Yiddish with an Aleph

אינטערנעט – דער נסיון פון גדולי הדור

The Internet – A Struggle For Our Spiritual Leaders

פֿון בן זומא

עס זענען פאראן אזעלכע וואס ווייסן גענוי ווי צו זאגן וואס ס׳איז דער נסיון פון אונזער דור. יעדע תקופה קומט מיט א געוויסן נסיון, וואס איז ספעציפיש געווידמעט פאר יענעם דור, מיט וועלכן די מענטשן וואס לעבן דעמאלט דארפן זיך ספראווען.

פאר די מענטשן וואס לעבן בשעת מעשה איז נישט גרינג צו כאפן די שוועריגקייט, דאס געראנגל, פון דער צייט אין וועלכער ער לעבט. אזוי איז די טבע פון דער וועלט, אז די זאכן באמערקט מען הערשט שפעטער, ביים פאלגנדן דור, צי נאך שפעטער. זיצנדיג אין דער קעגנווארט איז שווער זיך ארויסצורייסן פונעם תוך און אנקוקן דעם מצב פון „דרויסן‟. דער פערספעקטיוו פון מענטשן וואס לעבן שפעטער איז געווענליך פינקטליכער – זיי זעען קלארער און קענען באטראכטן דעם עבר מיט א ברייטערן בליק.

Read more


דער וועג צו שלום אויפֿן ייִדישן מהלך

The Road to Peace As a Jewish Process

פֿון ואיה וענה

איך האב אין מיין פאריגן ארטיקל געשריבן אז אידן קענען נישט זיין קיין אקופירער אויף סיי וועלכן שטח פון ארץ ישראל, ווייל א פאלק קען נישט זיין קיין אקופירער אין זיין אייגן לאנד.

דא האב איך געוואלט נאר קלאר מאכן אז מיין כוונה איז געווען איבער דעם געאגראפישן שטח פונעם לאנד, אז אויף דעם איז נישט שייך צו זאגן אז מיר זענען אקופירער, אבער איך האב זיך נישט באצויגן צו דער פראגע פון באהערשן א גרויסן פראצענט פון אראבער, אנעם געבן זיי בירגערשאפט. דא קען מען פארפירן א לעגיטימען פאליטישן שמועס, אין וועלכן מיר דארפן גרייט זיין צו הערן קריטיק אויך קעגן ישראל.

Read more


דער משיחישער שלום־פֿאַנאַטיזם פֿונעם לינקן לאַגער

The Messianic Peace Fanaticism of the Left

פֿון בן זומא

Getty Images

דער לינקער לאגער אין ארץ ישראל האט אין ליכט פון די לעצטיגע געשעענישן לכאורה פארלוירן דאס רעכט צו רעדן. אזוי, יעדנפאלס, וואלט געדארפט זיין. אין ארץ ישראל הערשט א דעמאקראטישע רעגירונג, וועלכע דערלויבט יעדן, אריינגערעכנט אראבישע שונאים, צו זאגן וואס עס גליסט זיך נאר, אריינגערעכנט רופן צו גוואלדטאטן קעגן אידן, און סיי וואו מ’וויל נאר, אריינגערעכנט דעם פאדיום פון דעם ישראל-פארלאמענט.

נו, אז כאנין זאאבי מעג אינעם כנסת העצן קעגן ארץ ישראל און אידן, מעגן די לינקע אויך רעדן. אבער אויב זיי וואלטן פארמאגט אביסל דרך ארץ כלפי זיך און דעם אייגענעם געוויסן, וואלטן זיי געלאזט אפשרייבן א מאניפעסטא און דערקלערן אז זיי האבן די אלע יארן געלעבט אין א טעות. אויב נישט דאס, כאטש מודה זיין אז די צייט איז אַרויסגעוואקסן פון דער לינקע אידאלאגיע און ס’איז צייט זי איבערצולאזן.

Read more


פארוואס באשליסט א סאטמארער צו ווערן א ציוניסט?

Why a Satmar Hasid decides to become a Zionist?

פֿון ואיה וענה

איר האט שוין מסתמא געהערט מענטשן פרעגן די קשיא, פארוואס יעדער סאטמארער וואס „עפנט זיך אביסל דעם קאפ‟ ווערט גלייך א ציוניסט? לאמיר זאגן אז א סאטמארער ווערט אנטוישט פונעם עקסטרעמען חינוך אין זיין סביבה, איז פארוואס זאל ער זיך נישט גיכער אנקלעבן אין די אנטי-ישראל׳דיגע ווינטן וואס הערשן צווישן ליבעראלע? אליין בין איך נישט איבערצייגט צי ס׳איז טאקע אזוי, ווייל צום באדויערן זענען דא אזעלכע וואס פארלאזן פשוט דעם אידישן וועג, און קיין שום אידישע זאך אינטערעסירט זיי נישט, אבער ס׳קען דאך זיין ריכטיג צו זאגן אז יענע וואס בלייבן געטריי צו אידישקייט ווערן סוף כל סוף ציוניסטן. פארוואס איז דאס אזוי?

Read more


וואס קען מען טאן: כהנא איז פארט גערעכט געווען

What Can You Do: Kahane was Right

פֿון בן זומא

הרב מאיר כהנא, וועלכער איז דערמארדעט געווארן דורך אן אראבער מיט א 25 יאר צוריק, האט אין זיינער צייט אומאויפהערליך גערופן ארויסצואווארפן די אראבערס פון ארץ ישראל. כהנא האט א סך ארומגעארבעט מיט דעם געדאנק. זיין ענדגילטיגער הסבר איז געווען אז די אראבער ווילן נישט קיין אידן, קיין אידישן עסטאבלישמענט, אין ארץ ישראל און דערפאר איז א צוזאמלעבן מיט זיי אוממעגליך.

כהנא איז פארשריגן געווארן אלס פאשיסט, ראסיסט, און וואס נישט. וואספארא מין עסק איז דאס, צו נעמען א גאנצע גרופע מענטשן און זיי ארויסשטויסן פון לאנד? ער האט געכאפט פון רעכטס און לינקס, און לבסוף איז ער, ווי אויך די פאליטישע „כך” פארטיי וואס ער האט געגרינדעט אין ישראל, דעלעגאליזירט געווארן.

Read more


דער אוצר אין ספר יהושע

The Valuable Book of Joshua

פֿון ואיה וענה

מיט נאנט צו א יאר צוריק האט מען אין ארץ ישראל אנגעהויבן א פראגראם צו לערנען יעדן טאג איין קאפיטל אין תנ״ך. אינעם פראיעקט נעמען אנטייל אלע שיכטן פון דער געזעלשאפט, פון לינקע ביז רעכטע, פרומע און פרייע. די חרדים וואס נעמען אנטייל אינעם פראיעקט וועלן דאס אפשר נישט דערציילן ברבים, אבער ס’איז קלאר אז נישט ווייניג חרדים האבן זיך אויך אנגעשלאסן אין דעם, נישט נאר אין ארץ ישראל נאר אויך אין חוץ לארץ. איר פרעגט פון וואו איך ווייס? גאנץ פשוט, ווייל איך אליין קען צענדליגער אזעלכע אין ניו יארק – און טאקע פון סאטמאר גופא אויך…

Read more


די טויטע הערצער פֿון די צער-בעלי-חיימ׳ניקעס

Cold-Hearted Animal Rights Activists

פֿון בן זומא

Getty Images

יעדער פרומער איד איז באקאנט מיט דעם מנהג פון “שלאגן כפרות”, וואס באשטייט פון נעמען א הינדל, עס דרייען איבער’ן קאפ, און דערביי זאגן א באשטימטע תפילה. דער מאטיוו פון דער טראדיציע, ווי א צאל אנדערע אזעלכע מנהגים דורכאויס דעם ימים-נוראים סעזאן, קומט עפעס ווי אנדייטן אז די עבירות גייען אראפ פונעם מענטש און אריבער אויפ’ן הינדל – וואס ווערט געשאכטן און דאס פלייש געווידמעט א וואוילטעטיגן צוועק.

Read more


די תפילה פונעם כהן גדול איבער ארץ ישראל

The High Priest’s Prayer for the Land of Israel

פֿון ואיה וענה

קומענדיגע וואך וועט אויסקומען דער הייליגסטער טאג פונעם אידישן יאר, דער טאג פון יום כיפור. ווען דאס בית־המקדש איז געשטאנען איז דער צענטראלער טייל פונעם יום טוב געווען די עבודה פונעם כהן גדול אין בית־המקדש, איבערהויפט דאס אריינגיין אינעם קודש קדשים מיט דער קטורת. ווי מיר ווייסן האט דער כהן גדול נישט געטארט דארט פארבלייבן מער ווי א פאר סעקונדעס, נאר שטייענדיג אינדרויסן נעבן דעם פירהאנג פונעם קודש קדשים האט דער כהן גדול אפגעזאגט א קורצע תפילה.

ס’איז אינטערעסאנט צו באמערקן אז אין דער קורצער תפילה ווערט נישט דערמאנט קיין ווארט וועגן רוחניות, נאר דוקא וועגן דעם מאטעריעלן וואוילזיין פונעם אידישן פאלק. אין יענע קורצע מינוטן, וואס האט זיך געמאכט נאר איין מאל א יאר, האט דער כהן גדול געבעטן אז דאס יאר וואס קומט זאל זיין א שפע’דיג יאר מיט גענוג רעגן פאר די פעלדער, אידן זאלן האבן פרנסה, פרויען זאלן אויסטראגן זייערע קינדער געזונטערהייט, און – דער עיקר – אז “ס’זאל זיך נישט איבערהאקן די אידישע מלוכה אין יהודה”.

Read more


דער אייראָפּעיִשער פּליטים־קריזיס

The European Refugee Crisis

פֿון בן זומא

Getty Images

דער אייראפעאישער פליטים קריזיס איז א גרויסע צרה פאר דער פרייער וועלט. פון איין זייט זענען מיר מענטשן מיט אחריות און געוויסן, און ווען טויזנטער מענטשן, פארכאפט אין א באלדיגער געפאר אויף זייערע לעבנס, שטרעקן פארצוויילפטע אויס די הענט און בעטן געראטעוועט צו ווערן, ליגט אויף דער וועלט א התחייבות פון אננעמען די הענט און ארויסשלעפן די מענטשן פון דער סכנה.

Read more


אונדזער דילעמע

Our Dilemma

פֿון ואיה וענה

איך בין נישט מסכים מיט די וואס באשמוצן די חרדישע וועלט, ווי גלייך מיר זענען שלעכטע מענטשן. דאס איז נישט ריכטיג. די חרדישע וועלט איז צוזאמגעשטעלט על פי רוב פון גוטע הערצער, וואס זענען בסך הכל נישט צוגעוואוינט צו באטראכטן דעם מציאות מיט אן ערוואקסענעם בליק. גלייך ווי קליינע קינדער זענען מיר אנגעפילט מיט א טיפער בענקשאפט, מיר האבן ליב דאס אידישע פאלק און מיר האבן ליב ציון, מיר האבן ליב דאס לעבן און מיר האבן ליב מוזיק, אבער משום מה ווייסן מיר נישט וויאזוי צו פארבינדן איינס מיט איינס, און מיר גייען ארויס אין מלחמה קעגן אלעמען נאך וואס דאס מענטשליכע הארץ בענקט און גערט.

Read more


דעם גוף קען מען אויך נישט בינדן

Bodies Can’t Be Bound, Either

פֿון בן זומא

קאלעגע “ואיה וענה” האט אינעם לעצטן ארטיקל זיינס אויסגעוויינט (און אויסגעלאכט) די זינלאזע פרואוון איינצובינדן, אדער איינצוצוימען די מענטשליכע נשמה. “דעם גוף,” שרייבט ואיה, “קענט איר בינדן, דעם קערפער קענט איר אראפצווינגען אויף א פלאץ, אבער די נשמה נישט.”

פון די פאעטישע שורות זיינע טראגט זיך אן אנדייטונג איבער דער צוואנגס-קולטור וואס באהערשט די חרדישע געזעלשאפט. כ’רעד נישט פון זאכן וואס זענען נוגע דת, שלחן ערוך, מסורה אד”ג. ניין. די זאכן אינטערעסירן נישט די שארפע מוחות וואו די אויסטערלישע תקנות און גזירות ווערן געבוירן און אנטוויקלט. זיי שטערט נישט ווען עמיצער טרעט אויף אידישקייט, פונקט ווי זיי גייט גאר קנאפ אן ווען עמיצער האט נישט אויסצוקומען אינדערהיים, אדער אז א בחור וואס פאסט נישט אינעם סדום-בעטל פונעם ישיבה-סיסטעם דרייט זיך ארום אויף דער גאס. דאס זענען קלייניגקייטן, און ווער האט דען צייט זיך אפצוגעבן מיט אזעלכע מינדערוויכטיגע ענינים, בשעת אונטער דער נאז ברענען אזעלכע פיקוח-נפשות’דיגע צרות ווי קלוגע טעלעפאנען און “וואטסעפפ” וואס ווערן גענוצט נישט לצורך פרנסה?

Read more


די נשמה קען מען נישט בינדן

The Soul Can Not Be Trapped

פֿון ואיה וענה

דעם גוף קענט איר בינדן, דעם קערפער קענט איר אראפצווינגען אויף א פלאץ, אבער די נשמה נישט. דעם חומר קענט איר הייסן וואס צו טון, אים קען מען אריינשטעלן אין א סטרוקטור פון געזעצן און כללים, איר קענט ארומדרייען א שטעכל-דראט ארום דעם קערפער אז ער זאל פון דער תפיסה נישט אנטלויפן, איר קענט אים אפילו צייגן דעם גיהנם ביי די פיס, אבער די נשמה פארבלייבט פריי, ווי א פויגל וועלכע שוועבט אין די הימלען, אפגעריסן ווייט פון אויסגעפלאסטערטע וועגן און שאסייען. זי קען אפשר זיין צעבלוטיגט, זי איז מעגליך פארוואונדעט, אבער פארט פריי.

דער גוף שרעקט זיך פאר א וואונד, אבער פאר דער נשמה איז עס ברענשטאף. מיט יעדן קלאפ וואס קומט צו, מיט יעדן אייטער וואס ווערט געעפנט, ווערן אירע קעמערלעך אלץ טיפער, אירע פליגלעך ברייטער, און איר תביעה אויף יושר באגלייט זי אינעם ליד. אויב איר האט עס ביז איצט נישט איינגעזען, אדער אויב איר פארשטייט דאס נישט פון זיך אליין, האט איר מסתמא זיך נישט אנגעשטויסן ביז אהער אין דעם אינערליכן כח וואס שטעלט אוועק דעם מענטש. איר קענט דאס נישט אונטערשאצן.

Read more


דער מה-יפֿית מכשפֿים-געיעג

An Ingratiating Witch Hunt

פֿון בן זומא

מאיר עטינגער

מיך שטערט די כוואליע פארדאמונגען אויף דעם מארד פון אן אראביש קינד, אין א פייער-באמבע וואס איז אנגעבליך געווארפן געווארן דורך אידן אין ישראל. מיך שטערט אז א איד האט גע’הרג’עט א צווייטן מענטש; מיך שטערט אבער אויך דער מה-יפית טאנץ וואס האט נאכגעפאלגט.

פארוואס מה יפית? ווייל אראבער טוען שוין יארן גענוי דאס: מארדעווען אידישע קינדער איבער’ן גאנצן לאנד, און קיינמאל באקומט זיך נישט אזא רעאקציע מצד די פירער פון לאנד. ווען ס’וואלט זיך גערעדט פון בלויז פארדאמען, וואלט געווען איין זאך; מיר שטייען פארט אויף א העכערער מאראלישער מדריגה ווי די אראבישע רוצחים. ווען עס קומט אבער צו מעשים – דער היסטעריע וואס האט ארומגענומען אלעמען פון פרעמיער נתניהו און די וויכטיגסטע מענטשן אין זיין רעגירונג – האב איך געפילט אנטוישט. פארוואס זאל א אידישער רוצח פון אן אראביש קינד אויסגעשטעלט ווערן צו הארבערע שטראפן ווי אן אראבישן מערדער פון א אידיש קינד?

Read more


נישט אויף אונדז ייִדן געדאַכט...

It Shouldn‘t Happen to Anyone

פֿון ואיה וענה

Yehuda Blum

ס’איז געווען א שווערע וואך פאר אידן. צוויי טעראר אטאקעס זענען דורכגעפירט געווארן דוקא דורך פרומע אידן. איין אטאקע איז געווען געצילט קעגן אראבער, און אן אנדער אטאקע איז געווען געצילט קעגן דער „שטאלץ פאראד‟ אין ירושלים. אין דער אטאקע קעגן אראבער האט עס געקאסט דאס לעבן פון א קליינטשיג עופה’לע, וועלכע האט נאך זיכער נישט געוואוסט פון שנאה, און ביי דער פאראד אין ירושלים האט עס געקאסט דאס לעבן פון א יונג מיידל, וועלכע האט קוים פארכאפט צו זען דעם טעם פון לעבן.

Read more


דער גיבור מיט׳ן קוים-קערפער

A Hero With a Body Full of Air

פֿון בן זומא

ס׳איז אמאל געווען א לאנד וואס האט געטראגן דעם נאמען „פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע‟. אמעריקע, ווי דאס לאנד איז אנגערופן געווארן בקיצור, איז געווען רייך און מעכטיג, מיט א ריזיגן איינפלוס אויף דעם הלוך ילך פון אלעם איבער כמעט דעם גאנצן ערד-קוגל. זי האט פארמאגט א מיליטער מיט וועלכן קיינער האט זיך נישט געקענט פארמעסטן; אויך ריזיגע אוצרות, פון געלט און נכסים, האט דאס שטארקע לאנד פארמאגט מיט א שפע וואס האט נישט געהאט זיינס גלייכן.

דאס לאנד עקזיסטירט נאך, אבער קיין וועלטס-גרויסמאכט איז זי שוין נישט. זי איז נאך גרויס און שטארק, אבער מער אין אנזען און רעפוטאציע ווי למעשה אינעם מציאות.

Read more


ווייט פון דער היים

Far From Home

פֿון ואיה וענה

Getty Images

ס’איז מיר לעצטנס אויסגעקומען צו ניצן א טעקסי אין ניו יארק, און דער שאפער האט מיר אויסגעזען צו זיין א רוסישער וואס איז נישט לאנג צוריק אנגעקומען קיין אמעריקע. ענגליש האט ער נאר געקענט אביסל, און מיר האבן קוים געקענט קאמוניקירן, נאר ער האט דאך פארשטאנען וואס איך פרעג אים און ער האט צוגעשאקלט מיטן קאפ, צולייגנדיג אמאל א ווארט צוויי. ווען איך האב אים געפרעגט ווי לאנג ער איז שוין דא און צי ער בענקט צוריק אהיים, האט זיין פנים אויסגעזען טרויעריג און ער האט מיר פארזיכערט אז ער בענקט שטארק.

מיט זיין צעבראכענעם ענגליש האט ער באוויזן מיר צו דערציילן אז ער איז דא מיט ווייב און קינדער, אבער ער איז נישט צופרידן פונעם חינוך-סיסטעם אין ניו יארק. „די רעליגיעזע שולן זענען אפשר פיין,‟ האט ער מיר געזאגט, „אבער די אלגעמיינע שולן זענען בעסער אז מ’טרעט נישט אריין אין זיי.‟ דא האט ער אנגעהויבן אויסרעכענען א רשימה פון פארשידענע מינאריטעט-גרופעס וועלכע וואוינען אין אמעריקע און זיי ברענגען אראפ די סטאנדארטן פון די שולעס. פון דעם וואס ער האט זיך געוואגט ארויסצורעדן אזעלכע „כפירה ווערטער‟ אין אמעריקע, האב איך שוין געקענט זען אז ער מוז טאקע זיין א ניי־געקומענער.

Read more


„פֿריילעך‟ און באַקריוודעט

Gay and Wronged

פֿון בן זומא

Getty Images

איך פארשטיי לחלוטין נישט דעם טומל ארום דעם געריכטליכן הייראט-היתר פאר האמאסעקסואליסטישע פארלעך. קיינער האט די „פרייליכע‟ געמיינדע ביז יעצט אויך נישט געשטערט פון טאן וואס זיי האבן געוואלט און פירן באציאונגען מיט וועמען ס’האט זיך וועמען געגליסט. איז, וואס האט זיך יעצט געביטן?

זייט מיר מוחל, אבער איך גלייב נישט אז דער קאמף פאר „גלייכהייט‟ אין הייראט האט געמיינט די קעגנזייטיגע בענעפיטן וואס די רעגירונג שלאגט פאר פארהייראטע פארלעך. איך קויף עס נישט, און שטילערהייט פארדעכטיג איך אפילו, אז א סך פון די וואס האבן פריער אזוי געטומעלט און שפעטער זיך אזוי געפרייט מיט’ן געריכט-פסק וואלטן בכלל חתונה געהאט, אויב זיי וואלטן געווען „גראד‟.

Read more


וואָס דערציילן אונדז די לידער פֿון ציון?

What Do the Songs of Zion Teach Us?

פֿון ואיה וענה

נשמה קאַרלעבאַך

ס׳איז פאראן א פילם פון דער שטאט מונקאטש אינעם יאר 1933 וואו מ׳זעט פארשידענע אספעקטן פונעם אידישן לעבן אין דער שטאט צווישן פרייע און פרומע. צווישן איבריגנס זעט מען ווי צענדליגער יונגע קינדער זינגען אינאיינעם דאס ליד פון „התקוה‟. נישט קיין נפקא מינה וויפיל מאל איך הער דאס ליד, פיל איך שטענדיג ווי די הארצקלאפן ווערן מיר שנעלער, דער בלוטדרוק גייט מיר ארויף, און אן עלעקטריציטעט לויפט דורך מיין גאנצן קערפער.

Read more


אין גלות ביי זיך

In Exile Here at Home

פֿון בן זומא

מיין חשוב׳ער קאלעגע „ואיה וענה‟ האט אין פאריגן ארטיקל זיינס זיך צעקרעכצט איבער דעם כלל-גלות אין וועלכן מיר, א גרויסער חלק פון אידישן פאלק, געפינען זיך. שיין געוויינט! זיין געוויין איז נישט באשטאנען פון א כאאטיש העשען; ער וויינט מיט קלאס און צום טאקט. ער ווייסט וואס אים שטערט. ער קען זיך און פארשטייט וואס אים עגבערט.

רוב פון אונז איז אנדערש. מיר וויינען ווייל עס קלעמט ביים הארץ, ווייל ס׳איז ענג אין קאפ, אבער ס׳איז אונז נישט קלאר וואס שטערט און פון וואו די ענגשאפט נעמט זיך.

Read more


גלות

Goles

פֿון ואיה וענה

Getty Images

גלות. איך געפין זיך אין א פרעמדן לאנד, צווישן פרעמדע מענטשן, וואס רעדן א פרעמדע שפראך און טראכטן אין פרעמדע טערמינען. ווען עפעס קומט פאר מיט מיין פאלק, קוקן אויף מיר פרעמדע אויגן מיט בליקן וואס שטעכן דאס הארץ ווי שפיזן, און איך מוז אויף אלץ און אלעמען אפגעבן א דין וחשבון. איך מוז פארטרעטן די עטישע פערפעקטקייט פון מיין פאלק, צווישן פרעמדע וואס גרויסן זיך מיט זייער בעסערקייט אין מאראל, איבער מיין פאלק. אין צייט פון מלחמה, ווען מיין פאלק ראנגלט זיך קעגן בייזוויליגע שונאים וואס ווילן זי איינשלינגען, מוז איך, אין גלות, פארענטפערן מיין פאלק, אויף דעם וואס זי וואגט זיך צו פארטיידיגן.

Read more


Would you like to receive updates about new stories?








You may also be interested in our English-language newsletters:















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.