלע רבנים אויסגעוויילט ליבערשט נישט צו געניסן פון פרייהייט, איידער צו שיקען די בחורים אין מיליטער. אויך שפעטער איבעראל ווי תורה–טריי יידן האבן געוואוינט, איז דאס גיין אין מיליטער געווען א ״שרעקליכע גזירה״ פאר פרומע יידן, איז מען געווען ״טמיר ונעלם״, זיך אויסבאהאלטן פון מיליטער. ווער שמועסט אין רוסלאנד, אונטערן צוואנג פונעם ״צאר״, ווען מען האט געכאפט די ״קאנטאניסטן״, איז עס געווען פאר פרומע יידן די ערגסטע זאך, מען האט מיט בלוט און מסירות נפש זיך קעגען געשטעלט.

א מיליטער וואס איז אוועקגעשטעלט זיך נישט רעכענען מיט די דינים פון דער תורה, נאר לויט די מיינונגען פון סעקולערע גענעראלן, איז אייביג ״טרייף פסול״ ביי די פרומע, אפילו אויב רעגירונגען האבן אפשר געהאט, לויט זייער מיינונג, ריינע כוונות. מען האט געוואלט מען זאל זיך אויסמישן צווישן אנדערע, אזוי וועלן זיי נישט ליידן פון אנטיסעמיטיזם און האס, דאך האבן יידן עס נישט אנגענומען. אבער ווען עס קומט צו דינען אין א סעקולערן מיליטער וואס די ״יידישע מדינה״ אין ארץ ישראל האט, איז עס א סך שווערער פאר יידן.

לויטן ישראלדיקן געזעץ ״גיוס חובה״, מוז יעדער יונגעטליכער פון אכצן יאר און העכער, דינען אין מיליטער. א סך פרומע זענען בכלל קעגן דעם עקסיסטענץ פון א ״יידישע מדינה״, זיי קענען זיך נישט שלאגן און איינשטעלן דאס לעבן פאר ״די יידישע מדינה״, ווען לויט זייער מיינונג איז די גאנצע מדינה קעגן דער תורה.

נאך מער איז דער פאקט אז די רעגירונג שרייבט, קליפ און קלאר, אז זייער ציל מיט דעם געזעץ ״גיוס חובה״ איז, אריינשלעפן וואס מער פרומע יידן אין מיליטער, כדי ״זיי זאלן אריינגעשמאלצען ווערן אין דעם לעבן פון דער מדינה. דער כאראקטער פון די פרומע דארף ווערן אנדערש״. דאס אליין איז א זאך וואס דער ייד גיט אכט דערויף, ער וויל טאקע נישט ווערן ״איינס״ מיט די ״סעקולערע״ יידישע מדינה.

דער געזעץ צו צווינגען מענטשן צו זיין א סאלדאט און הרג׳ענען מענטשן, נעמט אוועק פונעם מענטש זיינע רעכט. אזא געזעץ געפינט מען נישט אין קיין סך דעמאקראטישע מדינות אבער אין דער אידישער מדינה — יא! דאס איז ווי מע וואלט ארויפגעצווונגען זאכן קעגן א מענטשנס רעליגיע, ווייל לויט די פרומע אידן איז דאס דינען אין א סעקולערער ארמיי דאך קעגן דער תורה. עס איז אויך קעגן די אינטערנאציאנאלע תקנות. אין דער יו–ען איז דא א געזעץ אז מען קען נישט צווינגען א מענטש צו ווערן א סאלדאט, קעגן זיין געוויסן און גלויבן.

יאיר לפיד, דער הויפט פון דער ״יש עתיד״ פארטיי, זאגט: מיר זענען איין פאלק, און מיר מוזען אריינעמען אויך די פרומע צו ״אונזער״ פאלק, דאס איז דורך דינען אין מיליטער.

ווען די אפזיציע פארטיי האט געברענגט פארן בג״צ [דאס ציוניסטישע הויפט געריכט] די טענה, אז די רעגירונג ברענגט נישט אריין גענוג בני ישיבה אין דער ארמיי, האט די נתניהוס רעגירונג געענטפערט: מיר ברענגען יא, נאר מיר טוען עס מיט חכמה, נישט מיט געוואלד. די רעגירונג צייגט אויף מיט קלארע סטאטיסטיק, אז די פרומע סאלדאטען ווערן יעדעס יאר אלץ מער אין מיליטער. אין די לעצטע פינף יאר מען אריין געברענגט צען טויזענט בני תורה אין צה״ל.

די רעגירונג האט ארויפגעשטעלט קוואטעס וויפיל פרומע בחורים און מיידלעך דארפן קומען אין מיליטער יעדעס יאר. די פרומע אליין מוזען אנפילן די קוואטעס. זיי שרייבן: מיר האבן הצלחה! עס גייט לויטן פלאן!, די קוואטעס פון יאר תשע״ז איז געווען פינף טויזענט זיבן הונדערט, וואס פון דעם דארפן גיין דריי טויזנט צוויי הונדערט אין מיליטער אליין, די איבעריגע דינען אין ״שירות לאומי״, נישט־מיליטערישער נאציאנאלער דינסט. לויט דעם פלאן דארף ביז צען יאר ארום זיין איבער פופציג טויזענט פרומע יידן אינעם מיליטער.

די רעגירונג בעט זיך ביים בג״ץ: מיר האבן געמאכט א חוק וואס דאס וועט ברענגען צום סוף וואס דער בג״ץ וויל! די חרדים וועלן אלע, אדער ס’רוב פון זיי, גיין אין מיליטער, זיי האבן געשטעלט יעדים–צילן, און די צילן ארבעטן, עס ארבעט טאקע נישט הונדערט פראצענט, אבער אכציג פראצענט יא. שרייבן זיי: אפילו פופציג פראצענט איז א גרויסע דערגרייכונג. אט דאס איז געשריבן ״שווארץ אויף ווייס״ פון די רעגירונג. פארוואס זאל איך עס נישט גלייבן?.

ווען א רעגירונג שטעלט א געזעץ אז ״יעדער״ דארף דינען אין מיליטער, וועלן פרומע יידן קיינמאל נישט מסכים זיין דערצו. מיר זענען בייגעקומען די רשעות׳דיגע רעגירונג פון עסטרייך - אונגארן, די רשעות׳דיגע רעגירונג פונעם ״רוסישן צאר״, מיר האבן נישט עובר געווען די תורה, ווען מען האט אונז מיט צוואנג געשלעפט אין מיליטער, מיר וועלן בעזרת השם בייקומען די סעקולער יידישע מדינה אויך, אזוי לאנג ווי זייער געזעץ איז קעגן די יידישע תורה.


אַ ברכה — מיט אַ פּדיון

Adding Redemption Money to the Blessing

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

ביי חסידים ווייסט מען אז מען דארף א ישועה גייט מען צום רבי’ן נאך א ברכה, מען באשטעלט ביים גבאי א געשריבענער קוויטל מיט די נעמען פון די וואס דארפן א ישועה, און מען גייט אריין בקודש פנימה צום רבינס אויפנאם־צימער, דער רבי לייענט דעם קוויטל, ער ווייסט שוין וואס ער דארף ווינטשן, דער חסיד שטעלט אויפן טיש א פדיון, אויסלייז־געלט, און דער רבי גיט די ברכות.

דער מנהג פון אויסלייז־געלט, א פדיון, איז מסתמה שוין אן אלטער אנגענומענער אופן וויאזוי צו שטיצן א פאטריארך, א חשובער גייסטיגער. א גייסטיגער פירער וועט דאך געוויס נישט נעמען באצאלט פאר זיין שליחות פון גאט, איז פאראן אזא “צווישן מיר און דיר” סיסטעם, מען רוקט אים אריין א מטבע דא און דארטן, ביי א ברכה אדער ווידוי ארבעט עס זיך צום בעסטן אויס, דעמאלס דארף דאך דער יחיד צוקומען צום פאטריארך, פדיון’ט מען זיך, און די מסורה זאגט אז אזוי איז די ברכה מער חל. מען קען דעם פדיון אנרופן א “הייליגער טיפ”.

אין תנ”ך זעט מען שוין אז א ברכה פון א גייסטיגער האט געארבעט מיט באצאלן, און טאקע ווי א ביזנעס, פשוט באצאלן פאר די ברכה. יצחק אבינו האט געוואלט געבן עשו’ן א ברכה, האט ער צוערשט געבעטן א גוט שטיקל געפאנג. לויט טייל מפרשים איז דאס ווי דער חסידישער פדיון — אן דעם איז די ברכה נישט חל. אזוי זעט מען אויך אין אנדערע פלעצער אין תנך, אז ווען מען קומט צום “רואה”, צום זעער, דער נביא וואס האט אפענע אויגן, דארף מען קודם ברענגען א תשורה, א מתנה.

דער פדיון מנהג גרעניצט זיך מיט דער “מעמדות” מנהג. קלענערע רביס וועלן בשעת א דוחק, אין א שווערער צייט, גיין צו די מקורבים, די נאענטע צום הויף און בעטן “מעמדות” געלט. דאס איז נישט ווי א שנארער, דאס איז ווי א שטייער מעשה מלכות, א שטייער וואס מע גיט פאר דער מלוכה. מעמדות לכתחילה מיינט א שטעלע פאר עבודה און תפילה. אין די צייטן פון די מקדשות פלעגן זיך כסדר איבערבייטן שיפטן פון געקליבענע כהנים, לוויים און אפילו פשוטע ישראלים, זיך אפצוגעבן דעם גאנצן טאג מיטן טון די עבודה און דאווענען פאר כלל ישראל. רבישע אייניקלעך, אז זיי ארבעטן נישט, האבן זיי לכאורה אן ענליכע שטעלע צו די אוראלטע מעמדות, דאווענען פאר כלל ישראל. נו, דארף דאך כלל ישראל שטיצן די מעמדות.

א רבי אדער רביש אייניקל איז ווי דער כהן פון אמאל, ער איז פונעם חשובן קלאס ביי די חסידישע געמיינדעס, ער גייט אנגעטון מיט ספעציעלע לאנגע און גלאנציגע קליידער, און אים קומט שטיצע בדרך כבוד. אז דער גביר גיט א שיינע נתינה, א ברייטהארציקע מתנה, וועט ער באקומען א שיינע רבישע ברכה, א ברכה וואס קומט פון אונטער א ריפסענער [גלאנציקער] בעקיטשע — דאכט זיך אז עס קומט פון דער שכינה הקדושה און איז, פארשטייט זיך, א סך מער עפעקטיוו ווי א וואכעדיגע ברכה.

דער שאצער רבי, ר׳ שלום ז”ל שרייבט טאקע קלאר אין זיין ספר באריכות, אז היינטיגע צייטן איז דער בנש”ק, דער רביש אייניקל, אזויווי דער כהן פון אמאל, און דער אייבערשטער פירט אזוי אז ער זאל נישט האבן קיין פרנסה אזוי אז ער וועט זיין געצווינגען זיך צו האלטן אינעם רבישן מסגרת, צו האלטן דעם כבוד פון די עלטערן. דער שאצער רבי איז מעיד אז ער האט אליין געזען א סך רבישע אייניקלעך פראבירן זיך ארויסצודרייען פון זייער רבישקייט, זיי האבן אנגעהויבן ארבעטן ווי בעלי בתים. אלע זענען זיי אבער דורכגעפאלן. דאס איז א סימן פון הימל אז א בנש”ק טאר נישט ארבעטן מעשה באלעבאס.

עס איז דא א מעשה פונעם צאנזער רב, ר’ חיים ז”ל: עס איז געקומען צו אים א רביש אייניקל זיך אנטראגן צו זיין איינער פון זיינע שמשים. דער צאנזער האט אים אבער נישט געדארפט אלס משמש. האט יענער בנש”ק באַשלאסן צו “פארשעמען” זיין יחוס, ער האט אנגעהויבן ארבעטן מיט ערד פארן צאנזערס פענסטער. אזויווי דער צאנזער האט דאס דערזען האט ער זיך צעשריגן: „אוי געוואלד, א ר”ר מילך’ס אן אייניקל זאָל ארבעטן אזוי ווי א גאסן קערער? קום אריין צו מיר, וועסט זיין א משמש בקודש‟.

עס איז מערקוועדיג אז היינט, אן קיין בית המקדש, אן קיין כהנים אין פונקציע, אן קיין אפעציעלע נביאי השם, איז אלעס טראנספארמירט געווארן צום הויף, צום רבי’ן, און צו די בנש”קים. דער הויף איז ווי דער בית המקדש, די חסידים צאלן „שקל הקודש‟ כדי דאס אויפצוהאלטן, דער רבי איז אין תוך גלייך ווי דער נביא השם, מען צאלט אים פדיונות, און דער בנש”ק איז ווי דער כהן פון די מעמדות.

קויפט א ברכה און די ברכה איז אייערס!!!


מײַן אשת־חיל באַקט חלה לכּבֿוד שבת, אַ „יש מאין‟

How My Wife Baked Challah When All Ingredients Were Missing

פֿון זלמן חסיד

ווי עס איז באקאנט ביי אונז חסידים געפינען זיך דא א מאל אייגנארטיגע פראבלעמען, אבער אויך ווייסן מיר וויאזוי עס צו לייזן אויף אן אייגנארטיגן אופֿן. ווי זאגט מען: „א ייד גיט זיך שטענדיג אן עצה‟. לאמיר פארציילן א מעשה׳לע, וואס זעט אויס ווי א געוויינטליכע זאך, אבער עס פארציילט עפעס פון אונזער חסידיש לעבן.

Read more


חמר מדינה, חשובֿע געטראַנקען בײַ חסידים

What Makes A Drink Hasidic?

פֿון יהושע כּנהא

Yehuda Blum

מען זאגט וועגן איינעם פון די פריערדיגע צדיקים, אז בראנפן האט דער באשעפער באשאפן צוליב זיינע אידעלעך, זיי זאלן מאכן פרנסה דערפון. ווי באקאנט איז פאר אידן אין די קריסטליכע לענדער נישט געווען דערלויבט צו פארמאגן ערד, זענען אידן געווארן סוחרים, און ווען די חכמה פון בראנפן ברענעריי איז ארויסגעקומען איז דאס געווארן א אידישע באשעפטיגונג. דאס איז דאך דער באקאנטער משקה פון דער קרעטשמע ביי די שיידוועגן, דער ארענדאר ביים פריץ.

פרנסה האבן אידן געמאכט פון גויאישע „טרינקערס‟; שיכּורים וואס האבן ליב דעם ביטערן טראפן. אבער בראָנפן איז אודאי אויכעט א הייס חסידישער משקה. אן קיין בראָנפן זאגט מען דאך נישט קיין לחיים. מיט א גלעזל י”ש (ראשי תבות פון „יין שרף‟, ברענעדיגער וויין), דערציילט מען חסידישע סיפורים פון אמאליגע רבי’ס. א לחיים איבער לעקעך מיט בראָנפן נאכן דאווענען איז א פארצייטישער היימליכער איבערלעבעניש, א נאסטאלגישער זכר פון דער אמאל. פארשטייט זיך אין חב״ד זעצט מען זיך נישט צו קיין התועדות אן קיין משקה.

מען קען נישט פארגלייכן די שנאפס וואס אן ערל טרינקט (ווי גייט דאס לידל: „שיכור איז ער, טרינקען מוז ער, ווייל ער איז א גוי‟) צו א לחיים וואס א הייפל אידן מאכן איבער א בראָנפן גלעזל מיט א „גוט ווארט‟ אדער סיפור.

אין הלכה איז פאראן א טערמין וואס הייסט „חמר מדינה‟ די חשובע משקה פון לאנד. א חשובע משקה אין דעם לאקאלן לאנד קען זיין כשר פאר מאכן קידוש און הבדלה. וויין איז שוין טויזנטער יארן דער אינטערנאציאנאלער חמר מדינה, דאס איז די גאלד פון די געטראנקען, דאס פארנעמט טאקע דער חשובסטער ארט אין דער אידישער קולטור, אבער אויסער אידישליך שמעקט עס אויכעט זייער חסידיש, ביים רבי’נס טיש, שבת צו א יארצייט סעודה, רופט דער גבאי אויס די נעמען פון די וואס „שטעלן וויין‟. דאס איז שוין גלייכצייטיג אן הזכרה (דערמאנונג פאר א ישועה). בראָנפן איז שפעטער געווארן א שיתוף צו וויין מיט זיין אינטערנאציאנאלע חשיבות.

ראזשינקע וויין, דאס איז א געשמאקער היימישער פוילישער וויין, געמאכט פון ראזשינקעס, קיין פרישע טרויבן זענען אין די מדינות נישט געווען בנמצא, האט מען געמאכט וויין פון איינגעווייקטע ראזשינקעס, דאס איז די חמר מדינה ביי א סך פוילישע און רוסישע רבי’ס. די וואס געדענקען א קידוש וויין פון ראזשינקעס קענען קיין שבתדיגן טעם נישט שפירן אן אט דעם וויין. גלייך ווי א וויליאמסבורגער איד קען נישט לעבן אן קיין קדם טרויבן־זאפט (גרייפדזשוס).

ביר איז דער היינטיגער אינטערנאציאנאלער גאסן געטראנק, אבער אויך ביי אידן איז עס אנגענומען געווארן ווי א חמר מדינה. ביי א שלום זכר טרינקט מען א גלעזל ביר. מאנכע זאגן אז דער משקה ביר, געמאכט פון גערשטן, ווערט שוין דערמאנט אין דער תורה, דאס איז דער “שכר”. קיין חסידישע זכרונות דערמאנט זיך אבער נישט איבער א ביר. עס וויקלט זיך נישט דערמיט קיין חסידישע נאסטאלגיע.

מעד, די גאליציאנער חנוכה משקה געמאכט פון האניג, שמעקט שוין יא נאסטאלגיש. נאכן קוקן אויפן רבין ווי זיינע אויגן שעפן זיך אן מיטן אור הגנוז, די פארבארגענע הייליגע ליכט וואס גאט האט באהאלטן ביי ששת ימי בראשית (חנוכה איז א געלעגנהייט דאס צו זען דורך די ליכטלאך, אזוי שטייט אין די חסידישע ספרים), שטעלט מען מעד פארן רבי’ן.

אז מען גייט אוועק פון שארפע משקאות, זענען דאך דא קאווע מיט טיי, די הייסע געטראנקען פון דער באבעס טשייניק. קאווע (נישט קאפי אדער קאפעע חלילה) איז דאך איין שטיק חסידישקייט. א חסידישע קאווע איז גאר עפעס אנדערש ווי אפילו א ליטווישע ישיבישע קאווע. מיט וואס גרייט זיך א חסידישער יונגערמאן צום דאווענען אינדערפרי? מיט א חסידישן ספר, א טעפל קאווע, הכנות, און א מקווה. וואס הערט זיך דען מער היימיש און חסידיש ווי א „קאווע שטיבל‟? דארטן ווערט מען פארהיימישט מיט דער גאנצער היימישקייט. א קאווע פלעק אויפן גרויסן חסידישן טלית קטן איז א משלנו היימישער סימבאל. פיל מיט בליציגע רעיונות זענען פאראן אויף א טעפל קאווע, קאווע מיינט דאך האפענונג, קווה אל ה’ חזק ויאמץ, א האפענונג צו גאט זיך צו שטארקן. ס׳איז טאקע דא א חסידישע האפענונג: „לאכן פון דער וועלט, פארן רבין א קוויטל געשטעלט‟. דער סדר וויאזוי צוצוגרייטן די קאווע דארף שטימען מיט חסידישער קבלה. צוערשט גיסט מען אריין די שווארצע ביטערע קאווע וואס רעפרעזענטירט דין, שארפן משפט, דערנאך פארדעקט מען דעם „דין‟ מיט ווייסע מילעך וואס ווייזט רחמים.

טיי איז דער געטראנק פונעם בלאט גמרא. אבער אין ארץ ישראל איז א גלעזל טיי דער געטראנק אויף וואס זקני ירושלים שמועסן חסידישע מאמרים צוזאמען מיט פאפיטעס [סעמעטשקעס]. דאס איז חסידישע נאסטאלגיע נאך די געסעלעך פון א שבתדיגע ירושלים.

און לאמיר נישט פארגעסן די לייכטע קאלטע געטראנקען, אויך דא געוואנדן אין די אינטערנאציאנאלער חמר מדינות. קאלא, דער סאדע, איז געווען א באליבטע משקה ביי א סך רביס פונעם פריערדיגן דור. איינער פון די פריערדיגע לעלובער רבי’ס (זיי זענען באקאנט מיטן זיין זייער אריגינעל און נאטירליך) פלעגט ביים טיש כסדר בעטן צו דערלאנגען „די שווארצע סאדע‟. גלייך ווי אין דער וועלט איז אויך ביי חסידים דא א חילוקי דעות צו „קאקא קאלא‟ מיטן הכשר פונעם חב״דסקן הרב לאנדאו, אדער „פעפסי‟ מיטן קנאישן עדה החרדית הכשר. די חסידים פונעם עדה החרדית רב ר’ משה אריה פריינד געדענקען ווי זייער רבי האט ביים טיש אפט פארטרונקען דאָס עסן מיט פעפסי. 

מאראנצן זאפט [אראנזש דזשוס] איז דאך דער פרוכטיגער אינטערנאציאנאלער געטראנק, ספעציעל אין אמעריקע, דאס איז געווארן א טייל פונעם יידישן טיש, ביי א סעודת מצווה, א מסיבת לחיים, און ביים אפפאסטן אין שיל. מיט דער צייט וועט עס שוין אויך קריגן א חסידישן טעם.


Would you like to receive updates about new stories?








You may also be interested in our English-language newsletters:















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.