Yiddish with an Aleph

שטאָף וואָס אַ חסיד וועט יאָ טראָגן, און וואָס — נישט

Materials That a Hasid Will and Will Not Wear

פֿון יהושע כּהנא

Wikimedia Commons
‫דער ערלויער רבֿ‬ טראָגט אַ ווײַסע חסידישע שאַל

המשך פֿון אַ פֿריִערדיקן אַרטיקל

ווען מען גייט דעם חסידישן חתן אויסשטאפירן, נעמט מען אין באטראכט א ווייסן שבת שאל. דאס איז ווי א טייל פונעם חסידישן מלבוש. מיטן ווייסן שאל פאר’שבת’דיגט מען זיך, פאר’יום־טוב’ט מען זיך, ווען מען גייט ארויס פון שטוב נאך דעם ווי די אידענעס בענטשן ליכט, מען הילט זיך איין אינעם שאל ווי אין מלאכישע פליגל, און מען איז גרייט אריינצופאלן אין די ארעמס פון שבת המלכה.

פערזענליך האב איך געהערט פון פארצייטישע אידן, אז א ווייסער שאל איז נישט קיין אמאליגער שבת לבוש פון דער אלטער היים. נו, ווייסקייט אום שבת ברויך נישט קיין אלטער היים, וואס אימער איז ווייס איז דאך סייווי שבתדיג.

וואס טוט זיך מיטן שאל זעלבסט, פארגעס וועלעכער קאליר, דארף א שבתדיגער איד א שאל אום שבת? די גמרא דערציילט גראדע אז א חכם, א זון פונעם באַקאַנטן אליעזר בן הורקנוס, איז אום שבת געגאנגען אין א שאל. הייסט דאס אז מיר האבן פארן שאל אום שבת א חז”ל’ישע מקור? דער אמת איז אז ניין, די מעשה ווערט געבראכט אונז צו פסק’נען וויאזוי מען מעג דעם שאל אנבינדן אויף אן אופן אז מען זאל נישט מחלל שבת זיין. אז עס איז קאלט גייט מען דאך סייווי א שאל אדער סיי וואס איבערן נאקן, זאל זיין שבת זאל זיין אינדערוואכן, זאל זיין א איד זאל זיין אן ערל.


אויך א ווייס געקנעפלט העמד איז איינע פון די יסודות פון א חרדישן אויסזען. ביים רבי’שן חסיד איז דער העמד אביסל מער לויז און כניאקיש; קען מען דאס פארגלייכן צום כהונישן בגד, דער כתונת וואס דער רבי טייטשט ווי א העמדל? שטעלט זיך ארויס אז נישט! דער כתונת איז באמת א טוניק, ענלעך מער צו א לייכטן חסידישן ישיבה כאלאטל, נישט ווי דער היינטיגער העמד וואס חסידים פארשטעקן אונטערן שטענדיגן קאפאטע. 

ביי די כניאקישע און רבישע חסידים איז דער שפענצער (פאנצער)-וועסט אן עסק, א מין רבישער פארפאנצערונג, א רבישער הילע נעמט ארום דערמיט. לויט קבלישע סיבות קומט עס צו פארדעקן דעם טלית קטן, איז אבער א שטארקער ספק ווי אלט דער וועסט איז אין די אידישע מסורה. נאר אויב מען נעמט אן די שיטה פונעם יוסיפוס אז דער מעיל פונעם כהן גדול איז ווי דער היינטיגער וועסט, אן ארבל — נאר לענגער, קען מען דעם וועסט באטראכטן אלס אמת’ער אידישער לבוש. אין שרייבערישע העברעאיש איז א וועסט „לסוטה‟, גענומען פון די גמרא, דארטן מיינט עס א קורצער אויבערקליידל פאר א פרוי, נו.

אויכעט הויזן, ספעציעל די קורצע, ווער רעדט נאך פון געפעפעטע (געקעסטלטע) אדער ווייסע, איז א טייל פונעם חסידישן לבוש קעניגרייך. אויף דעם האבן מיר דאך שוין די „מכנסיים‟ פון די כוהנים! אבער איר ווייסט וואס, דאס איז דווקא א מקור פאר די חסידישע „גאטשעס‟, אדער ווי לצים רופן עס „רבינו תם גאטשעס‟, וואס פארנעמט דאס ארט פון די אונטערהויזן. אנצוג-הויזן איז ווי עס ווייזט אויס א מאדערנע דערפינדונג, בלויז געציילטע הונדערט יאר אלט. אלזא האבן מיר פארדינט אן אלטן מקור פאר די רבינו תם גאטשעס.

און אז מען מאכט אן עסק פון א חסידישן זאק, איז אזוי, איך פארשטיי אז א חסיד וויל נישט קיין זאקן לויט די גאסישע מאדעס, אבער צו מיינט עס אז די באשיידענע „חסדישע זאקן‟ פארמאגן טאקע אן אור אלטער מסורה? דער חסידישער זאק קומט צום אויסדרוק מיטן מנהג פון עס ארויפציען ביז די קני, ווי עס פלעגן גיין פארצייטישע הארן. דער חסידישער זאק איז אדער שווארץ אדער ווייס, און דוקא אן קיין געקינצלטע דעזיין, מען וועט נישט זען קיין חסיד גיין מיט געבלומטע און געקעסטלטע זאקן, אודאי נישט א כלאים’דיגער שווארץ-און-ווייס זאק, אויך נישט גלאנציגע זאקן ווי די זיידענע בעקעשע, דאס גיט דאך דעם רושם פון א האליוואד שטערן. א היימישער ארויפגעצויגענער זאק האט א היימישן אויסקוק.

פרעגט זיך דא די פראגע, איז דער היימישער זאק מיטן היימישן אויסזען טאקע א אידיש מלבוש מדור לדור?

לאמיר זיך פאנטאזירן, איז שמואל הנביא געגאנגען אין זאקן? באהאלטן צו ארויפגעצויגן? ווייסע צו שווארצע?! און וואס פארא זאקן איז הלל הנשיא געגאנגען? שטעלט זיך ארויס אז בימי חז”ל איז א זאק געווען א זאך פאר די גויאישע עליטע, די רוימישע חשובים פלעגן די פיס ארומוויקלען מיט בעל חי הויט, דאס האט מען גערופן פילוי (piloi). אין די טעג פון די ערשטע נביאים, איז דאך אזא איבעריגער בגד נישט געקומען אויפן געדאנק בכלל. 

וואטע (קאטאן) אדער פאליעסטער (געמאכט דורך מענטשן פון נאפט) איז פון וואס רוב חסידישע בגדים ווערן היינט געמאכט. נישט אז חסידים האבן אן ענין אין דעם, קאטאן אדער כותונה פארמאגט נישט אפילו קיין חסידישע ראשי־תיבות אבער פארט זענען זיי פון וואס די חסידישע שמונה בגדים (פאטריארכאלע בגדים) זענען געמאכט, דערמאנט אייך ביטע אז אין תנ”ך שפילט דער מין שטאף א גרויסע ראלע. א ציצית מוז זיין פון תכלת’דיגער וואל, א כהן’ס בגד דארף זיין פון פלאקס, און נאך. איז נאטירליך אנצונעמען אז פארן היינטיגן חסיד, דער שומר מסורה, ברויכן אויך די שטאפן צו זיין א טייל פון דער מסורה גלייך ווי עס דארף צו זיין דער פארעם פונעם בגד.

נו, אפשר איז דער כתונת פסים גאר קאטאן? דאס איז גארנישט אויסגעשלאסן, אבער אודאי א זעלטענע שיטה פאר א זעלטענעם בגד. און אפשר איז צמר גפן פון דער משנה קאטאן? דאס איז שוין מער מסתבר, אבער וויפיל מאל ווערט עס שוין דערמאנט אין די חז”ל, צוויי דריי מאל?! בעפאר די ענגלענדער האבן עס פארשפרייט איז עס נישט געווען שטארק פארשפרייט מחוץ די אינדישע גרעניצן. יא, אביסל אין מצרים, אביסל ביי די אסטעקן ביים עק וועלט, אבער נישט פארשפרייט ביים פאלק. פאליעסטער ווידער איז א גאר נייע דערפינדונג, אויך דורך די ענגלענדער, צו מאכן קליידונג־שטאף פון נישט עפעס אנדערש ווי נאפט, אפשר אראבישע נאפט.

די אריגינעלע תנ”כ’ישע שטאפן זענען אן ספק די פון שאפן־וואל אדער פון פארשידענערליי ליינען, מיט די נעמען: שש, בוץ, פשתן און בד. מיט זיי זענען תנ”ך אידן און אידענעס געגאנגען געקליידעט. 

איראניש איז אז דוקא די דאזיגע צוויי עלטסטע שטאפן מיט וואס אונזערע תנ”ך’ישע עלטער־זיידעס האבן זיך געקליידט, טראגן שטרענגע חסידים דווקא נישט, אויס זארג פֿאר שעטנז. קליידט זיך דער חסיד אויב אזוי מיט זייד פארשפרייט דורך די איטאליענער, סויבל דורך די רוסן, ביבער דורך די סקאנדענאווער, קאטאן און שפעטער פאליעסטער דורך די ענגלענדער, אלע לאנג נאך די תנ”ך’ישע און חז”ל’ישע יארן, טאקע צוליב פרומע סיבות, אבער קיין שטאף מקובל מדור דור זענען זיי נישט.

מען האט אין זיי אריינגעלייגט א אידישן טעם, דאס יא. אבער מסורה ממש — דאס נישט.


װי געפֿינט מען ליבע אַז יעדער האָט אַן אַנדער עצה?

How Do You Find Love When Everyone Has Different Advice?

פֿון יהושע כּהנא

Pixabay

אז מען לאזט זיך ארויס זוכן א מיידאלע, נו, טוט מען פארשידנס, מען טאפט אין דער פינסטער ביז מען דערטאפט זיך צו עפעס. דארף מען אבער אכט גיבן אז זי זאל נישט אנטרינען פון די הענט איידער וואס ווען. 

פרעגט מען די חברהלייט, די ווייסערס, אדער דערוואקסענע לייט מיט גרויסע אויגן ברעמער, מען ברויך דאך אן עצה און א פלייצע. טרעף איך מיר פלוצלינג דא שפרינגען אין צוויי וועלטן. פון איין זייט הער איך: אוי געוואלד, דאס איז דאס קריעת ים סוף, וויפיל פון די בעסטע און שענסטע קענען זיך נישט דערשלאגן צו עפעס!

כאפט מיר אן א פחד, ווערט מיר ענג אין די ביינער. עפעס א גלאק פון האפענונג קליגט אין מיר פארט, גיי איך בכל זאת צום מארקעט זען צי איך קען זיך עפעס איינהאנדלען. אפשר זענען פארט פארבליבן אתרוגים וואס די גוטע האבן אוועקגעווארפן. געפון איך עמיצין, א מויד, נו מישטיינס געזאגט, עפעס מאכט זיך. א קול אין מיר זאגט: „האלט זיך שטארק אן דערין, טאמער ווילסטו אמאל חתונה האבן, טאמער ווילסטו נישט שימלען אליין די רעשט פון דיינע יארן.‟

שפאציר איך מיט דאס מיידל. א באקאנטער מיינער, א שלאנקע מיט א שטרויענעם היטל. א חברה’מאן גייט פארביי, כאפט א בליק אויף מיר מיטן מויד, אזא קרומער בליק. שפעטער, באזידלט מיר שפאסיג צווישן מיר און אים: „ביסט אויפן קאפ געפאלן? הער, דו גייסט נישט פאר ווייניגער ווי אן איוואנקא קושנער, אדער א קעיט מאס.‘‘

„וואס? איך בין אכט און דרייסיג,‟ זאג איך. „א גרוש מיט פינף קינדער אונטער מיר, מיין עלסטער בענאק טוט באלד אן א טלית.‟ 

„אכט און דרייסיג, א נייער עלטער זיידע… הער, צי דיר אויס א פלייצע און קלויב דיר ווי א מלך. מוידן זאלן זיך פרייען אז דו קוקסט זיי אין די זייט אריין.‟

דער יעניגער איז פון דער אנדערער כיתה: פון די וואס כאפן א מיידל היינט און ווארפן זי פאר דעם צווייטן פרימארגן, ווי מען דזשאנגלירט מיט קוגעלעך. דא, לויט די חברהלייט בין איך דווקא דער קלויבער, און קלויבן דארף מען ווי א געשעפטסמאן.

ווערט דאך ליכטיג א וועלט, אלע פארקוועטשטע גלידער ווערן מיר לייכט ווי אן אדלער. עס עפענען זיך פלוצים מיינע אויגן צו א כוואליע פון מעגליכקייטן, ווי דער צדיק אין טורמע וועמען דער מלאך האט פלוצלינג געעפנט די אויגן, אים געמאכט זעהן דאס פריידיגע ליכטיגקייט פון די פארהוילענע פונעם געווענדליכן אויג, אזש דער צדיק האט גארנישט מער דערטראגן אזויפיל ליכטיגקייט.


די ערשטע גרופע טוט מיר אן אן אלטן שווערן בגד, א פאנצער ווי דער שילד פון א טשוכעפאכע (turtle), פארקוועטש מיין הארץ און נשמה, די צווייטע — אן אדרת פלאות, אַ צויבער־מאנטל, ווי דער ניסים’דיגער אדרת וואס אליהו האט געווארפן אלישע’ן, ווי דער בעל שמס גארטל ביים שפרייזן דעם טייך מיט זיין תלמיד. מיט זיי געשעט וואונדער, און מיט זיי איז דא אן אויסוואל צו אלעמען.

נו, גיי איך טאקע מיט דעם אדרת מיטן גארטל, לוסטיג און שלאנק, כאפן א מויד. אבער אוי געוואלד, ווי מאכט מען הגבה אויף צוויי ספרי תורות? איך קען זיך נישט דערקלויבן, איך ווער שוין בייז אויף די מוידן וואס באלעמוטשען, אהיים קום איך ווייטער מיט גארנישט. וואלט שוין ענדעשער זיך געוואלט גלייבן אז עס זענען קיין אויסוואהלן נישטא, זיך אוועקשטעלן מיטן ערשטן מיידל, זאגן, נו, אזוי געווען באשערט.


בלייבט מען צומישט, בלייבט מען אליינס, פאלט אראפ דער וואונדער מאנטל, קיין מיידל קוקט נישט אין מיין זייט אריין, און איך דערמאן זיך אין די שווארצע נבואות פון דער ערשטער כיתה, איי איי איי, ביז ווען דער חברה’מאן מיטן שטרויענעם היטל גייט מיר ווידער פארביי, ווארפט מיר ווידער דעם וואונדער גארטל.

שפירט זיך ווי אין די פאלקס מעשה מיט די צוויי זינדיגע ברידער אין טייך, האט זיי גאט געשטראפט, זיי אנגעהיצט דעם קוואל ביז בריענדיג, האבן די חוטאים תפילה געטון אז גאט זאל דעם טייך דערקילן, האט גאט דעם טייך געפרוירן, האבן די חוטאים געשריגן צו גאט עס צו דערהייצן.

וואס האב איך פון א גארטל, וואס האב איך פון אן אדרת אז דער בעל שם איז איבער די בערג געגאנגען, אז אליהו איז צום הימל געפלויגן? דערווייל קען איך מיטן אדרת שוועבן ווי א פאראשוט, אבער צו קיין ציל נישט דערגרייכן.


שריי איך ווייטער: עננו אלוהים עננו.


איך קוק אַרויס אויף אַ ייִדישן ראַמאַדאַן

I Wish We Had a Jewish Ramadan

פֿון יהושע כּהנא

מיט עטלעכע וואכן צוריק האב איך געכאפט אַ שמואס מיט א פערסיער, א מוסלעמענער, דערציילט ער מיר אז אט אט קומט ראמאדאן, דער חודש־לאנגער תענית, ווען מוסלמענער פאסטן יעדן טאג און עסן א סעודה יעדע נאכט.

האב איך אים אויסגעפרעגט. איך האב דאך ליב צו שמועסן מיט כלערליי מינים מענטשן, און אז עס איז פון ראמאדאן און מוסלעמענער מנהגים איז עס מיר אודאי אינטרעסאנט.

פרעג איך אים וויאזוי עס גייט מיטן פאסטן און ווען און וויאזוי מען פאסט אפ (די מאלצייט נאך דעם). ענטפערט ער מיר וויליג, מיט אייפער, וויאזוי עס גייט צו. דער תענית הייבט זיך אן מיטן טאג, אז מען וויל קען מען עסן פארן זון אויפגאנג. אין די איצטיגע יארן אז ראמאדאן פאלט אויס אום זומער פאסט מען ביז שפעט, ביז ארום אכט אזייגער אוונט, אבער דערנאך פאסטן מען אויס אזאנס און אזעלעכץ. „אינעם מעטשעט דערלאנגט מען מכל טוב, און אלעס בחינם.‟

„אויכעט שווארמא?‟ פרעג איך. אויב האב איך מיט עפעס מחשיב געווען, פארערט, די מוסלעמענער איז עס צוליב זייערע פאעטישע קינסטלער און געבראטענע שווארמא.

„יא אודאי, וואס דען? ענטפערט ער, “שווארמא און אנדערע פליישן, בהרחבה גדולה.‟

„וויפיל דארף מען צאלן?‟

„וואס צאלן? בחינם, אלע קענען קומען, קריסטן, כינעזער, ווער עס וויל נאר.‟

„דאס הייסט, למשל אויך איך קען קומען?‟

„וואס פאר א פראגע, אט דא, צוויי גאסן אראפצי איז א מעטשעט, קום מאנטאג נאכט. אפילו אידן קומען.‟

דער ראמאדאן הייבט מיר אן כאפן, עס רינט מיר די זאפט אין מויל. ווייסט וואס דאס הייסט שווארמא בחינם און נאך וויפיל מען וויל?… ס׳איז אבער נישט כשר’ס אוודאי, הגם מוסלעמענער פלייש איז פארט זיך עפעס נישט אזוי מיטן ווארט “טרייפס”. די אראבישע קוילן נישט קיין דבר אחר, זיי שעכטן א שעפס, א קו, א ציג, אונזערע בהמות. אבער פארט נישט קיין אידישע שחיטה.

איי שווארמא! אז איך עס שווארמא, האבן זיך אלע צרות געלוינט, מען כאפט א בליק אויפן סענדוויטש אנגעשטאפט מיט בשר כבש, צושטויסענע, שמאלציג און געבראטן, מען פארמאכט די אויגן ווי ביי די פסח’דיגע כזיתים, מ’בייסט אריין, און מעין עולם הבא. א מזל איך בין נישט קיין קראי — ביי זיי איז שווארמא פארבאטן, א יענץ געשעפט.

איך דערמאן זיך ווי איין מאל אין צפת, בין איך אריין אין א שווארמא געשעפטל, פרעגן זיי מיר וואס אריינצוגעבן אינעם סענדוויטש אחוץ דעם שווארמא. זיצט דארט א איד, א ברוין פנים מיט א ברעסלאווער לאנגער בארד, אן איש חכם, האלט אינמיטן איינבייסן א גרויסער סענדוויטש, זאגט ער מיר: „ברודער, בלויז שווארמא, פאלג מיך, לייג גארנישט צו, זאל ער דעם סענדוויטש אנשטאפן ביזן לעצטן מיט שווארמא, אייביג טו אזוי וועסט נישט קיין חרטה האבן.‟

איך האב אים געפאלגט און טאקע נישט חרטה געהאט. אוי איז דער איד דער ברעסלאי געווען גערעכט! אז מען האט שווארמא ווער ברויך חומוס און חסה אדער אנדערע נארישקייטן? דאס איז נישט געווען דאס ערשטע מאל וואס איך הער אן עצה פון א ברעסלאוון און איך האב נישט קיין חרטה. למשל די עצה פון אן אנדערן אין צפת אז איך זאל צו זיך אליינס לאכן יעדן טאג פאר אומווייניגסטנס פינף מינוט. און אפשר איז גאר יענער, דער ברעסלאווער פון די שווארמא, געווען אליהו הנביא, מיר געקומען אויסלערנען עפעס אין לעבן.

הכלל, ווען אידן וואלטן געהאט א ראמאדאן, אפילו מער פון איין חודש, זאל זיין אפילו א גאנץ יאר וואלט איך געפאסט פאר א שווארמא יעדע נאכט.


יעצט א וויילע נאכן שרייבן דעם ארטיקל האב איך זיך פונקט אנגעשטאפט מיט שווארמא. עהה, קומט פארט נישט צו צו א בלאט גמרא. א כפרה שווארמא א כפרה ראמאדאן.


דער חב"ד פֿון פּאָװײ האָט מיך תּמיד שײן אויפֿגענומען

The Poway Chabad Always Made Me Feel At Home

פֿון יהושע כּהנא

Getty Images
הרבֿ ישׂראל גאָלדשטיין נעמט אַרום מיטגלידער פֿון זײַן שיל נאָך אַ פּרעסע־קאָנפֿערענץ

קיינמאל וואלט מיר נישט איינגעפאלן אז בײַם עק פון סאן דיעגא, אין דער שטילער געגנט פאואוויי, דארט וואו איך פלעג אפט קומען אויף שבת, צווישן פאראדייסישע ביימער, פרייליכע שלוחים, און וואוילע אידן פון די גלילות, אז עמיצן חלום’ט זיך בייזוויליגע פלענער דווקא אויף דעם פארווארפענעם ארט.

די שיל איז א שיינע, א סעמעטרישע געביידע פון ציכטיגע ווייסע שטוק ווי די שטייגער אין קאליפארניע, ארום איז שיינע אויסגעפארעמטע גראז מיט א קינדער גארטן. פון אינווייניג גרויס, לופטיג און פרעכטיג, דורך די שילס מייעסטעטישע הויכע שמאלע פענסטער זעט מען א הערליכער קאנארי פאלמען בוים, ממש הארט ביים פענסטער, ווי פון א מאלעריי.

ביי די זייט דורכן קארידאר, געפינט זיך דער חדר שני, א טיפישער חב”ד’קער ספרים אוצר. דא פלעג איך אמאל זינגען און פארברענגען בשבת אחים, אויפגענומען ווערן בסבר פנים יפות. מיט א פידעלע בין איך אפט געקומען, אמאל געשפילט אין דעם ספרים’דיגן חדר שני, אמאל אינעם שיל הויף פאר א בר מצווה, און אמאל אויך אויפן קידוש זאל’ס פאדיום הינטערל שיל אויף א שמחה אדער וואוילטעטיגע באנקעטן.

קומען אין דער שיל אידן און אידענעס פונעם געגנט, יעדער דריטער דא איז א ראביי, א שליח, און יעדער צווייטער א דאקטאר, אדער גאר ביידע אינאיינעם. אלע דא שפירן זיך מחותנים דא, ווי אין דער פארווארפן שטעטל פון די מעשה ביכלעך, און די ווייבער און כאפטע רעביצינס, שלוחות, שכן’טעס יאכנענען ארום ווי נאר אידענעס קענען. פערזאנען מיט וויכטיגע אמטן קומען דא ווי אמאליקע אידן מיטן וואגן, א גרעניץ וועכטער, א מיליטערישער דרונע-פלוגצויג ספעציאליסט, און וואס נישט… דא קומען זיי טרינקען א קאווע, פארברענגען, אפאטעמען, שמועסן, און אמאל קרעכצן און אפשר אויך לאכן, ווי דער אייביגער גלות אידעלע. צווישן זיי מאכט זיך א שטילער עובד השם, ווי א שטילער שאטן ביי א ווינקל, ווי א באהאלטענער צדיק, וואס דאוונט מיט גרויס כוונה און דביקות.

איך וואלט צו דעם פארשטיפטן ארט קיינמאל נישט אנגעקומען ווען עמעצער, א איד ערגעץ וואו אין א קראם, זאגט מיר נישט: „דו מוזט אמאל גיין אין פאוויי, דארטן איז דא א רב, א זעלטענער מענטש.‟ איך ווייס נאך עד היום נישט פון וועמען ער האט גערעדט, איך האב אבער געגוגלט חב”ד אוו פאוויי, טעלאפאנירט א קארגער שעה פארן זמן שבת, עס הייבט אויף איינע פון די שלוחים, באלד האט מיר יענער שליח פארבעטן, ממש געפאדערט איך זאל קומען שוין אויף דעם שבת. איך בין געפארן און ווי שיין בין איך אויפגענומען געווארן, מיט וואס פאר א אידישער און שטוביגער גאסטפריינדליכקייט, איך בין געווארן אין דעם שיל אן אפטער גאסט. עס לאזט גלויבן אז איך בין נישט דער איינציגער וואס האט זיך דארטן געשפירט אינדערהיים.

און וואס פארא א וואונדערליכע שלוחים! הרב בלומענפעלד, אדער מענדי ווי מען רופט אים מיט חיבה, ער איז דער וואס האט מיר צום ערשטן מאל פארבעטן אויף שבת, א איד א בעל משפחה מיט א לאנגער חב”ד’סקער בארד, מלא געשמאקקייט, מלא גוטס, א איד וואס האט מיטן גאנצן הארצן ליב די בריאה, האט ליב א מענטש, און יעדן איד. הרב גאלשטיין’ס זין ־ די יונגע שלוחים ברודער מיט די רויטע בערדלעך, זענען ווי גייענדיגע לאמטערנעס, אמת’ע חסידים, פונקט ווי זייערע חב”ד’סקער בערד זענען זיי פון אינווייניג, עס שפרודלט אין זיי דער צעיר חב”ד יוגנט לוסט, א שמחה’דיגע ענערגיע, תמיד מיטן חת”ת זאגערל אין די הענט, מירלמלען גייענדיג און שטייענדיג, בגריסן וועמען מען דארף מיט א היימישן לעבהאפט און פרעדיגן תורת החסידות מיטן חב”ד’סקער קוועטש און מאך צו יעדן וואס איז נאר גרייט צו הערן, ווי זיי וואלטן ווען נאר וואס ארויסגעשפראצט פון אונטערן רבי’נס שטענדער אין 770.

און דער פאטער, הרב גאלשטיין אליין, א אידישדיגער שמייכל, דער פיפיגער שמייכל פונעם סוחר פון שטעטל, א פרישקייט ווי נאר א שליח קען. א שניי ווייסער בארד אבער יונג ווי נאר יונג קען זיין. אגב, ווען ער האט מיר דעם ערשטן מאל געזען אין שיל פרעגט ער זיין קאלעגע שליח אויף אידיש, ווי זיך צו סודות’ן: „ווער איז דער חברה’מאן?‟ געענטפערט האב איך אים אליינס, אז איך בין שוין גארנישט אזא חברה’מאן… בלויז ביי ענינים פון אידישע מנהגים ציט זיין געזיכט אן אן ערנסקייט, א מין ערליכער ערנסטקייט פיל מיט עהרנפארכט. קיין מינוט שטייט הרב גאלשטיין נישט ליידיג, ער איז אויף אַ שטענדיגער מיסיע.

האט דוקא אין אזא שיינער און נאבעלער חב”ד הויז אזא אומגליק געמוזט פאסירן. א פרוי, א כשר’ע אידענע, געשאסן צו ווערן, דעם רבס פינגער אפגעהאקט צו ווערן, און די קהילה אַרײַנגעשטעלט אין א פאניק.

זאל דער פון אויבן זיי אלע טרייסטן און באהיטן צוזאמען מיט אלע אידישע ברידער איבער די וועלט. שפוך חמתך על הגוים, ווי וואונדערליך איז אז הרב גאלדשטיין מיט א נאר וואס געשעדיגטער האנט אויף קיין שום איד נישט געווינטשן געװאָרן, שרייט אויס, מעט מן האור דוחה הרבה מן החושך. אזיינס קען נאר א רעכטער חב”ד’סקער, א זעלנער פון רבי’ן, א איד מיט אן אמאליגן גייסט.


יללות פֿון עקסטאַז בײם ספֿירת־העומר

Shouts of Ecstasy While Counting the Omer

פֿון יהושע כּהנא

Todros Geller/Forverts Montage
מע טאַנצט אַ קאַראַהאָד

איך האב קיינמאל נישט פארשטאנען דעם שכל פֿון צוויי חסידישע שמחות און התלהבות: קידוש לבנה — ווען מען בענשט די לבנה, און ספירת העומר —  ביי די לשם יחוד און ספירה.

דא וועל איך רעדן פונעם ספירת העומר. אינעם בית המדרש וואו איך בין אויפגעוואקסן, אין דער צייט פון ספירה, באלד נאך מעריב גיט דער עולם א פלאץ אויס אין א לשם יחוד, א מין עקסטאז. איך פלעג זיך שטענדיג פרעגן, פארפעל איך דא עפעס וואס איך ווייס נישט? וואס איז דא די שמחה?

מילא הלל, דא איז דאך דא ניגונים, שירות ותשבחות, שיינע נוסחאות זיך צו חזנען; ביי שמע קולינו — סיי מען רייסט איין, סיי מען חזנט זיך. ביי סלחתי כדברך באלד נאך כל נדרי טוישט מען דאך די נשמה צו א נייערע, א ציכטיגערע. ביי ונתנה תוקף גייט מען איבער די פארכטיגסטע מאמענטן פונעם יום הדין. אפילו די השתוקקות און השתפכות פון דעם חסידס כל מקדש אדער שירת הים קען איך נאך משיג זיין. 

איז מען ווי די קארלינער חסידים וועלעכע מאכן שטענדיג קולי קולות אפילו ביי רעגלמעסיגע שבתדיגע הללויה’ס האב איך אויך נישט קיין קשיות. אזוי איז דער מנהג לכתחילה, מען געוואלדעוועט שטענדיג. אבער אין א מקום וואו געווענדליך דאוונט מען אויף א מיטלמעסיקער טעמפראטור, פארשטיי איך נישט דעם אויספלאצן זיך ביים לשם יחוד פון ספירה. פאר וואס איז דא די התלהבות און חשק אזוי גרויס?

די גבאים פון דער רבי מאיר בעל הנס פושקע אין מיין שיל, פלעגן לכבוד ספירה טיילן פאר די קינדער א ספירה לוח מיט א בילד פון ווייץ. צו דעם לוח האב איך זיך געפרייט, אבער דער בילד פון די ווייץ האט אין מיך נאך נישט אריינגעבלאזן דעם געוואלדיגן חשק און עקסטאז צום ספירה ציילן.

אז איך פלעג אין א ספירה נאכט אריינפאלן אין א שטיבל פון נאדווארנער חסידים, מיט א רבין בראש באזיידיגט און באסאמעטעט, איבערהויפט אז זיי זענען פון די חסידים פון ר’ הערשעלע קרעטשניפער זצ”ל, בין איך כמעט ווי צעדריקט געווארן פון די געוואלדעס, איך האב דעם הייליגן פייער נישט געקענט דערהייבן. מען שרייט און מען קאכט זיך, ממש מען שטורעמט, עס דערמאנט מיר א שאמאנישער ריטואל. עה, וואס פארגלייך איך זיי צו גויאישע שאמאנען, א ברען א דביקות, א לעכטיגקייט, א רבי’שקייט, מען קלאמערט זיך צו הימלישע היכלות, מען קערט עולמות.

באלד ביים אנהייב „לשם יחוד‟ הייבט די חברה אן מיט געוואלדעס, געשרייען און יללות, מען גלייזט, מען ריכטעט, די אויגן צום הימל, אפילו מער ווי ביי די נרות חנוכה. מען טרייסלט זיך און ווארפט זיך מיטן גוף מער ווי ביי שירת הים. אז מען גרייכט די ברכות אליין, אוי באשעפער, וואס פארא קולות די חברה מאכן, וואספארא יללות, עס רייסט מיט די פאדלאגע. הימל און ערד קושן זיך, מען טופעט מיט די פיס, מען שאקלט דעם גוף אין די לענג און ברייט, מען פאכעט מיט אויסגעשפרייטע הענט, און מיט בכיות פון חשק גרידזשעט מען ארויס די ברכה מיטן ספירה נומער, נאר מיט איבערנאטירליכע כוחות קען מען אזעלעכע געשרייען ארויסגעבן און נישט פארלירן די שטימע.

דאן קומען א ריי נאך־ספירה תפילות, אויך דא בארואיגט זיך נאך נישט דער עולם. מען שרייט און מען וואוויעט, דא און דארט ביים בימה אדער ביי א ווינקל אין שטיבל הערט זיך א יאמערליכע אויסגעשריי פון א פנים באגראבן אין סידור, נאר נאך דעם לעצטן קדיש לעשט זיך די „פראפעלער‟, דעם ענדזשין, אויס, דער שטורעם בארואיקט זיך, מען קומט צוריק אויף דער וועלט, אן אויסגעהארעוועטער און א געהייליגטער. דאס איז ווי א רייניגונגס פראצעדור, אויב מעג מען עס אזוי אנרופן. 

גאנצע פופצן אדער צוואנציג מינוט נעמט אזא ספירה סעסיע, און איך, וויי די זינד, שפיר זיך דארטן ווי א יוון אין סוכה איך האב מיך קיינמאל נישט מיטגעכאפט מיט אט דער הייליגער רבישער מעדיטאציע פראקטיצירונג.

כמעט ביי אלע חסידים מאכט מען אן עסק פון ספירה. ביי מיר, אפילו אין מיינע בעסטע הייליגסטע מאמענטן, אין א וואכעדיגן נאך-מעריב, א מידע נאכט, וויל איך אהיים. קידוש אז מען מאכט אין די נעכט איז עס כאטש אין א פייערדיקער שטימונג, ראש השנה נאכט אויף א גוטן חזנות און אנהייב יאר. אבער ספירה, דא בין איך שטענדיג געווען ווי דער רשע פון די הגדה, מה העבודה הזאת לכם? אויסגעהארעוועטע יונגע עובדי השם נאך א ספירה האבן אויף מיין קאלטער פרעגעוודיג פנים געבליקט מיט אויסגעווייכטע רוחניותדיגע אויגן ווי פון א העכערן היכל. וואס פארא פראגע? „אז דו פארשטייסט נישט קען מען דיר נישט געבן צו פארשטיין, די קדושה און טעם פון ספירה דארף מען אליינס דערשפירן, דאס קען מען נישט מסביר זיין.‟

מיין אייגענע ישועה איז געקומען ווען איך האב צוגעזען א ספירה אין א מאדערנער שיל. דארטן זאגט מען נאך מעריב א ברכה, די ספירה, מען טוט די ספירת העומר, און מען גייט אהיים. ענדליך זע איך די ספירה נאקעט ווי עס איז, אן די הילע.

ווי האט מיר א איד אין יענער שיל געזאגט: „אט אזוי, ספירה איז נישט מער ווי א נומער.‟ דא אין דער מאדערן ארטאדאקסישער שיל שפיר איך סוף כל סוף א שייכות מיט דער מצווה פון ספירת העומר.


די מורא פֿאַר די אָפּגעגאָסענע מכּות

Those Fearsome Plague-Filled Drops Of Wine

פֿון יהושע כּהנא

Gedaliah Ejdelman

דעם פסח האב איך געפראוועט ביי א פאבליק סדר. ביים אפגיסן די מכות זאגט מיר א בחור’ל וואס זיצט נעבן מיר, גיב דיך אכטונג, דאס איז שעדליכע מאטעריאל. דער בחור מיט זיין זארג האט אזוי נושא חן געווען ביי מיר, עס האט אין מיר אריין געבלאזן חיות.

איך געדענק די צייטן ווען איך פלעג פון די רויטע אפגעגאסענע, די מכות וויין, אין די שפעטע סדר שעה’ן ציטערן אימת המוות. עס איז סם. מען האט אונז געלערנט אז צו די אפגעגאסענע מכות רירט מען ניטאמאל צי, ס’איז א סכנה. עס איז געווען מיין אויפגאבע ארומצוגיין מיטן שיסל אפצונעמען די מכות וויין פון די מסובין, די מענטשן מיט די בעכערס בײַם טיש.

מיט אפשיי האב איך צוזאמענגענומען די פליסיגקייט פון די טעצלעך און אריין אין א בלויער פלאסטיקענער נעגל וואסער שיסל. עס האט דווקא געמוזט זיין אין א נעגל וואסער שיסל וואס איז דאך סייווי געאייגנט פאר די קליפות, פאר טמאה, און זיין ארט איז אינעם בית הכבוד אדער באד צימער, א “מקום טמאה”, נישט חלילה אין א כלי פונעם פסח שענקל געמאכט צום עסן. 

די רויטע פליסיגקייט אינעם נעגל וואסער שיסל טראגט מען דערנאך אינעם באד צימער. דארטן, נאר דארטן גיסט מען אים אפ. די טעצלעך שווענקט מען אויס, פטור געווארן פון די מכות, יעצט קען מען מיט חירות, מיט א רואיגקייט, ממשיך זיין די הגדה.

בין איך אמאל געווען אויף א סדר ביי א מאדערנעם ייד, האב איך געזען אביסל אן אנדער מנהג מיטן מכות גיסן. מען טוט עס מיט א גאפל ווי א דזשענטלמאן, מען טינקט דעם גאפל אינעם בעכער און מען טרייסלט איר אפ אינדרויסן פונעם בעכער. צו מיין שאקירונג זע איך ווי איינע פון די מסובין, נעבעך אן עם הארץ אזוי אומוויסנדיג וואס ער טוט, נאכן טראפן, נעמט דעם גאפל מיט די רעשטלעך מכות וויין דערויף אזוי אין מויל אריין און נאגט אים אפ. 

איי! רחמנא לצלן, דאס איז דאך ווי איינער וואס נעמט ראדיאציע אין מויל אריין! איך בין געווען באזארגט ווי דער נעבעכדיגער איד וועט בייקומען דעם יאר. וואס עס איז מיט אים געווארן ווייס איך נישט.

אז דער בחור נעבן מיר פארמאגט דעם תמימות וואס איך האב אמאל געהאט האט עס מיר געשאפן גרויס פארגעניגן. איך זע אין אזא תמימות חיות, לעבן. מען נעמט קולטור ערנסט.


הירהורים וועגן די סימנים פֿון דער סדר־נאַכט

Thoughts On the Symbols Used On the Seder Night

פֿון יהושע כּהנא

Courtesy of Rukhl Schaechter
אַ זײַט פֿון דער „אַרטור שיק־הגדה‟

אום פסח נאכט ווערט די צערעמאניע צעטיילט אין קעפלעך, זיי זענען פאעטיש און א טייל פון די הגדה. צו טויגן אבער אומעטום די קעפלעך? וויאזוי וואלטן מיר זיי געקענט פארבעסערן?

קדש ורחץ, די סימנים אין דער סדר נאכט, איז נישט שטענדיג געווען. מען זאגט אז עס איז פארפאסט געווארן דורך רש”י און לעצטנס זענען אויפגעקומען באווייזן אז דאס איז גאר מיט בערך צוויי הונדערט יאר שפעטער פארפאסט געווארן, דורך רבינו שמואל פון פלייזא, דער ארגינעלער בעל התוספות אויף מסכת עבודה זרה.

יעדנפאלס, ווער עס זאל עס נאר האבן פארפאסט, די קדש ורחץ סימנים זענען דאס וואס גיבן דעם פנים פארן סדר, א הערליכער איינפאל פונעם מחבר, לאמיר אים שוין אננעמען אלס רבינו שמואל’ן, אט די סימנים האבן דעם פסח נאכט געגעבן א צורה ווי א פראגראם, אלע טאטן, טעקסטן, זענען מסודר אין פרקים.

שווער זיך היינט פארצושטעלן וויאזוי עס זאל אויסזען א סדר צערעמאניע אן דעם פראגראם, אן צעטיילט ווערן אין סימנים. סתם אזוי איין גרויסער הויפן פון מעשים און זאגעריי?

למען האמת, נישט ממש! די פיר כוסות זענען אין די בעפאר פלייזא צייטן געווען ווי די סימנים, דער פראגראם. אזויווי מען זעט אין די משנה, מוזגין לו כוס, מען גיסט אן דעם בעכער, און מען טוט דאס און דאס. צום ערשטן כוס מאכט מען קידוש, מען וואשט זיך צום כרפס, און מען גרייט צו דעם אפיקומן. צום צווייטן כוס נעמט מען זיך צו די הגדה און סעודת יום טוב מיט די כזיתים. צום דריטן כוס בענטשט מען, און צום פערטן כוס זאגט מען הלל און מזמורים. און אט איז א סדר.

אז מען נעמט אין אכט, אויך אום ראש השנה דער ערשטער נאכט טוט זיך א געטימל, אן איבערפלוס פון הנהגות, און קיין פראגראם סימנים זענען נישטא. לשנה טובה ווינטשן, רונדיגע חלה, האניג, עפל, א פיש־קאפ, און די חז”ל’ישער קרכס”ת סימנים פאר די וואס קענען: קרא (קורביס), רוביה (בונדלעך), כרתי ציבעלע, סילקא (שפינאט), און תמרים. רימונים אדער מייערן געפרעגלט אין האניג ביי אנדערע. אלע האבן זיי א ספעציעלער יהי רצון צו זאגן, און ערגעץ ווען ביי די סעודה דארף מען דאך לערנען משניות לויטן מנהג.

דער ראש השנה נאכט סדר איז טאקע נישט קיין פסח סדר, אבער פארט א טאראראם, א שטויס פון איינמאל א יאריגע מנהגים. וואלט נישט שענער געווען ווען עס זענען אויך דא פאראן א פראגראם? אבער נישטא, און מען גיט זיך אן עצה.

אייגנטליך, אויך אין א ימים נוראים׳דיגע דאווענען צעראמאניע טוט זיך א כאאס, א הויפן פון פיוטים, זמירות, תחנונים, תפילות, אריינגעבראקט צווישן די עיקר ברכת עמידה וועלעכע זענען ווי פארלוירענע שטיקלעך פלייש אין א גרויסער טאפ טשולנט פון קאשע, בונדלעך, קארטאפל און קישקע. א רגע עפנט מען דעם ארון הקודש, א רגע שפעטער פארמאכט מען; דא זיצט מען כמעט מען דרימלט, פלוצלינג שטייט מען; דא שטיל און געהארכזאם און אט שרייט מען עפעס אויס ווי אין א פראטעסט, אז דער קאפ ווערט צעטומלט אפילו נאך פופציג ימים נוראים’ס.

וואלט נישט בעסער געווען ווען די שחריתים און מוספים סיי פון ראש השנה סיי פון יום כיפור, זאלן פארמאגן פרקים, סימנים ווי דער פסחדיגער קדש ורחץ, אזוי אז מען האט א שטיקל קאנטראל איבער וואס עס טוט זיך ארום?! אויך שמחת תורה בייטאג מיט די גאנצע געפילדער מעג האבן א תיקון, אויך דא וואלטן סימנים צוניץ געקומען מיט די קריאות, חתנים, און פיוטים.

הכלל, פארן פסח נאכט איז דא סימנים ברוך השם, מיר זענען אלע געלויבט השם יתברך געבוירן געווארן אין די קדש ורחץ תקופה. אבער אז מען טראכט זיך אריין זענען די סימנים דא אויך נישט אזוי איי איי איי. קודם כל, נישטא קיין סימנים וויאזוי מען גרייט צו די מצות, די קערה, אדער וואס זענען דאס זרוע און חזרת.

אבער אז די סימנים הייבן זיך אן איז עס פאר א יעדער פיטשעווקע, ספעציעל מיט די אידישע צוגאבן צו יעדן סימן. א סימן פאר קידוש מאכן, הגם מען מאכט יעדער יום טוב קידוש, א סימן פארן זיך וואשן צום ירק, א סימן פארן טונקען דעם ירק, און א סימן פארן אפברעכן די מצה פאר די אפיקומן.

ווען עס קומט צו מגיד אבער, גיט מען א רוק אריין א גאנץ געפילדער, א הויפן טעקסטן וועלעכע וואלטן געברויכט סימנים נישט ווייניגער ווי די פריערדיגע. שוין באלד ביים אנהייב איז א בהלה, עס מעג זיין סדר, דער הא לחמא ענייא אויסרוף, דאס אנגיסן דאס כוס, און דער מה נשתנה פרעגן.

אויך די געזאגעכץ פון עבדים היינו און ווייטער וואלט געמעגט צעטיילט ווערן אין סימנים און פרקים. דער אנהייב איז א שמועס איבער דאס חשיבות פון סיפור יציאת מצרים, דאן די ארבעה בנים, דאן מתחילה - אן הקדמה צום סיפור, והוא שעמדה מיטן כוס, צא ולמד — דער סיפור לויט דרשות קעגן אויפגעדעקטע מצות, די מכות מיט די טראפן, דער דיינו געזאנג, די דריי זאכן - פסח מצה מרור אויף וואס מען טייטלט, די ערשטע האלב הלל מיטן כוס, און צום שלוס, טרינקן דעם צווייטן כוס.

פון דא אין ווייטער זשאלעוועט ר”ש פלייזא ווידער נישט מיט סימנים פאר יעדן פרט. רחצה מען וואשט זיך, ער וואלט אויף דעם סימן געמעגט פארציכטן, וואשן וואשט מען זיך דאך צו יעדער מוציא. די זעלבע מיטן מוציא סימן, ווער ווייסט דען נישט אז מען מאכט המוציא אויף מצה?! ווייטער האבן מיר סימנים פאר על אכילת מצה, פאר מרור, איך וואלט שוין אויך צוגעגעבן א סימן פארן חרוסת. ווייטער איז א סימן פארן איינוויקלען מרור אין מצה. בעפאר שולחן עורך וואלט איך צוגעלייגט דעם איי אין זאלץ וואסער, די סעודה פאר זיך איז דאך נישט אנדערש ווי יעדער יום טוב’דיגער. ווייטער איז א סימן פארן אפיקומן, א סימן פארן בענטשן מיטן דריטן כוס, שטענדיג בענטשט מען מיט א כוס, נו שוין.

פארן כוס אליהו מיטן שפוך חמתך — דער קלימאקס פונעם סדר — האט מען אינגאנצן פארגעסן א סימן. הלל וואלט געמעגט צעטיילט ווערן אין צוויי, מען זאגט דאך נישט בלויז הלל, נאר אויך פסוקי דזמרה. חסל סידור פסח, ויהי בחצי הלילה, אחד מי יודע, אדיר היא, חד גדיא, אלע זאגט מען זיי ווירקליך שוין נאכן הלכה’דיגן סדר, זיי זענען אבער הייס אריינגעבאקן אין אונזערע פסח’דיגע הערצער נישט ווייניגער ווי אלע אנדערע חלקים פון די הגדה, קומט זיך זיי מער ווי א כל הנעריםדיגער נרצה.

געווען טאקע אנדערע וועלעכע האבן זיך פארמאסטן מיט פלייזא’ן צו מאכן אייגענע פראגראם נעמען. איבער צען אנדערע פראגראמען זענען פאראן, מיר איז באקאנט צוויי פון זיי. פון ר’ דוד אבודרהם, וועלעכער האט געלעבט אביסל נאך פלייזא’ן, און פון ר’ שלמה חזן מאנקונא, נאך אביסל שפעטער. זייערע סימנים שטימט גוט אין ראשי תבות, עס ווערט כאילו א פסוק. אלע האבן זיי אבער דעם זעלבן פראבלעם ווי דער ארגינאלער. וועל איך שוין בלייבן מיט פלייזא’ס, עס איז מיר באקאנט, קלינגט מיר גוט אין די אויערן, נאסטאלגיש, און פסח’דיג. און צו דערצי גראמט עס זיך שיין:

קדש ורחץ, כרפס יחץ, מגיד רחץ.
מוציא מצה

מרור כורך, שולחן עורך, צפון ברך.
הלל נרצה


די בעקעשע און ברילן פֿון אונדזערע אָבֿות

The Hasidic Frock Coat and Eyeglasses of Our Ancestors

פֿון יהושע כּהנא

Wikimedia/Forverts Montage
דער ערשטער סאַנז־קלויזענבערגער רבי, הרבֿ יקותיאל יהודה האַלבערשטאַם ז״ל, טראָגט אַ טיש־בעקישע

המשך פֿון אַ פֿריִערדיקן אַרטיקל

נישט פאראן עפעס ערליכער און אידישליכער ווי א היימישער בארד מיט בולט’דיגע פאות ביי די זייטן, ספעציעל די אראפהענגעדיגע. דאס איז דאך דער רעכטער צלם אלוקים. אויפן חסיד, נאך א מקווה, דאכט זיך ווי עס רינט די שכינה אראפ פון אזעלעכע בארד און פאות. 

איז אבער די מעשה אז עס איז גארנישט אזוי באשטימט אז די פארצייטישע זענען טאקע געגאנגען מיט א גלאט געשוירענעם קאפ מיט צוויי בא’חן’טע פאות ביי די זייטן, ווי עס איז היינט דער טיפישער צורה פון א חסידישער איד. א סך בילדער פון אפילו פריערדיגע אשכנזישע רבנים צייגן אז זייערע פאות זענען געווען ווי איין גרויסער שוואם (ספאנדזש) צוזאמען מיט א באוואקסענעם קאפ. 

אדרבה, איינע פון די טענות פון די ערשטע גאליציאנער חסידים אויף דעם חכם מהר”ץ חיות ז”ל איז געווען אז ער גייט לאנגע צוזאמענגענומענע און געדרייטע פאות. אזעלעכע אראפהענגעדיגע פאות איז אין יענע יארן געווען ווי א טרעפל אריין אין מאדערנקייט. 

אז מען קריכט ביזן תנ”ך זעט מען א היפשע צאל בני ישראל מיט לאקן. יוסף הצדיק האט געדרייט זיינע לאקן, שמשון הגיבור מיט זיינע נזירישע האר. פון דעם ווייזט אויס אז א נזירישער אויסזען איז אויך אידישליך געווען. אבשלום מיט זיינע שיינע לאקן איז דאך פארטשעפעט געווארן צום בוים. קיינער זאגט נישט אז ער האט אויסגעזען ווי א נישט־איד. ביי א זאלבונג אדער א טהור פראצעס האט מען מסתמא אויך געגאלט די בארד און פאות, להבדיל, ווי די בודיסטישע מאנאכן. 

א חסידישער פאר ברילן אויף א היימיש צלם אלוקים’דיגער פנים איז פשוט א שלימות. אפילו משה רבינו קען אזא איינעם’ס כשרות געטרויען אן שום פראגן. 

נו, און וויאזוי זעט אויס א חסידישע פאר ברילן? פאראן די לייכטערע, די מיט א מילדער גרויער פלאסטיק קאליר, אדער טיילווייז מעטאליש, און פאראן די שווערערע, דאס ריכטיגע, דאס וואס דער פסוק מיינט, די ראם כל כולו פון דיקן טונקעלן פלאסטיק, די הענטלעך און איבערהויפט די איבערדעקן פון די ראמען שטארק שווארצליך, ווי כאילו שטרענגע אויגן־ברעמען, ספעציעל שארף און פארכטיג איז עס ווען עס איז רעכטעגליך ווי ביים סאטמארן, וואס גיט דעם רושם ווי א שארפער דורכדרינגליכער בליק. 

אט אזעלעכע ברילן פארט זיך אמבעסטן פאר אן אמת’ן חסיד פון די חסידי ואנשי מעשה. עס ווארפט אן א מורא שמיים, און אויפן צדיקס געזיכט גיט אזא פאר ברילן צו אן עקסטרע קדושה און פארכטיקייט, מען זעט עס בחוש. איר דארפט נאר זען וויאזוי א הייליגער דרשה קעגן די פירצות פונעם דור באנעמט מיט אזא פאר ברילן, אויגן פון אונטער אזעלעכע ברילן שרייען ארויס, מי לשם אלי, בלויז דער איין איינציגער איז אויפן זינען. 

איז אבער איבעריג מאריך צו זיין אז דער הייליגער בריל זענען נישט קיין מדור דור לבוש. ווי אלט איז דען ברילן בכלל?! ווי אלט איז דען פלאסטיק?! אזויפיל מוז מען זיך מודה זיין — דער טונקעלער קאליר איז אממערסטנס ענליך צו די עלטסטע ארגינעלסטע ברילן מיט ארום זיבן הונדערט יאר צוריק ווען די ראמען פלעגן געמאכט ווערן פון האלץ אדער לעדער, הגם מיט א רונדיגן פארעם. נאר וואס, די ברילן אין כמעט אלע בילדער אויף פארצייטישע צדיקים, חסידים, און רבנים, פארמאגן נישט דעם שווערן שטרענגן און שווארצן אויסזען, און אוודאי נישט מיט דעם רעכטעגליכן פארעם. דאכט זיך אז בלויז אויף רביים פון נאכן חורבן קען מען דאס זען, ווי דער סאטמארער רבי, ר’ יואליש; דער גערער רבי, דער לב שמחה און דער סקולענער רבי ר’ אליעזר זוסיא אין זיינע לעצטע יארן. 

עס איז קלאר אז דער פארכטיגער בריל איז נישט עפעס אנדערש נאר דער מאדע פון דער נישט ווייטער פארגאנגענהייט, אז די גאסישע מאדע איז אבער צוריקגעגאנגען צו גאלדליכע ברילן. איז דער שווארצער געבליבן דער אלטמאדישער, און מיט דער צייט, דער פארפרומטער, גאר דער סימבאל פון אומגעפוצטקייט, פונעם „אנטי־מאדע‟ באוועגונג, נישט נאכגעשלעפט צו ווערן פון גאסישע מאדעס. עס איז כאילו א כניאקישער חותם, וואס זאל הרג’נען דעם יצר, צוזאמען מיט די איבעריגע כניאקישע טראגעס — על כל פנים ביז לעצטנס ווען שווארץ איז צוריק אין די מאדע.

אצינד צו דער שבתדיגער גלאנציגער קאפאטע, די חשובע בעקעשע. קודם כל דער גלאטער פארן דאווענען, איי ווי שבתדיג! ווי פרייטיג צונאכטסעדיג! און זיין פארל — די געבלימטע בעקעשע צום טיש. דער שווארצער פארן באלעבאס און דער פארביגער אדער גאר ווייסער פארן צדיק, דער מיט קנאפן און א קראגן ווי די היינטיגע מאדע און דער מיט העקעלעך און סאמעט ווי פון דער אמאליגער פרינץ. אלס אויבערראק צו דער בעקעשע טראגט דער חסיד, אפילו צום דאווענען, דער רעזשעוואלקע, אן קעשענעס מיט באהאלטענע קנעפ, א כמו מאנטל. 

די מאה שערים׳דיגע בעקעשע איז דער גאלדענער געשטרייפטער קאפטן, דערמאנט א ביסל אינעם קאליר פון א זשיראף; און דער אויבערראק איז דער ברוינליכער דזשופיצע.

קודם כל דארף מען וויסן אז די נעמען פון אט די קאפאטעס זענען פוילישע אדער טערקישע, למשל דאס ווארט בעקישע, כאטש וואס טייל חסידים וועלן עס פארבינדן מיטן ווארט „בקשה‟, שטאמט עס פאקטיש פונעם פוילישן Bekiesza. דאס ווארט „כאלאט‟ איז פונעם אראבישן „כילאט‟, אריין צו אונז דורך דער פוילישער שפראך; דער ירושלימער דזשיפיצע פונעם פוילישן Żupica (אויך לכתחילה פון אראביש); און דער קאפטן פון טערקישן qaftan. משמע פון דעם אז זיי זענען ביים אנהייב נישט געווען קיין אידישע קליידונג. אלע זענען לחתחילה געווען די מלבושים פון די עליטע אין די פוילישע און אטאמאנישע אימפעריעס וואו די אידן, אשכנזים און ספרדים, האבן געוואוינט.

א שבת’דיגע קאפאטע דארף, לויט די מסורה, געמאכט ווערן פון זייד, משי. אפשר וואלטן חסידים הנאה געהאט פון אזוינע ראשי־תיבות פאר „משי‟: מ’לבוש ש’בת י’תפאר. דאכט זיך אז נאך סאמעט איז משי, זייד, די הייליגסטע סחורה ביי חסידים. אן אומזיידענער אומגלאנציגער בגד אום שבת שפירט זיך פאר א שטריימל חסיד כמעט ווי מוקצה, גיי זיי מקבל שבת מיטן א טרוקענער מאטער גלימה, א יענץ פנים, א שטעכיגער גרויער ראק פאר די אויגן, וואלט פארוואכעדיגט, אפילו צעשטערט, א חסיד דעם שבת. 

דער רבי’ש קינד באזיידיגט זיך אויך מיטן פארצייטישער שפענצער, וועסט, און מיט דער גלאנציגער געשטרייפטער ריפס, א פשרה’דיגע קאפאטע צווישן שבת’דיג און וואכעדיג. און גראדע איז אויך דער גערער קאפל זיידיק, ווייסט אויס אז זיי בעפארצוגן זייד איבער סאמעט, דא, אלץ א קאפל, גיט אבער דער גלאנץ, א פראסטער וואכעדיגער איינדרוק כלפי דעם פרוכתדיגן סאמעטענעם.

אין תנ”ך געפינט מען צופעליג איינמאל דערמאנט א בגד פון „משי‟, מסתמt איז דאס זייד, אין דעם ספר יחזקאל, פון די שפעטערע נביאים, ווי א משל פאר גלאררייכע צייטן וועלעכע קומען צו גיין פאר ישראל. פיל פריער, אין די ערשטע פרשיות פון די תורה טייטשט דער רבי אויף די „כתונת פסים‟ פון יוסף הצדיק, א זיידענער העמדל. רוב מפרשים, איבערהויפט רש”י, האלטן אבער נישט אזוי. יעדנפאלס איז דאך דער כתונת פסים באשיינפערליך א לוקסוסדיק קליידל, און עס איז ידוע אז זייד איז ערשט געווארן א פארשפרייטער שטאף ביים פאלק מחוץ כינע מיט ארום טויזנט יאר צוריק דורך די ווענעציאנער.

גראדע זעט מען אין פריערדיגע ספרים געוויסע מוסר רייד קעגן די וואס קליידן זיך אין זיידן, היתכן זיך צו באשיינען מיט אזא מייעסטעטישער מלבוש. עס ברענגט גאווה, און וואס פארא נארישע גאווה — זיך גרויסן מיט א ווארעם’ס פעדימער (זייד קומט דאך פון א ווארעם.). האבן שפעטער חסידים אן אויסרייד: אדרבה, עס ברענגט ענווה, עס דערמאנט דעם מענטשן אז ער גייט אין דרערד אין אן
ארט פון קריכעדיגע ווערים. א זיידן מלבוש דערמאנט דעם ווערעמדיגן קבר ווי מען גייט נאך די הונדערט אין צוואנציג. דאכט זיך אבער אז דאס איז א גאר שוואכער דערמאנונג.

דער רבישער טיליפ, די פעלץ וואס שטארט ארויס ביים קראגן פונעם רעזשעוואלקע, דערמאנט גראדע עפעס תנ”ך’ליך, נביאים’דיג, דאס איז דער אדרת שער, א האריגער מאנטל, א סימבאלישער לבוש ביי טייל פון די נביאים, ווי למשל אליהו הנביא. אפילו פאלשע נביאים, אז זיי האבן געוואלט מאכן א צדיקישן איינדרוק האבן זיי זיך געוויקלט אין אן אדרת שער, קען זיין פון דאנען נעמט זיך דער שפאסווארט „א צדיק אין פעלץ‟. 

מפרשים נעמען אן אז דער אדרת שער איז געווען פון שאפן-פעלץ. אזא בגד טראגט דאך היינט אבער א פנים פון א פאסטיך מיטן פייפל, איבערהויפט אז עס איז ראהמיג-ווייסליך ווי רוב שאפן-וואל, איז דען א רבי א חיות פאנגער אז ער זאל טראגן ציגן-האר אדער געקרייזלטע צמר כבשים אויף זיינע לענדן?! א רבי טראגט א ברוין גאלדליכע פוטער, געמאכט פון סיבירישן סויבל ווי עס פלעגן טראגן די פוילישע גראפן. 

א ברוין גאלדליכרע פוטער, אויב דערמאנט עס עפעס גאר אלט איז עס קאמעל־פעלץ וואס מען געפונט איראניש ביי די ערשטע העלדן פון קריסטנטום און איסלאם, יאהאנוס דער טויפער (יוחנן המטביל), יאשקעס מבשר, און ווי אויך עומר דער גרינדער פון די מוסלעמענער כאליפאט, זענען פערצופאל ביידע, לויט ווי זייעריגע מקורים דערציילן, געגאנגען אין קאמעל פעלץ.

דער צדיק ר’ דוד’ל פון דינוב האט אלס קינד געזאגט חכמה’לעך ווי, למשל: פון וואנעט ווייסט מען אז יעקב אבינו איז קיין שניפסל נישט געגאנגען? ווייל אויב יא, וואלט אים רבקה נישט געדארפט לייגן קיין ציגן האר ביים האלז. איז דאס נאר א קל וחומר אז אויך קיין טיליפ, דער אדרת שער, איז יעקב נישט געגאנגען, און אודאי נישט א באבאווער טיליפ מיט האר ביי די ארבל. ווען יא וואלט יעקב דעם טיליפ געקענט אנטון.

וואס טוט זיך מיט די בלימעלעך אויף די טיש בעקישעס? די חכמה פון שטיקען איז טאקע אן אלטער, אין לשון הפסוק הייסט עס „מעשה רוקם‟, ביי די בגדי כהונה. די תורה הייסט דעם כהן’ס אבנט שטיקקען. דער יוסיפוס זאגט עדות פון בית שני אז דער אבנט איז געווען אויסגענייט מיט פארביגע בלימעלעך. נו, זענען היינט די בעקעשעס געבלימט, און נישט די גארטלען ווי אין תנ”ך. 

דער באוואוסטער ספרדישער משורר ר’ משה אבן עזרא מיט בערך 900 יאר צוריק האט א שיין לידעלע איבער א פרילינג גארטן, רופט ער דעם בליענדן גארטן אן „כתנות פסים‟, ווי כאילו דער גארטן האט זיך אנגעקליידט מיט א שיין געבלימטער כאלאט. אפנים, אין זיינע צייטן איז שוין א געבלימטער בגד געווען באקאנט. פארשטייט זיך לאנג נאך די צייטן פון די חכמים.

יעדער סארט קאפאטע, געוויס א לאנגער, גלאנציג צו מאט, איז א טייל פון וואס עס מאכט דעם חסיד אויסזען ווי א חסיד. איז אבער די פרומסטער קאפאטע, אפילו די אן קנעפ, אן שטרייפן, אן גלייכע קעשענעס, אן א קראגן, היינט גענייט לויט א מאדערנער געפאסטער אנצוג מאדעל. וועט א חסיד היינט זיך ארומוויקלען מיט א לאנגער גלימה, א לאנגן ראק, ביז צו די פאדעשוועס, וועט ער דאך באטראכט ווערן ווי א בעדואינער, אדער ווי א איד פון אונטער די חושך בערג. אנדערע וועלן אים גאר מוסרן — פארן טראגן א בגד אישה.


באַקאַנטע באַליידיקונגען אין חסידיש ייִדיש

Common Insults Used In Hasidic Yiddish

פֿון יהושע כּהנא

Getty Images

די אמעריקאנער וואס קענען נישט קיין אידיש, אז זיי ווערן אין כעס מוזן זיי נעבעך איבערניצן די זעלבע פאר ווערטער, און דוקא די געמיינסטע. דאס איז דער פרייז פון נישט קענען קיין אידיש.

אזוי איז עס, אין אידיש איז א „שנעלקע אין דער נאז‟ אדער „שיס אין די ציין‟ גענוג כעס’יג אראפצולאדענען די ברויזנדע געפילן. זיי זענען אלע זאפטיג, קאלירפול, און שוין איינמאל ווירקזאם. 

איך האב מיך לעצטנס געאייסרט, באקלאגט, צו א פראנצויז, אז איך קען נישט קיין פראנצויזיש, זאגט מיר יענער: ווען דו זאלסט פארשטיין די שפראך וואלטסטו נישט אזוי אנטציגט געווארן דערפון, די קללות דארטן זענען אך און וויי… 

אז איך פארשטיי נישט קיין פראנצויזיש קען איך אים נישט פארגלייכן מיט אידיש. איך גלייב אבער אז אידישע קללות כאטש זיי האבן טאקע א געוויסע איידלקייט, אבער אוי רבונו של עולם, גענוג אויף צו פארשווארצן יענעמס פנים, יענעם צו מאכן שפירן ווי אן אפגעלאזענער באשעפעניש. נישט אומזיסט זאגט דער פסוק: הקול קול יעקב, יעקב טויג זיך מיטן קול גלייך ווי עשיו טויג זיך מיטן שווערד…

איז צייט דורכצוגיין א טיילווייזע ליסטע, חזר’ט זיך זיי איין, אויב קענט איר זיי נאכנישט, אין צייט פון געברויך, זיי זענען גוט סיי יענעם צו באוואשן און סיי צו ברוזשען צי זיך צווישן די ציין, עס וועט אייך בעסער מאכן אויפן הארצן:

דעה־זאגער: שמענדריק, וויכטיג מאכער, שמויגער, צולייגער, ראצער, צוציק. 

בעל גאוה: פארעך, שטינקער, שטינקט פון גאות, ר”ר צאץ.

אפגעפארענער: מסית ומדיח, משומד, עוכר ישראל, טרייפניאק, רחמנא ליצלן. 

גאסן יונג: יונגאטש, ליידאק, פיסטאק, שטריק, ביק, לאבעס, לעפאק.  

זינדיגער: מנווול, נידרגער יונג, געמיינער יונג, טמא’ער יונג, שייגעץ, מטונף, שמוציאן, קליפה.

פאר פרויען: שיקסע, אויסגעלאסענע, אויסווארף. 

שטאטוס קריטיקער: אויבער חכם, פורץ גדר, פאסקודנאק, אפיקורוס

קארגער: קארגער חזיר, אנגעשטאפטער, אנגעפרעסענער, זיצט אויפן געלט, ווארמט די געלט, קמצן.

פוילער: ברייטער פריץ, פוילער שטריק, שימלט אפ, רירט זיך נישט ווי די יאר איז, א יאר מיט א מיטוואך, אלעס קומט אים, ווארמט די בענקל, פארשלעפטער קרענק. 

ליגנער און שווינדלער: שקרן, בלאפער, דריי קאפ, חוש’ער, גנב, גזלן, באנדיט, כאלערע, פארברעכער. 

ווילדער, כעס’ן: ווילדער צאפ, חיה רעה, משוגענער, קוקוריקו, נערוועזער קאץ, אויפגערעגטער פריץ, אנגעבלאזענער, צושפילטער.

שטומפיגער קאפ: בהמה גסא, וויסטער שוטה, שוטה משוטה, טיפש מרחם, פיסטער עם הארץ, פערד’ס קאפ, טשייניק האקער, חמור, אקס, וואסער מעלאנע. 

נודנע כאראקטער: קראנקער זכר, קרים קאפ, קאפויער, מוכה שחין, אפגעפליקטער, אפגעריסענער, צופראסקעטער (אין לאנדאן). 

א מיטשיאק. נודניק, פגע רע, נאסער פגע, קלעבעדיגס.

אומסימפאטישער: דרעדלינגער, געמיינער יונג, כף למד בית, הונט, שלאנג, עקלהאפטיגער בריאה, דערגייט די יארן. 

פאר פרויען: יענס בחור’טע, קלבטע, שלאקטע, שלעכטצל. 

טשעפנאק: א מיאוסער פיסק, א לויזער צונג, א שטיק גוטס, גיפטיגס. 

בעל רכילות: פלעפקערער, יאכנע, יענטע, פאטשקעט, דרייט א קאשע. 

און דא איז נאך א פאר פאר טאשן געלט, סתם צו זאגן ווען מען זיצט אין טרעפיק אדער נאכן ווערן פארשעמט: 

פאר א גוט יאר, צו אלדע גוטע יאר, פאר א שווארץ יאר, א בראך אים אין די גאל אריין, א מיתה משונה, ימח שמו וזכרו. א געשעפט האב איך, איך האב אים פארפאקט, גיי צו די רוחות, פארכאפט זאל ער ווערן, זאל ער זיך הענגען אויף א צוקער שטריק.


סעקס און עראָס - אַ גרויסער אונטערשייד

Sex and Eros - Two Very Different Concepts

פֿון ישׂשׂכר כּץ

Yehuda Blum

שוין לאנג פירט דער חרדישער ציבור א מלחמה מיט די אמעריקאנער געזעצגעבער וואס פרובירן איינצופירן רעפארמען צו באשיצן קינדער פון באלעסטיקער. ס׳דערמאנט מיך אין מיין חבר דזשאוי ד’אנגעלוי ז”ל.

 
דזשאוי האט ווי א קינד געהייסן יואלי ד… זיין לעבן איז גייסטיק פארניכטעט געווארן צו זיבן יאר ווען מען האט אים מאנס געווען אין א מקווה. האפנדיג צו היילן זיינע וואונדן איז ער געווארן אן אדוואקאט פאר די געליטענע פון סעקסועלער באלעסטיקונג. צום סוף האט ער אבער נישט געקענט פטור ווערן פון זיין אינערליכן עגמת נפש. די פיין איז געווארן אומדערטרעגליך, און ער איז עווענטועל נפטר געווארן פון וואס האט אויסגעזען ווי א „דראג אווערדאס‟, אײַננעמען צו פֿיל נאַרקאָטיק. 

צום באדויערען, איז דזשאואי’ס מעשה נישט קיין יוצא מן הכלל. עס זענען דא א סך קינדער אין די חסידישע קרײזן וועלכע, אזוי ווי ער, זענען באלעסטיגט געווארן אין א יונגן עלטער. איך ווייס ווייל איך בין אויפגעוואקסן אין די זעלבע קהילה ווי דזשאואי און אויך געלערנט אין זעלבן חדר. 

מען האט דערווארט פון אונז פון א יונגן עלטער צו קומען אין חדר גאנץ פרי. אלס צען יעריג קינד בין איך ארויס זיבענע צופרי, יעדן טאג. וויבאלד מיין חדר איז געווען ווייט פון מיין הויז, האב איך געדארפט נעמען א באס אנצוקומען אהין. עס איז געווען א באשטימטע פלאץ וואו מען האט מיר יעדן טאג אויפגעפיקט. 

זעענדיג אז די געגנט וואו מיר האבן געוואוינט איז געווען גאנץ פארזיכערט, האבן מיר מיינע עלטערן דערלויבט צו גיין אליין צו מיין סטאפ און ווארטן דארט, טראץ מיין יונגן עלטער, אפילו ווינטער, ווען עס איז נאך געווען טונקל אינדרויסן אזוי פרי.

איך בין נישט געווען די איינציגסטע קינד ביים באס־סטאפ. אנדערע קינדער זענען אויך דארט געווען, אלע פון זיי אנקומענדיג דארט אליין.

צופעליג איז די באס-סטאפ געווען פאר א גראסערי, א שפייז־קראם. יעדע צופרי, בשעת מיר האבן געווארט, פלעגן סוחרים איבערלאזן זייערע פרודוקטן נעבען דאס געשעפט. איינער פון די דעליווירי מענטשן איז געווען די טעגליכע ברויט פארטיילער. דער פאָטער פונעם ברויט־פארטיילער איז יענע טעג געווען דער איינציגסטער מקור פון כשר’ע ברויט. דער בעקעריי האט געהערט און איז געווען אנגעפירט פון דער משפחה. יעדע פאמיליע מיטגליד האט געהאט אן ארבעט און ער איז ארומגעפארן אויסטיילן די ברויט. ער פלעגט ארומפארן, און אפּלאָזן פרישע ברויט אין יעדן גראסערי געשעפט אין דער גאנצער געגנט. 

ליידער איז אויסטיילן ברויט נישט געווען די איינציגסטע זאך וואס ער האט געטוען. אונטערן שלייער פון טונקלקייט פלעגט ער, אן קיין ספעציפישן חשבון, אפנעמען איינס פון די אינגלעך וואס האט אומשולדיג זיך געשפילט נעבן געשעפט, זיי ארומפירן אין זיין קאר, זיי באלעסטיגן, און צוריקברענגען צום סטאפ אזויווי גארנישט וואלט פאסירט. 

אזוי האט ער געטאן יארן לאנג.

פאר א לאנגע צייט האבן זיינע קרבנות זיך צו פיל געשעמט צו דערציילן אז מען האט זיי געטשעפעט. ווען זיי האבן צום סוף מיטגעטיילט זייער פיין מיטן ציבור האט דאס גורם געװען א קליינעם שטורעם. צום סוף אבער, האבן די עסקנים באשלאסן גארנישט צו טוען, אוועקקוקנדיג אינגאנצן פון דעם מסוכנדיגן אכזר. זיי זענען דאך א רייכע שיינע משפחה; די פירער און עסקנים האבן מורא געהאט צו גיין קעגן זיי. דער באלעסטיקער האט דעריבער קיינמאל נישט אפגעגעבן דין וחשבון פאר זיינע חטאים. 



אזא אויפפירעכץ איז א הימל געשריי און לכאורה אומפארשטענדליך.

כדי צו פארשטיין דעם ציבורס לכאורה קאלטבלוטיגע שטעלונג בנוגע סעקסועל אכזריות איז וויכטיג צו פארשטיין דעם חילוק צווישן סעקס, עפעס פיזיש וואס מיר טוען אינסטינקטיוו, און עראס, וואס באדײט סענסואליטעט און ראמאנטישע ליבע וואס דארף ווערן געלערנט.

סעקסועלע באציאונגען זענען א נאטירלעכע זאך. קעץ, בינען און אפילו בלומען טוען דאס. אבער דער באגריף פון עראס – דאָס באטראכטן סעקס ווי אן אויסדרוק פון ליבע, דאס רעדן וועגן סעקסועלע געפילן, דאס אנטוויקלען א פאזיטיווע סעקסועלע אידענטיטעט – דאס זענען זאכן וואס די דערוואקסענע אין אונזער לעבן העלפן אנטוויקלען ביי אונז.

אז מע זעט דעם חילוק צװישן די צוויי באגריפן, סעקס און עראס, ווערט קלאר אז ס‘האט ניט קיין זין צו פרואוון לייזן דעם ממש צעבראכענעם צוגאנג צו סעקס ביי די היימישע חסידישע קרייזן. 

ביי די חרדים איז דער איינציגסטער ציל פון סעקס — פריה ורביה, א נויטיגע צרה אויף צו פארמערן די מענטשהייט. הנאה האבן דערפון איז נישט אנגענומען און דאס פרואוון פארשטיין די אייגענע סעקסועלע געפילן איז באטראכט פאר גוי’איש און אומפאסיג. עלטערן און מחנכים לערנען נישט די קינדער וויאזוי צו אנטוויקלען א סעקסועלע אידענטיטעט. מערסטנס זעען זיי סעקס אלס עפעס וואס ער אדער זי טוט בלויז דורכפירן דעם מענטשליכען (אדער לויט געוויסע חרדישע דענקער ־ חי’השן) אקט כדי די פארפאלק וואס טוט עס זאל זיך קענען פרוכטפּערן.

זייער איגנארירן די פראבלעם פון קינדער באלעסטיגונג אין די היימישע קרייזן איז מן הסתם באאיינפלוסט פון דעם מינימאלן פארשטאנד פון סעקסואליטעט. לויט זייער פארשטאנד, איז די „סעקשועל אביוס‟ פון א קינד בלויז אן אויפפירונג וואס איז נישט פאסיק; דער באלעסטיגער פירט זיך פשוט אויף פראסט, נישט צניעותדיג. לויט זיי איז סעקס פשוט סעקס. זיי באגרייפן נישט דעם גרעסערן שאדן וואס אזא אכזריות האט אויפן גייסט און אידענטיטעט פונעם קינד גופא. צוליב דעם פילן זיי נישט דעם כעס וואס מיר שפירן קעגן אזעלכע רשעותדיגע אויפפירונגען. זיי זעען נישט איין דעם טיפערן פסיכאלאגישן שאדן וואס קומט אפיר פאר’ן קרבן ווי א רעזולטאט פון דער באלעסטיקונג, ווייל סעקס פאר זיי איז בלויז א פיזישער אקט וואס איז פסיכאלאגיש נישט וויכטיג.

א טויש וועט דעריבער נאר געשען ווען די חרדישע פירערשאפט נעמט זיך אונטער אין גאנצן איבערצומאכן איר צוגאנג צו סעקסועלע פירונגען און אנערקענען דאס חשיבות פון סעקסועליטעט און סענסואליטעט. נאר דורכן אויסבייטן „קאלטע‟ סעקס אויף עמאציאנעלער און פיזיקאלישער אינטימקייט, נאָענטשאפט, וועלן זיי פארשטיין און אפשר אפילו שעצן די זייער וויכטיגע ראלע וואס סעקסואליטעט שפילט אין דער פסיכאלאגישער אנטוויקלונג פון א קינד.


װאָס איז מער „חסידיש‟: אַ ברײט־ראַנדיקער הוט אָדער אַ קאַשקעט?

What's More Chassidish: A Wide Brim Hat Or a Flat Cap?

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

א חסידישער איד איז מקפיד אויף אן אידישליכן לבוש, דער לבוש פון אונזערע זיידעס אין אלטן אייראפע. טראץ דעם וואס מען זעט קלאר אז תימנים און בוכארים פארמאגן אנדערע לבושים פון דער אור אלטער מסורה, וועט מען מיט א חסידישן ברען אנרופן דעם חסידישן לבוש ווי דער לבוש מיט וואס אידן זענען אייביג געגאנגען, די קלײדער פֿון אונזערע אור אבות. 

דעם חסידס לבוש איז טאַקע מער טראדיציאנאל פון דעם ליטוואקס. עס איז געווען דער לבוש פון דער אלטער היים ביי אלע מזרח־אייראפעאישע אידן אין די אמאליגע יארן, לכתחילה אפילו ביי די ליטוואקן, אבער ביז ווי ווייט צוריק גייט עס? 

דער אמת איז אז דעם חסיד קימערט נישט אזוי ווייט מיט וואס פארא קליידער מען איז געגאנגען בימי חז”ל אדער תנ”ך. ביים חסיד הייבט זיך אלעס אן ביים ערשטן רבי’ן פון זיין חסידות, אדער אמפריסטן, דער בעל שם טוב. בעפאר דעם איז ווי „בעפאר־געשיכטע‟. כאטש מען פארערט און פארהייליגט דעם תנ”ך האט מען דאס אבער מיטאלאגיזירט, אזוי אז מען דארף זיך נישט פארטיפן אין די סיפורים פון א רעאלישן שטאנדפונקט. די פיגורן און עפיזאדן בלייבן דינען מער אלס טשאטשקעס, אדער רוי מאטעריאל, דערפון צו שעפן און בויען א חסידישן געדאנק. 

דער חסיד האט אן הרגשה אז דער תוך פונעם שטריימל און בעקיטשע איז געלעגן אין די בגדים און שלייערן פון די חכמים, אדער אין די ראקן, טורבאנען און לעדערנע גארטלען פון די נביאים. א חסידישע מעשה איז דא ווי דער צדיק האט אין חלום געזען אברהם אבינו’ן מיט א שטריימל און קאפטן. דאס איז א ראיה, אדער אז אברהם האָט זיך געקליידט לויט די מאדע פון די אייניקלעך אין יעדן פלאץ אין יעדן דור (אפשר איז ער גאר אין הימל געווארן א חסיד), אדער, אז אברהם’ס תוך איז פון שטענדיג אן געווען שטריימל בעקיטשע’דיג, טאקע מיטן חסידישן פלאם.

מען כאפט פארט נישט ווי די היינטיגע מלבושים זענען ווייט פון די נביאים’ס, סיי די פארעמעס, סיי די מאטעריאל, און ווי שטארק זיי זענען בעאיינפלוסט פון ווייטע אומות העולם, דװקא פֿון נישט־ביבלישע, אומ’חז”ל’ישע פעלקער. לאמיר כאפן א בליק, וועלעכע סארט בגדים און סחורות חסידים זעען װי א גילגול פון די תנ’ך’שע. 

לאמיר אנהייבן מיט דעם הוט, דער רים־הוט פארשטייט זיך. אנעם רים קוקט מען דאך אויס ווי א טערק, נישט ווי א חסיד. 

אז מען קוקט אין די שווארץ און ווייסע בילדער פֿון אַמאָל וועט מען זען אז אפילו חסידים ביז ארום הונדערט יאר צוריק זענען געגאנגען מיט קאשקעטן. דער העלד פון „טראַדיציע‟ — טבֿיה — גייט מיט א קאשקעט, נישט א ראנד־הוט. די בילדער אין מחניים פון סיפורי צדיקים שטעלט פאר דעם פארצייטישן איד מיטן דאשעק. לאמיר עס אלזא מאכן קלאר, א רים־הוט פלעגט מען קודם זען ביי גלחים, פריצים, און פאר דעם — אייגנטליך דער מקור פונעם רים־הוט — ביים פעלד ארבעטער, צו באשיצן אים פון דער זון.

דארפן מיר שוין נישט צוריקגיין צו ווייט. במשך פֿון די צייטן פון די גמרא, װײַזן אונדז פארשידענע מעשיות אין חז”ל, אז יעדער סארט קאפ צודעק, צי איז עס א שלייער צו איז עס א היטאלע, איז פאר א געוויינדלעכן איד, גאר געווען א סימן פון גאות. א קאפ צודעק לאזט מען פאר די עליטע, די רבנים. 

טייל מפרשים דרינגען דא ארויס, אז דער חז”לישער קאפ צודעק, די עליטע סימבאל, איז נישט דער טאפלטער קאפ צודעק ווי דער היינטיגער הוט איז איבערן קאפל, נאר, א צוגעדעקט קאפ בכלל… דאס הייסט אז בכלל גיין מיט א צוגעדעקטן קאפ איז אין יענע צייטן געווען אן עליטישע זאך, און גאר חוצפהדיג פאר א פראסטן איד. 

איז מעגליך אז די נארמע פון א חז”ל’ישער פאלקזאמער איד איז געווען צו גיין אין הוילן קאפ?…

און וואס פאר א סארטן קאפ צודעקן זענען עס געגאנגען די עליטישע מנהיגים, די חכמים? א רים־הוט איז געװען, װי געזאגט, פאר די פעלד ארבעטערס. די חכמים זענען געגאנגען, אזוי ווייזט אויס פון די גמרא, מיט א גלימה, א שאליק, אדער טורבאן, און אזוי זעט מען דאך טאקע אין די פרשה בילדער העפטן. אין תנ”ך איז א טורבאן א כהנישע זאך, דער כובע און דער מצנפת. 

א היימיש חסידישער קאפל איז א סאמעטענער. אויך דער שבתדיגער קאשקעט וואס די בעלזער און וויזשניצער קינדער טראגן. סאמעט איז א רעכטער סימבאל פון אן אינעווייניגסטער, דאס איז ווי די כשר’סטע שטעמפל, דער אזוי אידישליכער שטאף פארמאגט אבער נישט אפילו קיין לשון הקודש נאמען אדער קיין חז”ל’ישער נאמען, (דער עבריתישער “קטיפה” איז א העברעזירונג פון אן ענליכן אראבישן ווארט פאר סאמעט). 

סאמעט איז דערפינדן געווארן אין אינדיע מיט בערך 15 הונדערט יאר צוריק, ד.ה. ביי די ענדע פון די חז”ל תקופה, אבער באקאנט געווארן אין די אידישע מיטל מזרח לענדער איז עס פיל שפעטער, אין די צייטן פון די גאונים, און אויך נאר פאר (מוסולעמענישע) מלכים. ערשט מיט בערך פינף הונדערט יאר צוריק האבן די איטאליענער און די פלעמער פאבריצירט און פארשפרייט סאמעטענע סחורה ביי די מאסן. דער אזוי חסידישער “סמעט”, אויף וואס חסידים זאגן דעם ר”ת, ס’ור מ’רע ע’שה ט’וב, איז הייסט עס, אינדיש, אראביש, איטאליש און פלעמיש.

לאמיר נאר זען פון וואס אונזערע חסידישע הוטן זענען געמאכט: סיי די סאמעטענע און סיי די אומסאמעטענע זענען געמאכט פון ביבער שטאף און פילץ. פילץ (געפרעסטע האר) האט טאקע עקזיסטירט בימי חז”ל און פריער, מיטן נאמען “לבד”, אבער נישט פון ביבער נאר פון שאפן וואל. דער ביבער שטאמט פון דער קאלטער אייראפע און צפון אמעריקע, אבער אפילו פון וואלענע לבד, איז נישט מסתבר אז די חזלישע שלייערן זענען געווען געמאכט, לבד איז דאך הארטע שטאף.

א שטריימל ווידער, פאר די װאס ווייסן נישט, דאס איז ממקור געווען א קעניגליכער לבוש פון די רוסישע קיסרים אין די ענדע מיטלאלטער יארן. דער קאפל (דאשעק) אינעם צענטער פונעם שטריימל, איז ארגינעל געווען ארויסגעהויבן, גלייך ווי דער שטריימל וואס מען זעט אויף דער באקאנטער בילד פונעם דריטן לובאוויטשער רבין, אדער ווי עס טראגן אפילו היינט די רוזשינער אייניקלעך, נאר אנשטאט שווארצע סאמעט איז דאס קאפל פון דער צארישער “שטריימל” געווען באקרוינט און באצירט. 

די לעגענדע זאגט אז דער שטריימל ביי מזרח אייראפעאישע אידן האט זיך אנגעהויבן דורך א גזירה מיט בערך פינף הונדערט יאר צוריק, אז אידן מוזן טראגן א שוואנץ אויפן קאפ, כדי זיי צו דערנידערן. דאס אז די מלוכות פלעגן ארויפצווינגען ספעציעלע הוטן אויף אידן, דאס איז שוין באַקאַנטע געשיכטע, אבער די שוואנץ מעשה איז נישט אזוי אנגענומען ביי היסטאריקער פון אידישן לבוש, ספעציעל אז מען ווייסט קלאר דער היפוך, אז דער “שוואנץ” איז א קייזערליכער מלבוש, און אריין צווישן אידן איז עס דורך עמטליכע רבנים, און אלס פעסטליכער לבוש, גאנץ א קלארער באווייז אז עס שטאמט אלס א פעסטיוואלער מלבוש דירעקט דורך די מזרח אייראפעאישע גויים, און איז גארנישט אייגנארטיג צו אידן אלס רעזולטאט פון דערנידערונג גזירות. 

די מאטעריאל פונעם חסידישן שטריימל, אדער דער פוילישער הויכער שטריימל (ספאדיק, וואס די גערער חסידים טראגן), באשטייט בעיקר פון שווענץ פון סיבירישן סויבל, אדער גרויע פוקסן און מארדערן, די אלע סארטן בעלי חיים זענען ביז לעצטנס בלויז געווען פארשפרייט אין די קאלטע מדינות פון אזיע, אייראפע און אמעריקא, נישט קיין חז”לישע אדער תנ”ך’ישע מדינות. דער “קאפל” אינעם צענטער פונעם שטריימל איז פון ביינוול (וואטע) און זייד. סאמעט ווי געזאגט איז א נאך־חז”ל’ישער דערפינדונג, זייד איז דאך א כינעזישע סחורה, ווערט שוין אביסל דערמאנט אין חז”ל אלס א זעלטענע סחורה, אבער מסתמא נישט אין תנ”ך. סיי ווי האט מען די זייד געוויס נישט געניצט פאר דאס וואס מיר ניצן עס היינט, פאר א שטריימל.

(המשך קומט)


ווי ווייסן די סעקולערע לײַט וואָס אָנצוטאָן?

How Do Secular People Know What To Wear?

Yehuda Blum

אלס איינער וואס איז אויפגעוואקסן ווי א חסידישער יונגערמאן, האב איך זיך איינגעוואוינט אין דריי קליידונג סטאטוטן: שבת’דיג, וואכעדיג, און ווי מע גייט אין דער מיקווה — נאקעט. 

איך דערמאן זיך ווי די מאמע האט מיר געקליידעט אלס קינד ביז די בר מצווה, זומער מיט לייכטע קליידער, קורצע ערמל, קורצע הויזן און סאנדאלן; ווינטער מיט פולע וואלענע קליידער און באקוועמע שיך, אין בעט א פידזשאמע, אין באדע צימער א באד קלייד, פורים א פארשטעלעכץ, צו א חתונה מיט א ספעציעלן ראק, די פאות געמאכט מיט דזשעל. אין די בערג אום זומער האט זי ארויפגעלייגט א גויאיש היטל אויף מיין קאפ, „זאלסט זיך חלילה נישט פון דער זון אפברענען.‟

אבער גיי געדענק יענע פארגעסענע צייטן. זינט דער בר מצווה, זינט איך קלייד מיך אליין, איז נישטא די אלע זאכן. שווארץ, ווייס, און דאס איז עס, מיטן אויסנאם ווען עס רעגנט, דאן כאפט מען א זעקל, זאל זיין א קאלירטע, און מען לייגט עס איבערן הוט, וועלעכער קאליר, מאכט נישט אויס.

פון די ווייבער שיל, מיינע געשוויסטער און שפעטער מיין ווייב, האב איך פארגעזעצט צו הערן איבער כל מיני קליידער, אזא קאליר פאר יונגע, אן אנדער קאליר פאר עלטערע, מיט שמינק צו א פארטי און אן שמינק אין שיל, א שבת קלייד, א יום טוב קלייד, א חתונה קלייד, א קאנטרי גאון, א שלאף גאון, א שווים קלייד. אוי האב איך זיך געשפירט ווי א פרייער פויגל הערנדיג זייערע קאמפליקאציעס! ביי מיר, די זעלבע סעט וואכן בגדים פאר אלע וואכנטעג ביז הונדערט און צוואנציג, די זעלבע סעט בגדי שבת פאר אלע שבת און יום טוב, חוץ דעם קיטל פאר די הייליגע טעג און פאנטאפל פאר יו”כ און תשעה־באב, און אין אלע מקוואות איז אויך די זעלבע — אדם נאקעט.

אזוי האב איך רואיג געלעבט יארן, ביז די השגחה עליונה האט געפירט אז איך זאל לעבן צווישן מאדערנע און סעקולארע מענטשן, און נאטירליך נאכקומען זייערע קליידונג סטאנדארטן. 

עד היום איז מיר שווער צו כאפן ווען מען דארף אנטון וואס. צו דער ארבעט גייט מען דזשינס און צו אן אפיציעלער אוונט – געשטרייפטע הויזן.

אז איך וויל זיין א ריכטיגער לייט צווישן לייטן דארף איך וויסן ווען מען טראגט א קאפ היטל, א T העמדל, סניקערס, זון ברילן, שטוב הויזן, און מיט וועלעכער אויפשריפט, און ווען און וויאזוי מען פאסט צו א געביגלט העמד, ראק און שניפסל.

אויב איך באווייז זיך אלעמאל מיט די זעלבע קאליר העמדעד, הויזן אדער שיך גיט עס דעם איינדרוק פון א היימלאזן. און גיי איך מאכן קערפערליכע איבונגען פרעגט מען מיר: אזוי? אן קיין גימנאסטיג הויזן?

ווער ווייסט וואס נאך פאר א כללים זענען דא, נאר איך האב זיי נאך נישט אויפגעכאפט?

דא אין דער פרייער וועלט האט אויך „נאקעטקייט‟ הלכות בגדים: שווים הויזן מוז זיין, און דווקא א שווים הויז, נישט קיין לייבהויז (הויזל). פאראן לענגערע צו קירצערע לויט די געברויכן. פאלט מיר איין יעצט אנצוהייבן א שווים סעסיע, גיי איך קויפן שווים הויזן. זאגט מיר דער אייגנטימער: ר’ איד, ווער פארקויפט דאס יעצט אינמיטן ווינטער שווים קליידער?  איך הייב די ברעמען: ווינטער? מיר זענען דאך אין דעם זוניגן דרום קאליפארניע. און מתחילה פארשטיי איך נישט דער פראבלעם. אויכעט אין מקווה גייט מען דאך סיי זומער סיי ווינטער?!

אז דער פארקויפער האט זיך מרחם געווען אויף מיר און צוגעצייגט א פאר שווים הויזן, הייבט ער אן מיטן טיפישן אמעריקאנער „אויסוואל‟: אזא קאליר, אזא דעזיין, דאס איז פאר ספארטס לייט, דאס איז פאר רייכע לייט, דאס איז פאר „שיקסע כאפער‟, דאס איז פאר עלטערע לייט, דאס — פאר רעליגיעזע, דאס — פאר ארטיסטן. 

ביי מיר איז אלעס איינס. דער איינציגסטער מאל אלס חסיד ווען איך האב געדארפט קלויבן א דעזיין איז פאר מיין טיש בעקיטשע. ס’מיר גוט, אויך שווים הויזן דארף איך קלויבן… איך בעט זיך ביי אים, גיב מיר עפעס און לאז מיר גיין… אבער עס איז נישט דער מנהג אזוי, זאגט מען מיר, מען דארף אכט געבן, געווארנט זיין, מיט וועמען מען איז גרייט זיך צו אידענטיפיצירן.

איך האב שוין כמעט געטראכט צו זיך, נאך אביסל און די חברה וועלן מיר פארדרייען דעם קאפ, וועל איך נישט האבן קיין ברירה און זיך מוזן גיין אויסזוכן א מקווה.


ווי אַזוי מיר האָבן פֿאַרקויפֿט קוגל בײַ אַ מאַרק אין מעקסיקע

How We Sold Kugel At a Marketplace in Mexico

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

אז איך בין צום ערשטן מאל געקומען קיין מעקסיקע האב איך מיך אנגעשטויסן אין א רייע מאכלים פון וואס איך האב נישט געוואוסט ביז איצט. א נייער ליסטע פון צענטראלע געריכטן און געטראנקען, אלע מיט גרויסע חשובע נעמען. בוריטא, טאקא, טארטיא, האמייקא, טאקילא. קלינגט צו מיר ווי שווערע גמרא’ישע ווערטער, מקפא, ליפתן, כיסנין, כמיהין, אנומלין, אניגרון. וויייזט אויס אז זיך באקענען מיט קולטוריעלע עסנווארג איז א טייל פונעם זיך באקענען מיט די מעקסיקאנער מדינה.

גלייך ווי דער אשכנזי האט קוגל, טשאלנט, קישקע, קנישעס, געפילטע פיש און טרויבן־זאפט (גרעיפ דזשוס), גלייך ווי דער מאדערנער ישראלי האט בורעקאס, פיטאט, פאלאפל, לבן, און שוקו, אזוי האט דער מעקסיקער זיין אייגענע קיך, מיט אייגענע פאפולערע נאציאנאלע געקעכצן, געבעקסן, און געטראנקען: טשוריסא (פלייש פינגערל), פריכאלעס (בונדל געמיש), און טשוראס (זיסער פריטל).

און ווי איז טאקע ווען די צוויי קיכן באגעגענען זיך?! אליינס האב איך בייגעוואוינט א שבת סעודה אין מעקסיקע וואו זייט ביי זייט איז געלעגן חלה מיט טארטיא, הערינג מיט סאלסא, איימעציבעלע ( (שבת’דיגע אייער-סאלאט מיט צוויבל) מיט גואקאמאלע, טרויבן זאפט מיט האמייקא (א מין צוקער וואסער), שנאפס מיט טאקילא, נאטשוס (מעקסיקאנער נאש) מיט מאנדלען, און אפילו פריכאלעס (מעקסיקאנער בונדל געקעכטס) מיט טשאלנט.

ווי איז אבער אז עס פאלט מיר איין צו פארוואנדלען דעם היימישן אשכנזישן קיך אלס א טייל פון דער גויאישע מעקסיקאנער קולינעריע? א מעקסיקאנער רעסטאראנט צווישן פאלנע מעקסיקאנער וואס פארקויפט נישט קיין קאזועלא (א געבאקענער פלייש און ירקות געמיש), נאר קוגעל?

אזא רעסטאראנט האב איך נישט באגעגנט, אבער איך האב עס אליינס אויספראבירט, און טאקע מיטן פלאן צו מאכן ריווח.

מיט מיין פארטנער, א געבוירענער אין מעקסיקא, זענען מיר געגאנגען אין טיהואוואנא צום מארק פלאץ ביים ים, זיך געטראפן א ווינקל, אויפגעשטעלט א טישל, עס שיין באדעקט, ביים פארנט געשטעלט האנט געשריבענע פלאקאטן, און ארויפגעשטעלט סענדוויטשן פון איימעציבעלע מיט ירקות, בארן קאמפאט, און רונדיגע בעקעלעך קארטאפל־קוגל לויטן טראדיציאנאלן רעצעפט, און אויך סאלסא כדי נישט אינגאנצן אויסצוזען ווי פון דער לבנה, ווי א טאטאלער פרעמדער. „מען קען אין מעקסיקא נישט פארקויפן געריכטן אן סאלסא‟ זאגט מיין פארטנער. ווי די שטייגער אין א מארק — שטעלן מיר אויך א טעצל צום פארזוכן.

פרייזן האבן מיר באשטימט לויט די סטאנדארטן פון א מעקסיקאנער רעסטאראנט, אין פעסאס פארשטייט זיך. וואס דארף קאסטן א קוגל אין מעקסיקע?… צו עפעס א פרייז האבן מיר זיך שוין דערשלאגן.

די שכינותדיגע טישלערס זענען געזעסן געלאסן אונטער דער שטענדיגער זון, זיך נישט געיאגט אין ערגעץ, אונז פארגעשלאגן הילף, און אפילו דערלאנגט א זון שירעם וואס מיר האבן נישט געברענגט מיט זיך. „אזוי זענען מעקסיקאנער, גוטע נשמות,‟ זאגט מיין פארטנער.

„ענסאלאדא דע הועווא (אייער סאלאט)! קוגעל דע פאפא (קוגל פון קארטאפל)!‟ רופט מיין פארטנער אויס צו יעדן דורכגייער. דא און דארטן שטעלט זיך אפ א יעניגער, אמאל א לאנגווייליגער מאן, אמאל א משפחה, אמאל אן עלטערע פרוי. איינער פארזוכט, גיט א צופרידענעם פארזוך־אויסדרוק מיטן מויל. איינער קויפט א סענדוויטש און א צווייטער — קאמפאט, דווקא מיט א סך וואסער, אנדערע — דעם קוגעל, און אויך סאלסא, פארשטייט זיך. דא קויפט א מוטער פאר די קינדער, דא אן איינצעלער מאן. מאכט זיך איינער פארבייסט אויפן ארט מיט א טיפישער מעקסיקאנער געשמאק, באשטעלט מיט חשק נאך עפעס און צעשמועסט זיך גוטמוטיג איבער די אינטרעסאנטע דעליקאטעסטן. אמאל אין ניו יארק ווען איך פלעג זען דאס מעקסיקאנער עסן האב איך געמיינט אז ער „פרעסט ווי א גוי‟, דא האב איך עס געזען אז ניין, „ער עסט מיט א מעקסיקאנער אפעטיט‟.

אמבעסטן איז געגאנגען די קוגעל דע פאפא, קונדן האבן זיך פאראינטערעסירט איבער דעם קארטאפל געבעקס. איינער, א טאטע פון א משפחה, איז אזוי געפעלן געווארן די קוגל אז ער האט געקויפט אכט דערפון.

א צווייטער מיט אן אויטא שטעלט זיך אפ, די פלאקאטן איבערן טישל האבן געכאפט זיין אויג. „איך האב באלד געזען אז דא אויף דעם טישל פארקויפט מען מאכלים וואס מען איז נישט געוואוינט אין מעקסיקע,‟ זאגט יענער, „כמעט אלע דא פארקויפן שווערע געקעכטצן, עפעס לייכט צו פארבייסן איז נישט אזוי צום געפֿינען, ווען איר זאלט קומען אלע מאל וואלטן זיך מענטשן מחיה געווען מיט די סחורה פאר פרישטיג אדער מיטיג!‟

מיר זענען דעם ערשטן טאג ארויס מיט ריוח, נאכן צאלן צוואנציג פעסאס מארק שטייער, איך בין אוועק מיט די הרגשה ווי אינעם מעקסיקאנער פאלק איז דא א באהאלטענע ליבע צו חסידישע מאכלים.

משה אמת וקוגלתו אמת


איז הרבֿ אליעזר בערלאַנד אַ צװײטער שבתי צבֿי? (צװײטער טײל)

Is Rabbi Eliezer Berland A Second Shabbetai Zvi? (Part II)

פֿון יהושע כּהנא

שבתי צבי

צו לײענען דעם ערשטן טײל, קװעטשט דאָ

ווי א ביין אין האלדז שטייט דער “אותו האיש” בערלאנד, פאר כלל ישראל בכלל, און פאר ברעסלאווער חסידים בפרט. א מנהיג פון חסידים אנגעפיקעוועט מיט די הארבסטע סקאנדאלן קעגן דער מענטשהייט און קעגן די תורה, גדולי ישראל האבן שוין ארויסגעגעבן א קלארער פסק אז מען דארף פון דעם מענטש זיך דערווייטערן ווי מען דערווייטערט זיך פון טומאה, אבער עדיין הוא מרקד בנינו - ער מיט זיין כת זענען נאך נישט אויסגעשפיגן פון כלל ישראל. 

אבער פאר מען שרייט אזוי געוואלד איבער דעם בערלאנדיזם, און איידער מען רעכט זיך אים מיט זיין עדה גענצליך אויסצושפייען, לאמיר נעמען די מי און ברענגען דעם ענין אויף א גלייכן טיש.

לכאורה קען מען זאגן אז ווען נישט בערלאנדס ניאוף סקאנדאל וואלטן זיינע אנדערע חטאים פארגעבן געווארן. בערלאנדס פארגעטערט ווערן, שארלאטיזם, און בארבאריזם, פון די סארט פראבלעמען האט מען דאך שוין געוואוסט איידער דאס גאנצע איבערקערעניש, מען פלעגט דאס באטראכטן ווי נישט מער ווי עקסטרעמע קאפריזן פון א ברעסלאווער מנהיג און אגרעסיע פון זיינע ספרדישע בעלי תשובות. מעסיגע זענען פון אים סייווי געשטאנען ווייט און ווער עס האט געוואלט זיין א בערלאנדער, זאל אים וואויל באקומען. 

אויסער דעם, אזעלעכע פראבלעמען ווי פארגעטערונג, שווינדל, און וואנדאליזם, קען מען אויכעט געפֿינען ביי אנדערע חסידות’ער אדער ספרדישע גרופן. פעלן דען מאדנע און עקסטרעמע אמונות ביי אנדערע חסידות’ער? פעלן שארלאטיזם, שווינדל דורך שטוב מענטשן פון רבי’שע הויפן? פעלן דען ווילדקייטן און בארבאריזם ביי שווענץ חסידים, ביי די פאנאטישע אנהענגער פונעם רבין? לאמיר נישט מאריך זיין… 

נאר וואס? אז מען האט געפאקט זייער בערלאנדן מיט ניאוף, האט דאס שוין פארוואנדלט אויך די איבעריגע פראבלעמען און סקאנדאלן, מעשי זנות איז אן אומדערהערטער זאך ביי א רבי. אז נאך דעם וואס בערלאנדס מעשי זנות איז אנטדעקט געװאָרן גלייבט מען ווייטער אין אים ווי דער גרעסטער צדיק הדור, איז דאס שבתאות. אז מען פארטיידיגט אזא רבי’ן מיט שלעק זענען זיי דאך פאלנע שלעגער און רוצחים, און אז אין אזא סעקטע קומען אויך פאר שווינדלערייען איז דאך די מעשה דא גארנישט אזוי גלאטיג. 

זיך האלטנדיג צו דעם קוקווינקל, אז דער זנות איז דער שורש פונעם פראבלעם וואס אן דעם וואלטן די אנדערע מעשים פארגעבן געווארן, איז כדאי זיך מתבונן צו זיין, צו איז טאקע די מעשה עריות גענוג אז מען זאל דערפאר מוזן צעברעכן א רבי’ן מיט א גאנצער מוסדות? לאמיר נישט פארגעסן אז רוב פון זיינע חסידים זענען געווארן פרום צוליב אים.

דער ענטפער איז לכאורה פשוט און קלאר: שבתי צבי! פארהייליגן איינעם וואס טרעט אויף די תורה איז שבתאות, אזא איינעם האבן אונזערע גדולים געלייגט לדראון עולם, אין אייביגן חרם. 

צו פארוואנדלען א יעדן באמבאסטישן קוריאז אין א צווייטן שבתי צבי איז נאטירליך, די שאלה איז אבער צו איז עס ריכטיג, צי זענען בערלאנדנס מעשים טאקע גענוג אים צו מאכן א שבתי צבי? 

שבתי צבי האט מיט משיחישע אויסריידן עובר געווען נישט נאר אויף זנות און אשת איש, נאר אויך אויף אנדערע מצוות וואס קיינער האט ביז דאן נישט געוואגט צו רירן, און דאס האט ער געטון בפרהסיא מיט אן אפעציעלער שטעמפל, אויסרופענדיג די חטאים אלס מצוות זאגנדיג דערביי “ברוך מתיר אסורים”. דערצו האט ער באפוילן זיינע אנהענגער צו טון די זעלבע, און דאס אפילו ארויפגעצווינגען אויף אנדערע וואס זענען נישט געווען זיינע חסידים. נאך דעם וואס ער האט זיך געמוזט טויפן צו איסלאם האט ער געשאפן א נייער רעליגיע, א טשאלנט פון איסלאם און קבלישע יהדות. 

ש”צס תלמידים, נאך די אלע הארבע מעשים און דורך ברעכונגען, האבן נישט נאר פארגעטערט זייער רבי’ן, אים געהאלטן פאר משיח השם, אדער זיינע זינד און פירצות פארענטפערט קבליש, נאר זיי האבן זיך ווי זייער רבי’ן-אפגאט געפירט למעשה. לכל הפחות די אפענע תלמידים. ווער רעדט נאך פון יעקב פראנק וואס האט זיך באַצײכנט װי דער גילגול פון ש”צ, ער האט זיך ווי זיין פארגייער געטויפט צו דער רעליגיע פון זיין לאנד, און ביי פאַרזאמלונגען מיט זיינע תלמידים פארשוועכט די ספרי תורה מיט מעשי זנות ווי די נידעריגסטע גאסן יונגען. 

לאמיר שוין נישט אריינגיין אין שצ’ס גאנצער משיחישער אפאריע, מיט זיינע נביאים און מלכים און לעגענדארע הנהגות, ווי חתונה האבן מיט א ספר תורה, שפאצירן אין די גאסן מיט א פיש און א קינדס וויג, פראווען פסח, שבועות און סוכות אין איין טאג, מקיים זיין “תקיעת שופר” בלאזנדיג אין זיין פויסט אנשטאט אין א שופר. 

אט די זאכן זענען דאס וואס האט צום סוף באוואויגן אז אלע גדולי ישראל זאלן מסכים זיין אז שבתי צבי צוזאמען מיט זיינע תלמידים דארפן אויסגעמעקט ווערן פון די אידישקייט פלאטפארמע. 

עס איז קלאר אז ביי בערלאנדן זענען נישטא די אלע זאכן. נאר וואס, זינט די שבתי צבי מעשה האט זיך אנטוויקלט א הייקלקייט, סענסעטיוויטעט, צו יעדער זאך וואס קוקט אויס ווי אן אנהייב צו שבתאות. 

אבער טאקע פון דער “פאוסט טראומע” מערכות, קען מען אפשר נעמען א באווייז אז עס איז איבעריג צו באטראכטן יעדער פורץ גדר תנועה ווי א צוקונפטיגער שבתאות. א קורצער איבערבליק אויף די פאוסט טראומע מערכות דערציילט מער פון אלעס. ר’ יעקב עמדין האט ארונטערגעריסן ר’ יונתן אייבשיץ מיט זיינע קמעות אלס שבתאות, דער װילנער גאון האט געקעמפט קעגן חסידות, וואלינער רבנים האבן זיך שארף ארויס געשטעלט קעגן ברעסלעוו, רבי’ס אין גאליציע קעגן דעם קאצקער, דער דברי חיים פון צאנז אנטקעגן די רוזשינע קינדערס דרך. די אלע מלחמות זענען געווען מיט דער טענה אז די באטרעפנדע פירן זיך פאגאניש, טרעטן אויף מצוות התורה מיט קבלישע אויסריידן, אדער פארהייליגן זינדיגע רבי’ס, אזוי האט זיך דאך שבתאות אנגעהויבן. 

למעשה זעט מען אז פון קיינע פון די דערמאנטע איז קיין שבתאות נישט געווארן. אקיי, קנאים וועלן אייביג טענה’ן אז ווען נישט זייערע מערכות וואלטן די באטרעפנדע זיך דערקייקלט צום אפגרונד, לעומת זאת וועלן טייל דרכי נועם’ניקעס טענה’ן פארקערט, ווען נישט די קנאושע מערכות וואלט אפילו דער ארגינאלער שבתאות זיך נישט דערקייקלט ווי עס האט זיך דערקייקלט.

א “מעשה רב” האב איך געהערט וואס קען אונז לערנען הדרכה איבער וויאזוי צו באהאנדלען א זינדיגן רבי’ן. 

דער קלויזנבורגער רב, ר’ זלמן לייב זצ”ל איז יונגערהייט געקומען צום באוואוסטן צדיק פון ראצפערט, ר’ שלום אליעזר’ל, מיט א גרויסער שאלה, היות ער איז געווען ביי א געוויסן רבי’ן אויף שבת, און בעצם יום השבת דערשפירט ער א ריח פון טאבאק רויעך. צו זיין גרעסטן שאק האט ער געזען אז דאס איז נישט קיין צווייטער ווי דער רבי וועלעכע פארייכערט באהאלטענערהייט אן צו וויסן אז יענער זעט אים. “זאל מען מפרסם זיין אז דער רבי איז מחלל שבת און געמיינער שקרן?‟ פרעגט דער יונגער ר’ זלמן דעם ראצפערטן צדיק. 

„צי לייגט יענער רבי אריין אין זיינע חסידים א ווארימקייט צו אידישקייט?‟ פרעגט דער צדיק. 

“אן ספק, דער רבי דערהייבט זיינע חסידים מיט א קאכעניש צו תורה און מצוות!‟ ענטפערט ר’ זלמן.

“אויב אזוי, חס ושלום נישט מפרסם זיין, עס וועט מער שאדן טאן ווי אויפטאן!‟ האט ר’ שלום אליעזר’ל גע’פסק’נט. עד כאן המעשה.

אמת, א סך גדולי רבנים שרייען קעגן אים, א שטיק טומאה א.א.וו., אבער א קלוגער מענטש מעג טראכטן מיט מער שכל. טייל פון די רבנים זענען ווארשיינליך אמת’ע ערליכע אידן, אבער נישט אייביג זענען רבנים די גרעסטע מבינים אין עניני כלל ווי היסטאריע האט געוויזן. רבנים זענען באזארגט, מאכן זיי מסקנות און חרמות, דער עתיד פון אידישקייט גייט זיי צום הארצן, אבער איין גאט ווייסט וואס עס איז ריכטיג צו טון. 

דאס איז אלעס איידער מיר האבן אנגערירט ווי ווייט מען זאל גלייבן אין די מעשיות אויף בערלאנדן. דאס איז אבער איינמאל זיכער, עס איז נישט אידישליך אויסגעהאלטן צו פארענטפערן א רבי’נס זינדיגע מעשים מיט קאבאליסטישע ענינים, און אודאי איז נישט אידישליך אז א פרוי זאל אליינס אריין צו הרב בערלאנדן אין פאל די שמועות זענען חלילה אמת. 


איז הרבֿ אליעזר בערלאַנד אַ צווייטער שבתי צבֿי? (ערשטער טייל)

Is Rabbi Eliezer Berland A Second Shabbetai Zvi? (Part I)

פֿון יהושע כּהנא

הרב אליעזר בערלאנד, א ברעסלאווער רב אין דער אלטער שטאט ירושלים, א איד אין זיינע אנהויב אכציגער יארן, האט צענדליגער יארן געהאט א נאמען פון א ראדיקאלער צדיק, וואס דאוונט שעהען לאנג, מיט א טרייסלדיגער קערפער, רופט אפט צו תשובה און תעניתים, און הייסט גלייכצייטיג זיינע חסידים, די “שובו בנים” חברה, טון ווילדע אומ’אחריות’דיגע מעשים אזויווי גיין צו קברי צדיקים אונטער די פאלעסטינער טעריטאריעס טראץ די סכנת נפשות. בלויז זיין צורה מיט די צעשויבערטע פאות, זיינע פלייצעס פארוויקלט מיטן שטענדיגן טלית, און א הויפן ספרים פארנט פון אים, ווארפט אן א הייליגע אימה.

הרב אליעזר בערלאנדס חסידים זענען מערסטנס בעלי תשובה, גלייך ווי הרב בערלאנד אליין. ער דערציילט אז אלס יוגנטליכער האט ער שפאצירט אויפן כרמל בארג אין חיפה און א געטליכער קול האט אים אויפגעוויזן אז עס איז דא א באשעפער אויף דער וועלט. זיינע חסידים האבן זייער רב פארגעטערט און פארהייליגט. גלייך ווי זייער ענטוזיאסטישער רבי האבן זיך אויך זיינע חסידים געשאפן א נאמען מיט די דאזיגע מידות, אדער ראדיקאלן, אדער גרויסע משפיעים. איינע פון זיינע באקאנטע תלמידים איז הרב שלום ארוש, וועמענס ספרים איבער אמונה און אנדערע לעבנס פארמעסטונגען זענען פארשפרייט געווארן איבער אלע שיכטן און קרייזן, אין עברית, ענגליש און אידיש.

פלוצלינג, ווי א באמבע אינמיטן העלן טאג, האט אין 2012 זיך פארשפרייט א שמועה אז הרב בערלאנד דער ראדיקאלער צדיק איז נישט מער און נישט ווייניגער נאר געכאפט געווארן ביי די מעשה. עמיצער א יונגערמאן א פייערדיגער חסיד זיינער, נחמן שלום הייסט ער, פלעגט אין די שפעטע נאכט שעה’ן קלעטערן אויף דעם רער פון דער געביידע ביזן רבי’נס פענסטער ערווארטענדיג צו זען א מלאך’ישער עבודה, און צו זיין שרעק זעט ער זיין רבי’ן ליגן מיט א חסידיתטע. דאס איז בלויז געווען דער אנהייב. באלד ווי די מעשה איז ארויס זענען צוביסליך נאך מעשיות ארויפגעשווימען דורך גבית־עדות פון אנדערע פרויען.

הרב בערלאנד האט דערשפירט די היץ, איז ער ארויס אין גלות, און אויסגעקליבן האט ער, ווי צו פארפעפערן די דראמע, דעם ווילדן… אפריקע. אין אנהייב — מאראקא און פון דארטן קיין זימבאבוויי און צום לעצט קיין דרום אפריקע. צוריק קיין ארץ ישראל איז בערלאנד געקומען אין קייטן, און אפגעזעסן א קורצע צייט.

הרב יום טוב חשין, א יונגער כאריזמאטישער ברעסלאווער רעדנער מיט א רויטער בארד, האט געבראכן דאס צעמישעניש ביים חרדישן ציבור. “יא יא, — האט חשין אויסגעשריגן אין איין רעדע נאך דער אנדערער — עס איז ליידער אמת אן ספק, דער הרב בערלאנד איז א רשע.‟ יום טוב חשין איז א געוועזענער מקורב פון נישט קיין צווייטער ווי הרב בערלאנד אליין, און ער איז מעיד אז דער געוועזענער רבי זיינער איז א שרעקליכער נואף. הרב חשין איז געווארן דער ערשטער און הויפט לוחם קעגן הרב בערלאנד.

בערלאנדס חסידים האבן מיט אלע כוחות פראבירט צו רייניגן זייער רבי’נס נאמען. זיי האבן געשריגן אז די גאנצע מעשה איז א בילבול און דער רבי ליידט פאר די זינד פונעם דור. נאך דעם ווי בערלאנד איז ארויס אויף דער פריי, האבן די חסידים זיינע מיטן כוח פון פראפעגאנדע פראבירט צוריקצוברענגען דעם כבוד פון בערלאנדס פערזענליכקייט. באמבאסטישע באזוכן זענען אפגעשטאט געווארן דורך די שובו בנים חברה מיט זייער רבין אין שטעט אין שטעטלעך איבערן לאנד, מיט שרייעדיגע פלאקאטן אז דער צדיק הדור און ניסים מאכער קומט אין שטאט.

און דא האט זיך אנגעהויבן די גרויסע מלחמה קעגן הרב בערלאנד וואס האט פארשלעפט דעם מצב אַלץ טיפער און טיפער.

ווי קען מען דען לאזן אזא פארשוין געניסן כבוד ביי כלל ישראל?! נאך איינער קען זיך נאך חלילה טועה זיין אז ער איז א צדיק. האט יום טוב חשין צוזאמען מיט אנדערע ברעסלאווער משפיעים אריינגעלייגט כוחות אז די גאס זאל וויסן ווער דער אזוי גערופענער צדיק איז. א רעקארדירונג איז פארשפרייט געווארן ווי בערלאנדס אייגענע רביצין באקלאגט זיך ביטערליך וואס פאר א מעשים „איום ונורא‟ זי האט געזען איר מאן אפטון רח”ל. דער ציל איז פארשטענדליך.

אזוי ווי עס איז נישט געבליבן א ברירה, האבן טייל בערלאנדער פארטיידיגט דעם רב, זאגנדיק: „דער רב איז קודש הקדשים, א צדיק העכער פון געווענדליכע מענטלישע באגריפן, און זיינע מעשים, וואס זיי זאלן נאר זיין, קען מען נישט שאצן.

נאר אזעלעכע ווערטער האבן אויסגעפעלט… א ויצעקו איז געמאכט געווארן אין די געסעלאך פון מאה שערים: „געוואלד געשריגן, א רבי רעכט אפ זינדיגע מעשים מיט חסידיתטעס וועלעכע קומען צו אים פאר א ברכה מיט די אויסרייד אז דאס וועט זיין א תיקון פאר זייער נשמה! דאס איז דאך שבתאות! אויך שבתי צבי מיט זיין נאכפאלגער יעקב פראנק האבן געטון מעשים מגונים און די נאכשלעפער האבן אלעס פארטיידיגט מיטן אויסרייד פון הויכע נשמות און אנדערע מיסטישע גלויבנס.‟

עס איז יעצט געווארן קלאר אז נישט נאר איז אלעס מותר פאר זייער רב, נאר דער רב זייערער איז כמעט איינס מיט גאט. אנדערע האבן געזאגט אז שוין פון יארן טוען די בערלאנדער פארגעטערן זייער רב ענליך ווי די נאכפאלגער פון יאשקען. רעקארדירונגען זענען פארשפרייט געווארן פון הרב בערלאנד און זיינע גרויסע תלמידים וואו עס ווערט ארויסגעברענגט כמעט בפירוש אז ער, הרב בערלאנד, איז גאט אין מענטשליכן געשטאלט.

שרייעדיגע מחאות זענען ארויס קעגן דעם משיח שקר, דעם נייעם יעזוס. די בערלאנדער זענען געווארן ווילד, אפילו אפגעראכטן פיזישע וואנדאליזם און געשלעגן.

אזוי, זיי קענען טיילן מכות אויכעט? שרייעדיגע קול קורות זענען יעצט ארויס אז די בערלאנדער זענען „רוצחים‟. אנדערע האבן געזאגט אז שוין פון יארן האט זיך דערקענט א בארבארישע טענדענץ ביי די חברה, ספעציעל דורך אירע גבאים, און דאס אלעס נעמט זיך פונעם חינוך פון דעם וואנזיניגן, צערודערטן רבי’ן זייערער. אויך אויף דעם איז דא רעקארדירונגען. די רביצין זיינער דערציילט אז איר מאן’ס אייגענע געשוויסטער האבן אים גערופן היטלער און א סאדיסט. מען הערט אויף מער ווי איין רעקארדירונג ווי בערלאנד אליינס איז אין די רציחה און שרייט אויס: „איך וועל אייך שיסן מיט א ביקס‟; „כ’וועל אייך צערייסן אויף שטיקער‟ און „איך בין מפקיר זיין בלוט‟.

„ניין ניין,‟ שרייען זיינע נאכשלעפער ווען די וואסער דערגרייכט שוין דעם גארגל. „דאס זענען בלויז העכערע אויסדרוקן פונעם רב, כדי מבטל צו זיין שלעכטע גזירות!‟

בלויז אויסדרוקן? הרב אמנון יצחק האט זיך צוגעשטעלט צו דער מלחמה אנטקעגן הרב בערלאנד, ער האט ברבים אנטדעקט וואס פאר א צווייפלהאפטער מענטש ער איז, ער איז פארבונדן מיט פארברעכער. א רעקארדירונג האט ער ארויסגעלאזט ווי דער פארשוין דערציילט אז ער האט געגעסן „מענטשן פלייש‟ אין כינע, און עס איז געשמאק, זאגט ער גראב ארויס… עדות זענען דא ווי ער שיקט חסידים צו שווארצע געשעפטן און פארלאנגט א פראצענט. אנדערע רעקארדירונגען זענען פארשפרייט געווארן ווי בערלאנד מיט זיינע גבאים פראבירן ארויסצוקוועטשן גרויסע סומעס געלט פון משפחות פון קראנקע אויף וועם דאקטוירים האבן אויפגעגעבן מיט פאלטשע צוזאגן אז מיט דער „פדיון נפש‟ פארן רב וועט דער חולה אויפשטיין תחיית המתים…

און די געפאנגענע שובו בנים’ניקעס כארכלען ווייטער: „צדיק צדיק צדיק יסוד עולם‟.

„וואס צדיק ווער צדיק?‟ שרייט הרב חשין, דער דרייסטער קעמפער קעגן דעם בערלאנד קליפה. „אפילו דער עבודת השם וואס מען זעט ביי זיין דאווענען איז א בלאף,‟ אנטפלעקט חשין נאכאנאנד צו זיינע צוהערער. „אינדערהיים היפערט ער איבער דאס דאווענען, ער איז א קל און פרא אדם וואס שרייט אויף די עביצין מיט באנומענע קולות.‟

הכלל, א שארלאטאן, אן איש מושחת איז אנטדעקט געווארן אין דעם כלומרשטן צדיק וקדוש, א פארדארבענער משיח שקר. נאך די אלע שמועות, גיט שוין זיין בהלה’דיגער צורה נישט דעם אש קודשדיגן איינדרוק, נאר ליבערשט אן אנבליק פון א פארצוקענדיקער טיגער.

וואלט דאך אצינד געדארפט זיין א דבר פשוט אז יעדער חרדישער רב זאל זיך פון דעם בערלאנדער משיח שקר אפטרײסלען. א גרויסער חידוש אבער וואס געציילטע חשובע חרדישע אידן, אזוי ווי הרב שלום ארוש, דער מחבר פון „אין אמונה גארטן‟, און הרב מוטה פראנק, שטיצן ווייטער בערלאנד און מען שרייט געוואלד. נאך די אלע זאכן וועלעכע שרייען ביזן הימל קען נאך דער מאניאק זיין לעגיטים ביי חרדים?

(המשך קומט)


דער ערשטער זשורנאַל װאָס פּרוּװט סטאַנדאַרדיזירן חסידיש ייִדיש

The First Magazine To Aim to Standardize Hasidic Yiddish

פֿון יהושע כּהנא

Getty Images
„מעלות‟ קלײַבט אויס די בעסטע ייִדישע װערטער װאָס מע הערט אין מאה־שערים און אַנדערע חסידישע געגנטן. אויפֿן בילד: אַ משפּחה אין מאה־שערים ערבֿ־יום־כּיפּור, 2018.

חסידיש אידיש האט נישט קיין גוטן נאמען ביי ליטעראריסטן װײַל חסידיש-אידיש פאלגט נישט נאך די ארדענונג פון ייווא יידיש. חסידיש אידיש קוקט אויס ווי הפקר וועלט. א מישמאש פון איבער די מאס ענגלישע, מאָדערן העברעישע ווערטער און קלאנגען און סינטעטישע איבערטייטשונגען, וואס קלעפּט נישט אין אידיש אריין, אז עס פארגייט דער טעם. 

אט גיט א קוק אויף די גערעדטע שפראך. א מאה שערים’דיגער װעט אפֿשר זאָגן: „עס איז נישט משנה, נעם פון די מכולת א שקית מיט תפוזים” (מאכט נישט אויס, קויף ביים קלייט א זאק פאמעראנצן). אדער אין וויליאמסבורג: “אקיי קינדער, איך בין פראוד מיט ענק, זענטץ עטץ רעדי פאר די קווייער? מען גייט ריהערסען אין סטודיאו, יעדער זאל פליז זינגען אויף די פיטש. ” (פיין קינדער, איך בין שטאלץ מיט אייך, זענט עטץ גרייט צום כאר, יעדער זאל אזוי גוט זיין און זינגען אויפן טאן).

די געשריבענע שפראך װי מע זעט למשל אין דער ירושלים’דיגער וואכנשריפט „דאס אידישע ליכט‟ איז אויך קענטליך שטארק באאיינפלוסט פון עברית און די נאוועלעס דורך מנחם מענדל האָבן צופיל לאנגע דייטשישע ווערטער. די „וויליאמסבורגער בלעטער‟ ווידער פארמאגן אדער אן ארימער שפראך, אדער זענען זיי באלאטעוועט מיט ענגלישע ווערטער אינאיינעם מיט באארבעטע פארטייטשונגען אדער לאנגע אומגעלומפערטע זאצן. „ער האט אים געפרעגט וואס ער האלט אויף אים, ער גלייכט אים זייער, ער האט א דירעקציע‟ (ער האט אנגעפרעגט זיין מיינונג איבער אים, יענער געפעלט אים שטארק, ער האט א ריכטונג). ווייניג זענען די וואס האבן באוויזן צו שרייבן ארטיקלען אין כלערליי אספעקטן, וואו די שפראך איז רייך מיט ווערטער און אויסדרוקן; נישט געבארגטע מיט א פרעמד פנים, נאר פונעם אייגענעם אוצר. אז מען נעמט שוין יא אמאל א פרעמדליך ווארט זאל עס זיין אידישליך אריינגעפאסט צו האלטן דאס וואס מאכט אונזער שפראך „מאמע לשון‟.

די אנטווערפענער אידיש, אמווייניגסטנס ביי די מענער שיל, האלט זיך אמבעסטן צום טעם פונעם אמאליגן אידיש, דארטן איז א רעספעקטפולער חסידיש אידיש א לעבעדיגע שפראך. דאס איז אבער ליידער בלויז א גערעדטע שפראך. 

איין אויסגאבע האט באוויזן צו ברענגען ארדענונג אינעם געשריבענעם אידיש: דער חודשלעכער זשורנאַל „מעלות‟, אנגעפירט דורך מרת שרה יונגרייז. זי האט געוויזן א שטארקער אינטערעס צו א גראמאטיש אויסגעהאלטענעם חסידיש אידיש. מיט א געזונטער גלייכגעוויכט איז זי געווען דער וואס האט ענדליך באוויזן צו בארייכערן אונזער געשריבענע שפראך מיט ווערטער פונעם אייגענעם שמאלצטאפ, און געגעבן דאס לשון א גראמאטיש פנים. 

מרת יונגרייז האט צוזאמענגעפלאכטן די דריי הויפט מינים חסידיש-אידיש פון היינט: דער מאה שערים’דיגער, דער וויליאמסבורגער און דער אנטווערפענער: זייענדיג א מאה שערים מיידל וואס וואוינט היינט אין מאנסי, און האָט אויך באקאנטע אין אנטווערפען, האט זי נאטירליך א שטארקע באקאנטשאפט מיט די אלע דריי מינים אידיש. די בעסטע ווערטער פון אלע דריי מינים ייִדיש נעמט זי אַרײַן אין „מעלות‟ ווי א מיטל צו סטאנדארדיזירן חסידיש אידיש.

היינטצייטיגע ווערטער וועלעכע זענען נויטיג צום אויסדרוק אדער שיינקייט ווערן נישט שטענדיג אויסגעמיטן אין „מעלות‟. מיט א גוטן פארשטאנד ווייסט מרת יונגרייז וויאזוי אריינצופאסן די היינטצייטיגע אדער אפילו פרעמדע ווערטער אינעם אידיש אז זיי זאלן נישט אויסזען ווי א יוון אין סוכה, ווי א פרעמדעד געוויקס.

דאס איז שטארק קענטיג ווען מע לייענט די ארטיקלען אין „מעלות‟, ספעציעל טאמער איז עס געשריבן דורך איינע פון דער יונגרייז משפחה. דער שפראך איז א פליסיגער, קורץ און לויטער, א געזונטער גראמאטיק פון א ריינעם אידיש, די ווערטער און זאצן זענען געמאסטן און פראפעסיאנאל. 

אויסער דעם האט „מעלות‟ א רובריק (קאָלום) פון שאלות איבער „הלכות אידיש‟. עס איז קענטיג אז די קאלום שרייבערין האָט א ברייטע קענטעניש סיי פון פארשידענע אלטע גערעדטע װערטער סיי פון ייווא אידיש, סײ פֿון היינטיגן חסידיש אידיש. מע שרײַבט איר בריוו פרעגנדיק וועלכע ווערטער זענען כשר אין א געזונטן חסידישן אידיש אדער נישט; ווען לשון הקודש אדער ענגלישע ווערטער קענען זיך אריינפאסן אינעם אידיש און ווען – נישט. די שרייבערין באניצט זיך מיט ווערטערביכער פון אלט אידיש און דייטש. עס ווערן דארטן באשאפן נייע ווערטער לטובת חסידיש אידיש, אנדערע ווערן מגייר (פארוואנדלט) מיט א כשרן גיירות פאר א אידיש קלינגענדיקער שפראך. מרת יונגרייז האט א טאלאנט אריינצוברענגען א שטאלץ און א פנים צו די ווערטער און אויסדרוקן פון אונזערע זיידעס און באבעס. זי אנטוויקלט זיי, באוואסערט זיי, דערפרישט זיי, און צייגט אז אן אויסגעהאלטענע מאמע לשון איז די שפראך פונעם היינט און פונעם צוקונפט. 

צו פארדאנקען איז אבער אויך אירע לײענער, די גאר פרומע קרייזן וועלעכע פארהייליגן און אטעמען אידיש און וועלן בשום אופן נישט לייענען זשורנאלן (אפילו ערליכע) אין ענגליש אדער עברית. 

און דאס איז טאקע די איראניע. א חסידישער אידיש וואלט דאך געפאסט צו בלייבן מיטן א היימישע צעווארפעניש. א געמאסטענער אידיש פאסט גיכער פאר געבילדעטע משכילים וועלעכע ווילן זיך „אהערשטעלן‟. איז אבער געשען אז די חסידים ברענגען צום ארדענונג די שפראך פון דער באבען און זיידן. קיין ברירה איז נישטא, אנדערש וועלן ענגליש און העברעאיש אלעס פארניכטן. א סטאנדיזירטער אידיש פונעם צוקונפט ליגט דווקא אין די הענט פון די גאר פרומע קרייזן, די קרייזן פונעם שפיצל און דעם אומגעשטרייפטן רעקל, וואו ס’רוב פון זיי זענען קנאי’ש אנטי ציוניש און אנטי אגודיסטיש. דווקא פון זיי איז ארויסגעקומען א ווערטער אוצר פאר א סטאנדיזירטער אידיש.


אַ שיל פֿאַר די מתים, נעבעך

A Synagogue – For Departed Souls

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

עס איז געקומען א צייט ווען כעמקען איז פשוט נמאס געווארן צו זיין צווישן מענטשן. אפילו אין די שטילסטע שיל וויל ער מער נישט גיין, אומעטום איז אנגעפיקעוועט מיט מענטשן, מיט פאליטיק, עגאאיזם. אפילו מען וויל זיין ריין קען מען נישט, אלעס קומט צוריק צו א חוט פון געזעלשאפטליכע פארדארבנקייט. וואו איז דער אמת’ער תפילה שבלב, די אמת’ע שיל? א שיל איז דאך באמת מעין עולם הבא, אבער אז אומסימפאטישקייט ברעכט איבער פארגייט דאך דער אפעטיט.

צום ערשטן יארצייט פון זיין זעליגן פאטער גייט כעמקע צום בית החיים אויסערן שטאט די פויגל סוויטשען, די פון צייט צו צייט הערט זיך א פליגער, די הארמאטיש שטילע מצבות פון אמאליגע לעבעדיגע, די גראז איבער די לאנג יעריגע מצבות, דאס האט אין אים אריין געבלאזן עפעס א רוח חיים — נישט דער רוח חיים פון השגת גבולים און קינאת סוחרים והישגים, נאר א רוח חיים פון שפירן אז ער דערגרייכט עפעס וואס איז נאנט צו זיין הארץ.

אט, ביי זיין פאטערס מצבה, וואס געפינט זיך נישט ווייט פונעם מיהאלאבער’ס קליינטשיגן אוהל, זאגט ער די תפילות פונעם זאגערל. וויפיל זעט ער טאקע פון די תפילות, ווי די חברה די בר מינן’ס זענען באמת לעבעדיג, תהא נפשו צרורה בצרור החיים… זייער לעבן באלמיטשעט אבער נישט, זיי זענען נישט מבלבל. די חברה האבן שוין אפגעלעבט, שוין צייט פאר ערנסטקייט, לויטערקייט. 

א מאדנע מחשבה גנב’עט זיך אריין אין כעמק’ען. ניין ער האט נישט מורא פון טון מאדנע זאכן, א שיל איז זיין לעבנסט גייסט, ווער רעדט נאך פון א שבת אינדערפרי. ער וויל א שיל מיט א מנין, מיט מענטשן, מיט אידישע אידן, אבער נישט מיט די לעבעדיגע, די וואס זענען פארשפארט אין א פליישיגן גוף, און א געזעלשאפטליכע גרופע פון פליישיגע מענטשן. 

די קליינע גרופעס אדער יחידים וועלעכע קומען באזוכן זייערע זעליגע קרובים באמערקן לעצטנס דאס האלב געבויטע שטיינערנע געביידעלע. עס זעט אויס ווי די געביידעס אין א פארק. כעמקע האט טאקע פארהאנדלט מיט די אייגנטימער פונעם בית החיים, און פאר א געוויסן סכום האט ער געקריגן א שטיקל שטח ביי דער דרומדיגער זייט פונעם בית החיים. 

לא המתים יהללויה, אבער לויט כעמקען זענען דווקא די לעבעדיגע די געפאנגענע אין געזעלשאפטליכע יצרים, די אמת’ע טויטע. כעמקע ברויך נישט רעדן מיט קיינעם דערוועגן, ער גרייט זיך דעם ערשטן פרייטאג צונאכטס צו גיין אין שיל אריין, מיט א דערהויבענער שבת’דיגער שטימונג. נאך א מקווה טוט ער אן דעם שטריימל און בעקיטשע, ער גייט אין שיל, אלע אידן שטראמען צו די לאקאלע שילן, כעמקע רופט עס די בתי הפוליטיקאים, און ער כעמקע שטראמט גאנץ ערגעץ אנדערש. 

מיט א פרייטיג צו נאכטס שטימונג מאכט כעמקע אויף די טיר פונעם שיל, מיט א היימישן שבת’דיגן געשמאק גייט ער צום עמוד, די ליכט און טישן זענען שוין צוגעגרייט פון אינדערפרי, כעמקע האט אלעס צוגעגרייט ביי שחרית. צו ערשט לאדט ער איין 25 בית החיים אידן, ער וואלט איינגעלאדן מער אבער די שילעכל פארנעמט נישט מער ארט. מיט א געשמאק גייט ער צו צום עמוד. אזא דאווענען, אזא שבת’דיגקייט! 

גוט שבת גוט שבת, רופט ער אויס צו זיינע נייע מתפללים, אזא מנוחת הנפש, נאכן גוט שבת זאגן גרייט מען זיך צו דער סעודה מיט די מתפללים. וואס פארא תענוג רוחני! אלעס אלעס ווערט דא געטון, קריאת התורה, מי שברך’ס, כעמקע מאכט קידוש מיטן טלית. אן עונג רוחני מיט מאכלי שבת. 

כעמקע פארגעסט נישט פון די מתפללים וואס האבן אים אזא מנוחת הנפש געברענגט, ער זאגט תורה. ער ווינטשט זיי, איז זיי מחזק אין וואו אימער וועלעכע היכל זיי זענען. ווינטש די גיהינום ליידנדיקע באפרייט צו ווערן בקרוב, ער בעט די אנוועזנדע מתפלל צו זיין, פאר די גן אידן רעדט ער ארום גדולת הגן עדן. 

כעמקע שפירט אז אלע דא זענען צופרידן, אפילו די ווייבער איבער די מחיצה, צווישן זיי א יונגער פרוי, ביים גוט שבת זאגן צום מחיצה מיט אראפ געקוקטע אויגן זאגט ער איר, צו גיטל, וואס פאר א לעכטיגע קינדער זי האט איבערגעלאזט, גיטל וועט מיט דער נייער שיל האבן א פענסטערל צו איר פארגאנענהייט, זי וועט נישט זיין אליינס. 

כעמקעס וואונדערליכע מנוחה אין דער רואיגער דימענסיע איז אבער אמאל אויך צעשטערט געווארן. איינמאל, אין אן אנהייב ווינטערדיגן שבת, אינמיטן לכה דודי הערט זיך א קלאפ ביי די טיר, „נו נו!‟ שרייט כעמקע אויס מיטן פנים צום עמוד, ביז א מינוט שפעטער באווייזט זיך פאר כעמקען זיין ברודער נחמן.

„ביסטו פאררוקט, כעמקע? וואס איז מיט דיר געשען? א בית המידרש אין בית הקברות?‟

כעמקע מירמלט אונטער מיט א שטילער איינגעהאלטענער כעס: „מאך מיר דא נישט קיין בושות פארן ציבור יעצט, מען וועט רעדן שפעטער.‟ 

„וואס בושות? ווען בושות? א דזשוק איז דיר אריין אין קאפ! דאווענען מיט נישט־לעבעדיגע, אין א בית החיים איז דא א רוח טמאה, מיט שדים דאוונסטו!‟

„נו… נו…‟ צעשרייט זיך כעמקע, נישט קענענדיג זיך איינהאלטן מער פאר די מתפללים, ער שטופט מיט כעס ארויס נחמן’ען פון שיל.

דאס איז גראדע געווען פון די גאר זעלטענע ערשיינונגען אז א גופניותדיגע מענטש זאל דא קומען. כעמקע האט דאך אזיינס נישט געברויכט, געווען גראדע נאך איין פאל, ווען אן עלנטער אידל איז פונקט דורכגעגאַן דעם צרור החיים שטיבל, ווייזט אויס ער האט געהאט יארצייט אום שבת. האט יענער אנגעקלאפט און געבעטן כעמקען פשר הדבר, ער האט זיך געוואלט מצטרף זיין. כעמקע האט אבער נישט געוואלט מקבל זיין א גופניתדיגער מענטש. עס האט נישט געהאלפן יענעם’ס טענה אז אויך ער כעמקע איז אין זיין גוף, און יענער האט געמוזט צוריקגיין צו די בתי הפאליטיקער.

אזוי האט כעמקע ממשיך געווען פירן אליינס זיין קרעמל צרור החיים’ניקעס.

שלוש סעודות, איז רעווא דרעווין דיג. כעמקע איז נישט קיין נאר, ער פרעגט זיך קשיות. אין א סוף זומערדיגער שבת נאכמיטאג זיצנדיג אין שיל גיט זיך כעמקע א מינוט א פארקלער, אט די אלע מנהגים זענען דאך געשטעלט פון מענטשן פאר מענטשן, וויאזוי איז דאס אז דווקא אן די לעבעדיגע ארבעט עס די בעסטע? אלא מאי, עס מוז זיין אז לעבעדיגע פארמאגן גוטס, נאר געזעלשאפטליכער אומגלייכגעוויכט פארדארבט.

א יאר איז אריבער, כעמקען איז קאלעמוטנע אויפן הארץ, ביי די שקיעה איין זומערדיגן שבת ביינאכט קלערט ער צו זיך אומעטיג, עס איז דאך מיט די לעבעדיגע דא גאנץ אומעטיק. „איך מיין איך וועל צוריק צו די טויטע פאליטיקער, ווי איידער דא מיט די לעבעדיגע צרור החיים’ניקעס.‟

כעמקע פארלאזט די שיל וואו ער האט פארברענגט איבער א יאר. ער פארלאזט די קהילה און אפילו גיטלען, מורמלט א פאר איבערבעטונגס ווערטער און לויפט צו די בתי פוליטיקער. דער יצר הפאליטיק האט געוואונען.


די אומדערוואַרטע הצלחה פֿונעם סאַטמערער בדחן, פינקי וועבער

The Astonishing Success of the Satmar Badchan, Pinky Weber

פֿון יהושע כּהנא

Youtube/MelaveMalkaBshira

שוין איבער צוויי צענדליג יאר איז „פינקי וועבער‟ א באקאנטער לעגענדארער נאמען אין וויליאמסבורג, א כאריזמאטישער אויפטרעטער און אן איש-אשכולות, א מאן מיט כלערליי טאלאנטן. זיין פאך איז בדחנות, אבער נישט ווי דער אמאליגער שטעטלישער, נאר ווי א חשובער קאריערע מיט אלע טאלאנטן באגלייט.

נאכן טרייבן קאטאוועס מיט א געשליפענער צינג גראמט ער אויף דברי כיבושין, װערטער װאָס אינספירירן מענטשן צו טאָן תשובה. ער טוט עס אלץ מיט א מוזיקאלישן חוש. ער האט באאיינפלוסט א נייעם גייסט אין דעם חסידישן בדחנות סטיל נאכן חורבן: אויסצורופן דברי כיבושין אויף א דראמאטישן און מוזיקאלישן שטייגער באגלייט מיט אינסטרומענטאלע קלאנגען, אנשטאט די ביז דעמאלסדיגע היימליכע „נוסח’דיגע‟ גראמעריי וואס קלינגט האלב געזאגט האלב געזונגען. פינקי איז אבער נישט נאר א פראמינענטער גראמער און בדחן, נאר אויכעט א וועלטס בארימטער קאמפאזיטער. זיין נאמען איז באקאנט איבער דער וועלט ביי יעדן וואס ווייסט אביסל וועגן רעליגיעזער אידישער מוזיק. 

איך האב מיטגעהאלטן די יארן ווען פינקי איז צוביסלעך געווארן מער און מער בארימט. איך בין אליין נישט קיין וויליאמסבורגער, אבער איך האב מיך מיט זיי געדרייט אין מיינע צענער־יארן. די ישיבה בחורים האבן אנגעהויבן רעדן און פארגעטערן א נייעם בדחן, איינער וואס דער דור האט נישט געהערט ביז איצט. נייע גראם־ווערטער, א ברייטער אויסוואל פון פארצייטישע מוזיקאלישע ניגונים, גאר ווארעמע מעשיות, א שטימע מיט פרעכטיקע מוזיקאלישע הארמאניעס, באגלייט מיט די קלאנגען פון דעם מוזיקאנט אויפן סינטעזאטאר (אן עלעקטראנישן אינסטרומענט). בחורים פלעגן הערן זיין בדחנות און דורכגעווייקטע גראמען און זיך דאס איינחזרן בעל פה. פינקי איז געווארן דער יאסעלע ראזנבלאט פון בדחנישע גראמען. 

פינקי איז א „סאטמארער באטשי‟ (א באלעבאטישער אונגארישער מענטאליטעט וואס כאראקטיזירט אפענער ארויס געבן הרגשים און זעלבסעהרע). די באבאווער, מיטן גאליציאנער שניט, האבן דעם סאטמארער שטערן נישט געקענט אראפשלינגען, א גראמער מיט א נגינישן טעם האט דאך געהערט צום גאליציאנער חדר. וויצלעך — דאס יא. וויצלער זענען די רומענער אונגארישע געווען ביים אויבן אן: חיים מענדל, יענקל מילער, און די משפחת שטויבער. אבער די מבינות פון קינציגע דברי כיבושין פארפלאכטן מיט פתגמין (קינציגע אויסצוגן און גמטריאות) און שיינע נגינה, דאס האט געהערט צו באבאוו, ווי למשל ר’ שאול הוטערער ז”ל, און פון א דור שפעטער — ר’ שלום קעסלער, א קלאסישער גראממייסטער וואס איז פארגעטערט געווארן אין באבאוו.

פון גרויס אויפברויז און קינאה אויף דעם יונגן אונגארישן גראמער האבן טייל באבאווער יוגנטלעכע אנגערופן דעם פינקי וועבער, „פינקי וועפער‟. „וועפער‟ אין גאליציע לשון מיינט אפגעניצט און לאנגווייליג, כאטש אלע וועלן מוזן מודה זיין, אז פינקי’ס גראמען זענען דער היפוך פון אפגעניצט און לאנג ווייליג.

א נייע עפאכע פון גראמעריי איז אפיר געקומען. פון היינט דארף אויכעט א סאטמארער און וויזניצער בדחן קענען פיוט און נגינה. פינקיס סטיל איז אבער אנדערש פון די באבאווער, ער האט עס „פאראונגארישט‟. אנשטאט די באבאווער רמזימלעך און גמטריאות, איז ער פיל מיט „הספדים‟, כדי ארויסצורופן טרערן פון די מחותנים לויטן געשמאק פונעם אונגארישן הארץ.

און אט קומט פינקי אפיר מיט נאך א טאלאנט, פון א גראמער אין די אידיש וועלט, איז ער געווארן א קאמפאזיטאר, אדער ווי מען רופט עס אין ישראל, א מלחין, וואס פארפאסט ניגונים פאר דער גאנצער אידישער וועלט. אויף די פוסטריט פון יוסי גרין האט ער פארפאסט ניגונים אויף גמרות און מדרשים, אבער אויכעט אויף אידישע גראמען. באזונדער בארימט איז ער געווארן מיטן שאפן ניגונים וועגן גלות און גאולה, וועגן ירושלים און בענקשאפט, אויף אן אופן וואס פאסט פאר א מוזיקאלישער פארשטעלונג.

עס איז נישט צום גלייבן ווי ווייט די ניגונים פונעם היימישן פינקי זענען אנגעקומען. ביים אנהייב האב איך געקלערט, שוין, א גוטער גראמער פון א וויליאמסבוגער געשמאק. אמת, ער איז א קוואל פון נגינה און אינהאלטסרייכע זאפטיגע גראמי כיבושין, אבער פארט אונגאריש, וועמען אין דער „גרויסער וועלט‟ וועט אינטערעסירן זיין באטשי געשמאק?! און וועגן זיינע קאמפיזאציעס, יא, א פאר פון זיינע חברים פון ישיבה — די מוזיקער אייזיק האניג און מיכאל שניצלער — זענען געפעלן געווארן אויך זיינע אויפגעקומענדיקע ניגונים, איז אים געלונגען צו צייגן זיך פאר זיינע חברים אויך מיט א פאר קאמפיזאציעס. 

בשום אופן האב איך נישט געגלייבט אז פינקיס טאלאנט וועט צוציען אינטערעס מחוץ די וויליאמסבורגער ראמען. וואס קען שוין א טאלאנט, פארערט דורך א געזעלשאפט פון מוזיק עם ארצים מיט א בלינדער זעלבסשעצונג, צוגעבן צו דער „עכטער‟ מוזיקאלישער וועלט וואו מען שפילט ריכטיגע מוזיק דורך אראנזשירונגען מיט נאטן פאר די „לעגיטימע‟ זינגערס. 

אבער די מציאות האט געזאגט מער ווי אלעס, דער נייער מוזיק העלד פון וויליאמסבורג האט באוויזן צו באאיינדרוקן די געזעלשאפט מחוץ די ארטיגע ראמען. שוין זיינע ערשטע ניגונים זענען געווארן ווילד פארשפרייט, דער לעבעדיגער „ותבנהו מהרה‟ דורך אייזיק האניג, „דער הארציגער ליכטעלע‟ דורך מכאל שניצלער, און באלד דערויף „תפילה לעני‟ דורך נישט קיין אנדערער ווי מרדכי בן דוד. פינקי האט דורכגעבראכן די „אלטוועלטליכקייט‟. 

מיכאל מיט אייזיק — די ערשטע קליענטן פון זיינע ניגונים — זענען אליין געווארן וועלטליכע שטערן, און איינס נאכן אנדערן האט פינקיס נאמען אנגעהויבן דערמאנט צו ווערן אין אלבומען, אין עברית און ענגליש. לחן: פינקי ובר [געשאפן פון פינקי וועבער] — א שטייגער ווי עס וואלט געווען א מאדערנער קאמפאזיטער מיט א כזית יארמולקע. דער „ליכטעלע‟ ניגון איז געווארן א גלאבאלער מעלאדיע פאר א חזן צו זינגען אויף די „ממקומך‟ ווערטער ביים שבתדיגן קדושה; „תפילה לעני‟ גאר א התנחלות ניגון (אוי געוואלד, א סאטמארער ניגון איז געווארן ממש א ציונישער סימבאל!) ווער רעדט ווען פינקי’ס רחם דורך יעקב שוואקי איז ארויס, עס האט איבערגעקערט א וועלט, דאס איז געווען דער פאפולערסטער ניגון זיך אויסצוגיסן דאס הארץ, סיי צווישן חסידים, סיי ביי ליטוואקעס, און סיי ביי מזרחיסטן. 

פינקיס א ניגון, גלייך ווי ביז יעצט יוסי גרין’ס א ניגון, האט זיך אנגעהויבן אידענטיפיצירן אמבעסטן מיט דער מוזיק פון דער ברייט בארימטער משה לאופער, וואס האט ביז יעצט זיך אמבעסטן אידענטיפיצירט מיט א ניגון פון יוסי גרין. לאופערס זיסע פידלעך אריינפיר אויף פינקיס א ניגון איז געווארן א קלאסיק, ווי באשאפן צום ניגון. דער באקאנטער מאדערנער חרדישער מוזיק-ראדיא פערזענלעכקייט מנחם טאקער לויבט ביזן הימל אויף עברית פינקיס ניגונים און קען פון זיי גאר נישט זאט ווערן: „ער איז דער בעסטער קאמפאזיטאר פון אלע צייטן,‟ זאגט ער מיט עקסטאז. זינגער פון כל מיני קרייזן און ערטער — גערער, בעלזער, ליטוואקעס, מאדערנע, די פון פראנקרייך, בעלגיע, ארגענטינע, און אוודאי פון ארץ ישראל, אלע קלאמערן זיך נאך פינקיס ניגונים וואס זענען די אויבנאן פון קאנצערט זאלן.

דערווייל זיצט פינקי ווייטער אין זיין וואוינונג אין וויליאמסבורג ווי אין די אמאליגע יארן, דרייט זיך אין די זעלבע גאסן, קויפט אין די זעלבע גראסעריס, גראמט און בדחן’ט ווייטער ביי וויליאמסבורגע חתונות און זיינע ערשטע אנהענגער אין וויליאמסבורג זענען היינט אוודאי שטאלץ אז די וועלט אנערקענט זייער שטעטלס העלד, אלע זעען איין וואס „אונזער‟ פינקי קען.


די טיפֿע השפּעה פֿון ספֿרדישע מינהגים אויף אַשכּנזישע ייִדן

The Deep Influence of Sephardi Customs On Ashkenazi Jewry

פֿון יהושע כּהנא

Yehuda Blum

מען הערט די טעג כסדר טענה’ן דורך די ספרדים אז די אשכנזים האבן פארכאפט די אידישע קולטור, אריינדרינגענדיג אפילו צו זיי, די ספרדים. גיב נאר א קוק אויפן דרך הלימוד ביי חרדים, דער ליטווישער ישיבה מאדעל; די מאכלים לכבוד שבת, מוזיק, מענער קליידונג, און וואס נישט. אלס, פון דעם הוט ביז די געפילטע פיש, איז אשכנזיש. די אשכנזים גרייסן זיך טאקע דערמיט: „זע נאר וואס פאר א געלונגענע חברה מיר זענען!‟ 

אז איבער זיבעציג פראצענט אידן זענען אשכנזים איז עס נישט קיין חידוש. אבער פארט איז די באהויפטונג ווייט איבערגעטריבן. אדרבא, אז מען וועט כאפן א בעסערן בליק וועט מען זען אז די ספרדישע אידענטיפיקאציע איז אזוי שטארק אז אפילו די בלויז צוואנציג צו דרייסיג פראצענט ספרדים האבן אויך א באדייטנדיקע השפעה אויף דער אלגעמיינער אידישער קולטור, און נאך מער צווישן די ירושלימער אידן. און מען רעדט דא טאקע פון א גאנץ נייער השפעה.

לאמיר אנהייבן מיט די ל״ג בעומר פייערונגען אין מירון, לעבן צפת, צפון־ישראל. דאס איז באמת א ספרדישער יום־טוב, אלע באקאנטע מנהגים פאר ל”ג בעומר האבן זיך אנגעהויבן ביי די ספרדים. 

דער מינהג פון עולה רגל זיין קיין מירון; דער מנהג פון מאכן גרויסע פייערס אויף די דעכער, די הדלקות; דער מינהג פון “חאלאקה” - די אפשערעניש־שמחה צו פראווענען אין מירון דעם ל”ג בעומר וואס פאלט צום נענסטן צוםם דריטן געבורטס טאג פֿונעם יינגל. דער טאטע און זיידע, אנגעטון אין בגדי שבת, טאנצן ביים קבר פונעם אריז״ל, מיטן אפגעשוירענעם חתן’דל אויף דער פלייצע. די אלע מינהגים האט דער היינטיגער ארץ ישראל גענומען גלייך פון די ספרדים. 

אלע ברייט פארשפרייטע פיוטים און מעלאדיעס לכבוד די יום־טובים זענען ממקור ספרדיש, ווי די פיוטים געשאפן פון בר יוחאי דורך ר’ שמעון לוביה (פונעם זעכצנטן יאר הונדערט), און „ואמרתם‟ דורך דעם בן איש חי. אויך די מעלאדיעס צוגעפאסט צו זיי שיינען צו זיין פון אריענטאלישן ספרד’ישן מקור. 

לכתחילה זענען אשכנזים, מיטן חתם סופר בראש, געווען קעגן דעם גאנצן ל”ג בעומר־מירון פייערונג. ספעציעל האט דעם חתם סופר פארדראסן די מאדנע מינהגים ארום מירון ווי די הדלקות. אויך די חסידים האבן אין אנהייב זיך נישט אזוי געקימערט מיטן מיסטישן מירון’ער ל”ג בעומר. בלויז אין די לעצטע הונדערט יאר האט זיך דער קאבאליסטישער ל”ג בעומר אויפגעכאפט ביי די אשכנזים, בפרט ביי די חסידים, און איינמאל זיי האבן עס אויפגעכאפט האבן זיי שוין איבערגענומען די לייצעס, אבער נישקשה, ביי ר’ נחמן אין אומאן האבן דווקא די ספרדים איבערגענומען די לייצעס… 

הכלל די ספרדים האבן פשוט אריינגערוקט א יום טוב פארן גאנצן כלל ישראל. 

אז מען רעדט שוין פון א קאבאליסטישן יום טוב דארף מען געדענקען אז די היינטיגע וועלט פון קאבאליסטן און סגולות ווערט דאמינירט דורך די ספרדים. די טראדיציאנעלע ליטווישע און אפילו חסידישע מיסטיק איז קאנאניזירט און פארגליווערט געווארן, די ספרדים זענען היינט די וועלעכע באלעבן קאבאליסטישע שטיק, די סגולה רינגלעך, עין הרע אפשפרעכונגען, שיעורים וועגן דעם זוהר (מיטן ריכטיגן מיסטישן אפעקט…) וכו’ שטאמען און ווערן אנגעפירט דורך אונזער אריענטאלישע ברידער — די ספרדים. 

נאך א שטארק פארשפרייטער מינהג ביי די אשכנזים און חסידים איז דער מינהג פון „צדקת רבי מאיר בעל הנס‟ פאר די כוללים, די ישיבות פאר חתונה־געהאטע מענער, אין ארץ ישראל. דער מינהג איז דורך די אשכנזים גוט אויסגעניצט געווארן פאר צדקה קאמפאניעס, אבער איז ממקור פון די ספרדים אין ארץ ישראל ווען טבריה איז מיט בערך צוויי הונדערט יאר צוריק געווען דער הויפט ישוב. ר’ מאיר בעל הנס’ קבר פלעגט דאן זיין דער באקאנטסטער קבר אין ארץ ישראל צו פועל’ן ישועות. לטובת דעם ארט, פאר ליכט און אויל, פלעגן די ספרדים מנדר זיין צדקה אין אן עת צרה. פון דעם מינהג איז נתגלגל געווארן די באקאנטע „נאציאנאלע‟ צדקת ר’ מאיר בעל הנס פושקעס פאר איטליכער רעגיאן אין אייראפע לטובת די אייגענע עולים.

דער חסידישער סידור, ווי באקאנט, ווערט אנגערופן נוסח ספרד, צוליב דעם וואס דער סטרוקטור איז דורך חסידים במכיוון געטוישט געווארן פונעם אשכנזישן צום ספרדישן. אין ירושלים און ארץ ישראל האבן די אשכנזים אדאפטירט נאך א טוץ מנהגי תפילה און באזונדערע הלכות, ווי נייע נוסחאות; דאווענען ביים כותל; דאווענען פארטאגס “וותיקין” (דאס האט אויך א חסידישן מקור); דוכענען יעדן טאג (לויטן גאון’ס באפעל). זיי זענען אלע אין גרויסן טייל באאיינפלוסט געווארן דורך די ספרדים.  

די דעבקע טענץ, די הארא, ירושלמי אדער מירון’ער מוזיק, און מען קען צולייגן די באלקאנישע כליזמר, זיי זענען באמת ספרדיש, דאס זעלבע מיט די אנדערע סאברא מינהגים, דער ירושלים’ער קאפטן (א גילדענער אדער זילבענער געשטרייפטער ראק) איז ממקור דער קאפטן פון אחינו הספרדים אין ארץ ישראל, איבערגענומען פון די אראבער. רוב ספרדים טראגן זיי שוין נישט, אבער פון זיי שטאמט דער לבוש. 

 די סאברא מאכלים — האלווא, כומוס, תחינה, חריף, פאלאפל, שווארמא און פאפיטעס, ווי אויך די אויסדרוקן ווי סבבה, אחלה, וואלה, פדיחה — זענען אלע ספרדישע „גרים‟ פון אראביש. 

טייל וועלן טאקע זאגן אז זיי האבן נישט צו טאן מיט ספרדים, נאר גלייך ארויס פון די שכנותדיגע אראבער, טערקן, אדער דרוזן. יתכן, אבער טיילווייז זענען זיי זיכער גענומען פון די ספרדישע ברידער. יעדנפאלס, די ספרדים זענען די וואס האבן „מגייר געווען‟ די מינהגים פאר די אשכנזים. און טאמער גייט מען לויטן אריגינעלן אפשטאם קען מען די זעלבע זאגן אויך פארקערט, די מאדערנע „אשכנזישע‟ מלבושים וואס די ספרדים האבן אדאפטירט זענען אויך לאו דוקא פון די אשכנזים, נאר דירעקט פון די אייראפעער. פארט רופט מען זיי נאך די אשכנזים. קען מען די זעלבע זאגן כלפי די „אראבישע‟ מינהגים. 

דער גאנצער מאדערנער עברית, כאטש וואס עס איז טאקע באשאפן געווארן דורך אן אשכנזי, אליעזר בן יהודה, אבער ער האט אויסגעקליבן דווקא דעם ספרדישן ארויסרייד פון לשון הקודש. 

בארואיגט אייך, ספרדישע ברידער, אויך איר האט אין די לעצטע יארן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף כלל ישראל’ס קולטור. 


איז סאַטמאַר טאַקע מער פּשרהלאָז ווי אַנדערע חרדישע קרײַזן?

Is Satmar Really the Least Compromising Of All?

פֿון יהושע כהנא

Yehuda Blum

װי באַקאַנט, האלט זיך סאטמאר פארן פאן טרעגער פון דער „ריינער מסורה‟ — אן שום פשרות. זייער לאזונג איז „מיר גייען אויף דעם פשרהלאזן דרך‟.

דער טערמין „פשרהלאז‟ איז באקאנט געווארן אין די צייטן פונעם חתם סופר. די נעאלאגן האבן לויט דער צייטגייסט אנגעהויבן איינפירן פשרות מיט אידישקייט, און זיך צושטעלן וויפיל עס איז שייך צו די ארומיגע מאדערניזאציע, פאפולערע קריסטליכע איינפירונגען אד״ג. דערצו האבן זיי דאס געוואלט ארויפצווינגען אויף אלעמען. טייל פון די נעאלאגן האבן פראבירט אויפצואווייזן אז געוויסע טוישונגען זענען אויסגעהאלטן לויט יהדות. איז געקומען דער חתם סופר און געשריגן: „ניין! מיר וועלן נישט איינגיין אויף קיין פשרות אין אידישקייט, מיר זוכן נישט קיין היתרים, מיר וועלן זיך האלטן מיט דער מסורה און אלטן וועג ווי די חכמי הלכה האבן אוועקגעשטעלט מדור דור, אן קיין קונצן.‟ זאגן די סאטמארער אז זיי זענען היינט דעם חתם סופר’ס ממשיכים און האלטן זיך דערפאר הונדערט פראצענט צוגעבונדן צום אלטן אויסגעטראטענעם דרך.

כדי צו באטראכטן די זאך א ביסל פון דער נאענט און זען צי איז דער טיטל אן אקוראטע, צו איז דער סאטמארער פשרה’לאזקייט טאקע ענליך צום חתם סופר’ס? און צי קעמפן זיי בכלל פאר עפעס וויכטיגער און יסודותדיגער ווי די איבעריגע חרדישע קהילות וועמען זיי באשולדיגן מיט מאכן פשרות אין אידישקייט? לאמיר כאפן א בליק צוריק:

דער חתם סופר האט געצילט צו שטעלן א חומה קעגן ווינטן וועלעכע שטעלן אין געפאר די פונדאמענטאלע מצוות ווי שבת און ברית און בכלל דעם אידישליכן גייסט. דאכט זיך אז דער סארט פשרהלאזיגקייטהאלטן היינט נישט נאר די סאטמארער, נאר אלע חסידים, ליטוואקעס, ספרדים, מזרחיסטן. אפילו רוב טראדיציאנעלע סעקולארע אידן רעספעקטירן די אלטע הלכה’ישע טראדיציעס, כאטש זיי אליין האלטן זיי נישט. טא מיט וואס זענען די סאטמארער מער ממשיכים פון דעם חתם סופר ווי אנדערע שומרי תורה? טענה’ן די סאטמארער אז גלייך ווי דער חתם סופר אין זיינע צייטן, זענען זיי די וועלעכע שטייען פעסט אנטקעגן די נייע גזירות (פון דער רעגירונג), נסיונות (לעבנס־באדינדונגען וועלעכע שטערן דאס אריגינעלע אידישקייט) און פירצות (מאדערנע איינברעכונגען) וועלעכע באדראען דעם היינטיגן דור.

און וואס זענען די היינטיגע גזירות, נסיונות און פירצות? איז דאס געזעץ אז אונזערע טעכטער מוזן גיין אין א סיסטעמאטישער שולע אנשטאט אויפוואקסן ביי דער מאמען ווי עס איז געווען טויזנטער יארן, די גזירה פֿון דעם דור? איז דאס וואוינען אין גרויסע אויסגעלאסענע שטעט נישט ווי אמאל ווען אונזערע אור עלטערן האבן זיך אפגעהאלטן פון באזעצן זיך אין מאדערנע שטעט, דער נסיון פונעם דור? איז דאס אריינברענגען א מיקראפאן אין שיל אריין אין צומאל פירן דאס דאווענען דערין ווי עס טוען די גוים אין זייערע תפילות, די פירצה פונעם דור? ניין! זיי זענען טאקע נישט פונקט ווי אמאל, אזעלעכע ענינים זענען אבער בלויז פיטשעווקעס, אוודאי נישט יסודות’דיגע צו באדראען אידישקייט.

איז וואס זענען יא די נסיונות וועלעכע ברעכן די פונדאמענטן פון יהדות? ענטפערט דער סאטמארער: נסיונות אין צניעות, ווי א לאנג שייטל אדער חלילה אויפגעדעקטע האר; נסיונות אין שפראך, ווי דאס רעדן ענגליש אין שטוב; נסיונות אין ציונות, אפילו פרומע ציונות ווי אגודת ישראל, אט זיי זענען די נסיונות הדור און דא איז וואו דער חתם סופר’ס פשרה’לאזער מהלך איז גילטיג היינט. די וואס שטייען נישט אויף די דערמאנטע ענינים אן קיין פשרות פארפעלן די סאמע יסודות אין אידישקייט, מאכט נישט אויס ווי פרום זייערע מאנסבילן זעען אויס.

פארוואס זעען די סאטמארער דוקא די דריי זאכן ווי פונדאמענטאלע יסודות?

דאס האבן די סאטמארער מקבל געווען פון דער אלטער היים אין אונגארן און די ארומיקע שטעטלעך, דארטן זענען די ענינים געווען פאררעכנט ווי פונדאמענטאלע נסיונות. פארוואס דוקא די דריי? איך וועל פראבירן צו שטעלן היפאטעטישע סיבות לויט מיינע באגרעניצטע ידועות אין די לעצטיגע היסטאריע פונעם מזרח אייראפעאישן אידנטום, און ווער ווייסט, אפשר ליגט א שטיקל אמת אין מיין היפאטעזע. אין קורצן קען מען זאגן, עס האט צו טון מיט צוויי הויפט פאקטארן, די שטארקע קהילה’יש לעבן אין אונגארן פון איין זייט, און די מאדערנע און רעפארמירנדיקע ווינטן פון דער צווייטער זייט. לאמיר באזונדער באטראכטן די דערמאנטע דריי אונגארישע הארבע ענינים פונעם היסטארישן בליק:

לשונות עמים: די קפידה, שטרענגקייט קעגן גויאישע שפראכן האט מסתמא צוטון מיטן לעצטן פאקטאר: די מאדערנע ווינטן. די נעאלאגן האבן איינגעפירט די דייטשע און אונגארישער שפראכן אין זייערע שילן, האט דער פרומער לאגע ווי א רעאקציע איינגעפירט שארפע תקנות קעגן נישט־אידישע שפראכן אין די שילן כדי נישט נאכגעשלעפט צו ווערן אינעם נעאלאגישן גייסט.

צניעות: ווייטער ביים ענין פון צניעות שפילן ביידע פאקטארן א ראלע. קודם כל, ווי שטארק באפעסטיגטע קהילות פלעגט א וואכזאם אויג געהאלטן ווערן אויך אויף די פרויען, זיי דערלאנגט סטאטוטן גלייך ווי פאר די מענער, אנדערש וואו אין פוילן וואס איז געווען ווי „א שיף אן קיין רודער‟ מיט בלויז שטיבלעך און מורה הוראות אלס אפצווייג פון ווייטע רבישע הויפן און מיט די פרויען’ס רוחניות’דיגער צושטאנד האט מען זיך נישט אזוי געקימערט. צווייטנס, אונגארן האט זיך ממש געגרעניצט מיטן צענטער פון מאדערניזאציע — ווין. די מערב־וועלט האט דאן פראקלאמירט מאדערנקייט אין הפקירות דורך פרויערישע מאדעס. א אידישער גייסט האט זיך דערפאר אין אונגארן דערקענט לויט דעם פרוי’ס לבוש, אנדערש ווי אין פוילן און רוסלאנד וואו דער נסיון איז געווען די מענערס לבוש.

ציונות: אויך דער עקסטרעמער שארפער שטעלונג אנטקעגן ציונות האט צו טון מיט די ביידע פאקטארן. זינט די נעאלאגן־פרשה האבן די פרומע אונגארישע אנטוויקלט א פארדעכטיגן צוגאנג צו יעדן סארט נייער באוועגונג וואס איז א מעגליכער דראונג פארן אלטן גייסט. אזוי ווי דאס קהילה לעבן אין אונגארן איז געווען גאר באפעסטיגט, פיל מער ווי אין פוילן, האבן די אידן אינעם היימישן אונגארן אנטוויקלט א שטארקע געבינדנשאפט צו זיין וואוינארט און קהילה לעבן, דאס איז געווען זיין אידישקייט. אז די פירערשאפט איז געווען מטעם די ממשלה מיט א רעלאטיוו גוטן לעבן, האט זיך גלייך ווי אינעם אלגעמיינעם בירגער אויך אינעם פרומען איד אנגעקלעפט אן אונגארישן פאטריאטיזם.

מען קען זאגן אז דער אונגארישער איד, אפילו דער פרומער, האט דוקא געשפירט א טיפן קשר מיטן גלות, ליב געהאט דעם אלטן הארציגן גלות מיט איר אינטימען לעבנס שטייגער מער ווי דער נייער אלוועלטליכער גאולה גייסט. ווען א שווערער צייט איז אונטערגעקומען האט דער פרומער אונגארישער איד מתפלל געווען אויף דער גאולה שלימה, אבער אקטיוו טון דערין האט אים נישט אזוי פאראינטרעסירט, דאס מוז מען לאזן פאר א ניסימדיגן משיח. טון אין “שלומו של מלכות” (די פרידן פונעם לאקאלן לאנד) איז ביים אונגארישן איד געווען א מצווה בעת אקטיוו טון אין די גאולה שלימה איז גאר געווען צווייפלהאפטיג.

דערפאר האט ציונות א יעדן אונגארישן אדער אפילו יעדן עסטרייך־אונגארישן איד געגריצלט אין די אויערן, עס פאר’הרג’עט דעם אזוי נאסטאלגישן גלות צוזאמען מיט די אזוי טראדיציאנאלער אונגארישע רבנות אינסטיטוציע מדור דור אויף וואס זיי האבן אנגעלעהנט דאס געוויכט פון גאנץ יהדות. אין אונגארן, אין גלות, אין רבנות, פאלט דער עמוד התווך, דער צענטראלער זויל, פון אידישקייט צוזאם.

א נייע עפאכע איז אפירגעקומען. אידנטום איז איבער געפאלאנצט געווארן אין נייע ערטער, און די וויכטיגקייט פון די אונגארישע פונדאמענטן האט זיך פלוצלינג געטראפן אונטער א גרויסער פרעגצייכן. דאס וואס איז אמאל כאטש טיילווייז געווען דער עמוד התווך, איז היינט מער נישט, ווייל קהילות אונגארן עקזיסטירט מער נישט. היינט איז דא א יהדות ארץ ישראל, א יהדות ניו יארק, א יהדות מערב אייראפע, בעצם א יהדות קיבוץ גליות, אן אלוועלטליכער יהדות. די אמאליגע עמודי התווך פאר יהדות אונגארן זענען נישט די עמודי התווך פארן אלוועלטליכן יהדות, קיין איינע פון די אמאליגע אונגארישע רעאקציע יסודות פארמאגן נישט היינט קיין אמת’ער פונדאמענטאלער ווערט, און אודאי און אודאי האבן די דאזיגע אפגעלאפענע יסודות נישט קיין שייכות מיט דער חתם סופרס ארגינעלע פשרהלאזיקײט וועלעכער איז געווען אויסשליסלעך געצילט קעגן די נעאלאגן און נישט קעגן זיינע פוילישע ברידער אין צפון וועלעכע פארמאגן זייער אייגענעם דרך. אונזער קיבוץ גלות אידישקייט איז ווייט ווי הימל פון ערד פון רעפארם. קיבוץ גליות דארף נישט לערנען צניעות, אידישליכקייט און השקפה, פון די אמאליגע תקנות אונגארן אדער פון זייערע היינטיגע ממשיכים כדי צו וויסן וויאזוי צו האדעווען אידישע דורות לשם ולתפארת.

גיבן די סאטמארער די אמאליגע אפגעלאפענע יסודות דעם פרומסטן פנים צוזאמען מיט זייער התבדלות’דיגער האלטונג, מאכן דערפון הייליגע פראפאגאנדע, און נאר די וואס זענען געטריי זייערע רעאקציאנערע פירעכצער איז כשר און פשרהלאז.

אין צוגאב צו די דערמאנטע „יסודות‟ זענען צוגעקומען אן אנדערער ריי חומרות דורכן סאטמארער רבין אליין — בעיקר, פארשטייט זיך, אין שייכות צו ארץ ישראל. אפילו עס איז לאוו דוקא געבינדן מיט ציונות, אזוי ווי למשל אז מען טאר נישט ארויסטראגן פירות פון ארץ ישראל, אפילו אן אתרוג נישט… און א נאמען געגעבן די חומרות בשייכות צו ארץ ישראל „ריינע אמונה‟. עס איז גאנץ קלאר אז אין סאטמאר האט מען געוואלט זען ארץ ישראל ווי אין די אמאליגע גוטע גלות־יארן, אן אלטער צובראכענער ארץ ישראל מיטן נאסטאלגישן טעם און חן ווי דער גלאררייכער אמאל. אויכעט א ריי אנדערע אזוי גערופענע פרומקייטן אדער אפגעזונדערטקייטן איז איינגעפירט געווארן אין סאטמאר, צו צייגן זיך הייליגער און פרימער ווי די איבעריגע ערליכע אידן. דעמאסטרירן זיי א כלומרשטע פארצייטישקייט און אפגעהיטנקייט, כדי צו פארזיכערן אז די אונגארישע מסורה האט נאך היינט א ווערט.

און דער אמת איז, אפילו אין זייערע אייגענע גדרים, אריינגערעכנט דעם הונדערט־יעריגן יסודות־פעקל, צי זענען זיי טאקע מיט זייער תורה חדשה אזוי „פשרה’לאז‟?

איז אזוי: מיטן ענין פון לשונות העמים זענען זיי צופעליג ערנסט ביז גאר. דער איסור איז אריבער, לויטן צייט פאדערונג, אויך צו די ווייבער. ווייבער אמאל אין אונגארן (אויסער קארפאטן רוס וואס איז נאנט צו גאליציע) האבן געמעגט צווישן זיך רעדן לשונות העמים. וויליאמסבורגער פרויען היינט דארפן זיך אבער מער האלטן מיט אידיש. דאס איז שוין אפשר געווען דעם סאטמאר רבי’נס פערזענליכע מלחמה מיט די אמעריקאנער פעמינינעם גייסט וואס רייסט במכיוון אויס די פארצייטישע „אידענע‟ פון אונזערע פרויען. פארט פארנעמט אבער ענגליש און לימודי חול א שטיקל פשרהדיגער ארט אין סאטמאר לויט וויפיל זיי האלטן אז עס לוינט זיך צו קענען פאר זייער אונגארישער באקוועמליכקייט.

בנוגע ציונות: כאטש וואס זיי פירן טאקע אן אבסעסיווער קאמף אנטקעגן ציונות, אין פארגלייך מיטן ראדיקאלן אנטי ציונישן נטורא קרתא’ניק מאכט דער סאטמארער גאנץ פיינע פשרות מיט ציונות. די סאטמארער וועלן פארשטייט זיך זאגן אז מען וועט מיט אזא דרך גארנישט אויפטון. פיין, די זאך איז נאר אז דאס גענוי טענה’ן די אנדערע חסידות’ער און קהילות וועמען די סאטמארער באשולדיגן מיטן זיך משתף זיין מיט ציונים. הייסט עס אז ביידע מאכן פשרות אויף אן אנדער שטאפל, אבער לויט סאטמאר איז יענעמס שטאפל פשרותדיג און דער אייגענער שטאפל, פשרהלאז.

און פון דא גייען מיר אריבער צו דער סאטמארער “פשרה”לאזער” צניעות. דער סטאנדארט אין סאטמאר איז אז מען דעקט דעם קאפ אדער מיט א שפיצל, דאס איז א פאס מיט זייד וואס גיט דעם אנבליק ווי געקעמטע האר ביים פארנט פינעם טיכל, אדער א „פריזעט‟, אן עכטער שייטל אפן ביים פארנט פונעם טיכל אדער היטל. דער אלטער מנהג אינדערהיים איז אבער געווען אז א פרוי גייט אינגאנצן אפגעבינדן, א הויל טיכל, אן סיי וועלעכע האר אלטערנאטיוו, און אזוי פירן זיך עד היום די שטרענג מסורותדיגע ספרדים און ירושלימער. ווייטער מיט די שטרימפ [לאַנגע זאקן], סאטמאר האט באשאפן א צניעותדיגער שטרימפ, סים טייטץ [seam tights], פיין און וואויל, אבער פארט איז עס נאנט צום הויט קאליר, און אודאי איז עס נישט קיין פארצייטישע געמיינע לייווענטענע שטרימפ, אדער לאנגע בגדים ביז די ערד, ווי אונזערע עלטער באבעס זענען געגאנגען. א שטרענג פרומער מאה שערימדיגע פרוי וועט עד היום גיין אין שווארצע שטרימפ, און נישט די פשרהדיגע „סים טייץ‟.

די זעלבע מיט זייערע אנדערע צניעות גדרים, ווי למשל, זייער אייגענע באד־קאסטיומען („ביידינג סוטס‟), און דאס אז בלויז די תלמידות פאר דער בת מצווה מעגן שפילן אויף דראמאס, אנדערע וועלן טענהן אז די ביידע זענען אין יעדן פאל מאדערנע גויאישע אריינברעכונגען פון צייט גייסט וואס מען האט נישט געזען אמאל.

נאך איין ביישפיל: איינע פון די נייע פרום פנימדיגע „גדרים‟ ביי סאטמאר איז אז א ווידעא פילם איז פסול, דאקעגן „סליידס‟ (רוקענדיגע בילדער) איז יא כשר. א פיינער גדר, צו איז דאס אבער פשרהלאז? פארוואס זאל מען אזוי אננעמען?!

שטעלט זיך ארויס אז די סאטמארער גדרים זענען נישט מער ווי פשרות נוסח סאטמאר פארשלייערט מיט אן עגא-מאניאקישער הייליגער הילע!

נו, אויב אזוי, אז אפילו אין זייערע אייגענע יסודות זענען זיי נישט עפעס אזוי פשרה’לאז, אין וואס באשטייט די סאטמארער פשרהלאזיגקייט?

דער ענטפער וועט מוזן זיין:

„נישט מאכן פשרות מער װי דער סאטמארער פירערשאפט ערלויבט מפשר צו זיין!‟

באמערקונג: איך בין מיט דעם ארטיקל נישט אויסן חלילה אוועק צו מאכן דעם גאנצן קהילת סאטמאר אלס א קהילה פון אידן יראים ושלמים וועלעכע היטן זייער מסורה פאר זיך מיט אן ערנסקייט. איך וויל בלויז עפענען די אויגן קעגן דער לצנותדיגער פראפעגאנדע־מאשין זיך צו גרייסן, און מיט א ביטול אוועקמאכן די אויסגעהאלטנקייט פון אנדערע קהילות יראים ושלמים וועלעכע געבן זיך אוועק פארן אלטן אידישקייט לויט זייער מסורה מיט נישט ווייניגער ערנסטקייט און הארעוואניע ווי די סאטמארער קהילה.