Yiddish with an Aleph

כְּ’מאטוועיעוו’ וְעוֹד לִקְרָא?

Like Matveeyev: Something to Call Out?

פֿון ואיה וענה

ער איז א טייערער מענטש מאטוועיעוו און דער „עליהום‟ פון אונזערס א שרייבערל קעגן דער פילפארביגער פערזענליכקייט האט מיך אביסל פערזענליך צוגעטרעטן צום הארץ, בפרט נאך, אז ער האט דאס אויסגעפירט אינעם נאמען פונעם „אידיש מיט אן אלף‟, מוז איך זיך מיט א ווארט צושטעלן.

מאטוועיעוו האט אנומלט מפרסם געווען אן ארטיקל אין דער „רוחניות‟ אפטיילונג, אין וועלכן ער האט געצויגן א פאראלעל צווישן פראפעסאר לעבאוויטש און דעם סאטמארער רב. אין קורצן, וואס שייך נאציאנליזם האבן זיי געהאט געוויסע ענליכע שטריכן, אבער אינעם ברייטן בילד פון אידישקייט זענען זיי שטארק אנדערש געווען. מאטוועיעוו זעט אינעם סאטמארער רב א מער פאזיטיוון כח און האלט דעריבער, אז מ’וואלט פון אים מער געדארפט רעדן אין דער אלגעמיינער וועלט. מ’וואלט געדארפט זיין פיגור מער אנערקענען און ארויסהייבן.

Read more


בריוו אין רעדאַקציע

Letter to the Editor

פֿון פֿײַוויש בריף

חשובֿער רעדאָקטער,

אל כבוד האי גברא רבא ספרא דעמא מר. באריס סאנדלער הי״ו, קודם א דאנק פארן פובליקירן דעם טייערן איד ר’ יואל מאטוועיעוו, זיין פרומער פרא רעליגיעזער אמונה און לעבנ’ס שטייגער טוט אוודאי צוציען פרומע אידיש רעדער צו חכמה ודעת. אבער „רוחניות” דארף אויך א רעדאקטאר…

Read more


סדר אין הפקרות

Finding Order in Chaos

פֿון בן זומא

JTA

א גוטע נישט-נייעס: דער אינטערנעט איז א שטח הפקר.

נישט-אזא-גוטע נישט-נייעס: די וואס ווילן זען די חרדישע קהילה אין דר’ערד, ניצן דעם אינטערנעט אונז אונטערצוהאקן די פיס.

א גוטע נייעס: די וואס ווילן מתקן זיין די סיסטעם — שרייבן, פאדערן, שמועסן, עקספערימענטירן, און ארגאניזירן — קענען טאן דאס זעלבע.

פארוואס איז דאס יא א נייעס? איך ווייס נישט. לכאורה א דבר פשוט, אבער מען זעט אבער נישט אויפ’ן אינטערנעט קיין סך פון דעם מין — פון אונטערנעמונגען אדער אפילו פרואוון צו מתקן זיין, צו אויפטאן, צו פארבעסערן.

און ס’איז א שאד. ס’איז א שאד, ווייל יעצט איז די צייט דערפאר.

Read more


אויף די טרעפ פונעם דריטן בית־המקדש

On The Steps of the Third Temple

פֿון ואיה וענה

hanniharel.blogspot.com

י.ל. גאָרדאָן, דער העברעאישער שרייבער און דיכטער, זאגט אין זיין שיר „קוצו של יוד‟, אין שייכות מיטן מנהג פון צעברעכן א גלאז אונטער דער חופה: „חורבן העיר אלפי שנה נזכורה, ולחורבן האומה נקשיח לבנו‟ — דעם חורבן פון דער שטאט געדענקען מיר טויזנטער יאר, נאר צום חורבן פונעם פאלק זענען מיר פארטעמפט… אינעם אלטן לאנד האבן זיך אידן ווידער באזעצט, די אלטע שפראך האט מען אפילו אויפגעלעבט, נאר די ווערטער פון גארדאן הענגען צווישן הימל און ערד, סיי ווי א באווייז אויף דעם נביאישן כח פונעם משורר, און אויך ווי א מוסר צו דערזען זיך ווי עס קוקט אויס, ווען מ’פארריכט די שטוב פאר די איינוואוינער.

Read more


קאפקאיסטישע מרה-שחורה

Kafkaesque Melancholy

פֿון בן זומא

אינעם שמועס-צימער „קאווע שטיבל‟ האט זיך געמאכט א דיסקוסיע איבער פראנץ קאפקא. ספעציפיש, רעדט זיך דארט איבער זיין בארימט ווערק, The Metamorphosis. פון קאפקא’ן האב איך פריער שוין געהערט; וועגן דעם ספעציפישן בוך — נישט. אין יענעם שמועס האב איך זיך דערוואוסט וועגן דעם בוך, ווי אויך דעם פענאמענאלן אינטערעס וואס מענטשן און פארשערס האבן צו דעם בוך ארויסגעוויזן. נו, האב איך דעם בוך אפירגעזוכט אויפ’ן אינטערנעט, און אנגעהויבן לייענען.

כ’האב דאס בוך ערשט אנגעהויבן, און כ’בין נישט קיין גרויסער קענער פון ליטעראטור. א פשיטא שוין, אז קיין קריטיקער בין איך זיכער נישט. כ’קען אבער איבערגעבן דעם איינדרוק, וואס דאס ווערק האט געמאכט אויף אזא פשוט’ן, אמאטארישן, שלוש-סעודותדיגן ליטעראט ווי איך.

Read more


חרדיזם ווי א סיבה פאר סעקולאריזם

A Reason To Be Secular

פֿון פייוויש בן-גוריון

Getty Images

אויפן „זיק‟ וועבזייטל וואס איז אפיליאירט מיטן ענגלישן „פארווערטס‟, האט שלום דין געשריבן א לענגערן ארטיקל, וואו ער ערקלערט פארוואס ביים פארלאזן דעם חרדישן לעבן איז ער געווארן גענצליך סעקולער, און האט נישט אויסגעקליבן צו פארבלייבן פרום, נאר מיט א מעסיגערן סארט אידישקייט. אמת טאקע, אז חרדיזם איז פאנאטיש, פונדאמענטאליסטיש, עקסטרעם; חרדישע אידישקייט באגרעניצט טאקע דאס לעבן פאר די אלע, וואס ווילן עפעס מער ווי דאס וואס קאנפארמיטעט שטעלט צו. אבער פארוואס אינגאנצן פארלאזן דאס פרומע לעבן? אזוי האבן פיל געפרעגט פון שלומען. די באגרעניצונגען זענען דאך נאר א רעזולטאט פון דעם חרדישן לעבנסשטייגער, טא, פארוואס נישט בלייבן אן ארטאדאקסישער איד, נאר פירן א מאדערנעם לעבן און נהנה זיין פון גאט’ס גרויסער וועלט?

Read more


מורישקעס קעגן שפינען

Ants vs. Spiders

פֿון ואיה וענה

אין א פרימארגן, קומענדיג אין שול, באגעגנט מיך א באקאנטער, נישט דוקא אין מיינע יארן, נאר אביסל עלטער. איך געדענק נישט גענוי וואו מיר האבן זיך דאס ערשטע מאל באקענט, צי ס’איז געווען אינעם פּאָליש אויף א גלעזל קאווע, ביי די צייטונג-אפטיילונג אינעם קראָם, אדער גלאט אזוי אין שול. אפשר גאר איז דאס געווען אמאל ביי אן עצרת וועגן די סעלפאנען מיט טעקסטן. געדענק איך נישט גענוי, יעדנפאלס האב איך אים ערגעץ שוין געזען, און געדענקט האב איך אז יענער האט ליב צו רעדן. אז ער עפנט דאס מויל, לויפט עס אזוי לאנג און אזוי ברייט, ביז די פיס ווערן אים מיד. וואונדערט זיך נישט וואס א שייכות די פיס האבן מיטן רעדן, וויבאלד דער באקאנטער מיינער האט א טבע צו רעדן גייענדיג, שפאצירנדיג, און צו טופען מיט די פיס פון צייט צו צייט. דאס איז א גוטע זאך, לויט מיין מיינונג, וויבאלד דאס גאראנטירט, אז דאס רעדן זאל נישט קענען אריינציען זיך אין דער אייביקייט.

Read more


דער כמעט-געבוירענער גולם

An Almost-Formed Golem

פֿון בן זומא

Mikuláš Aleš

אין 19טן יארהונדערט איז ארויס א נאוועלע מיט’ן טיטל „פראנקענשטיין‟. די מעשה, בקיצור נמרץ, איז וועגן א וויסנשאפטלער, וויקטאר פראנקענשטיין, וואס באשאפט אזא סארט אינטעליגענטן „גולם‟, איבער וועלכן ער פארלירט תיכף דעם קאנטראל. דער גולם-מאנסטער טוט דורכאויס דעם מעשה’לע אפ שאדנס און מארדעט עטליכע פון וויקטאר’ס נאענטע. ביים סוף פון דער נאוועלע זיצט דער מאנסטער און וויינט נעבן דעם טויטן קערפער פון וויקטאר, זיין באשאפער.

יענער גולם קומט אויפ’ן געדאנק ביים זיך אומקוקן, וואס עס קומט פאר אין דער חרדישער געזעלשאפט. פון א באשיידענער גרופע פרומע אידן, האט דער סעקטאר זיך אנטוויקלט אין א באוועגונג פון צענדליגער טויזנטער מענטשן. דער ערשטער דור חרדים האט זיך אויסגעשטעלט א מהלך החיים, וואס האט געשטימט מיט זיינע שטרעבונגען, צילן, כללים, און אספיראציעס. דאס האט פיין געארבעט, ווייל יענע וואס האבן זיך געפונען אין דעם מסגרת האבן טאקע דאס געוואלט.

Read more


חרדים אין מיליטער?

The Haredim in the Military?

פֿון ואיה וענה

Getty Images
חסידישע יונגע־לײַט אין מאה־שערים, ירושלים.

יענע וואך איז פאררופן געווארן א גרויסער פראטעסט אין מאנהעטן קעגנאיבער דעם ציוניסטישן קאנסול, אין ליכט פון אנגעבליכע רדיפות הדת אין ישראל געוואנדן קעגן דעם חרדישן ציבור. צעטלעך זענען צעווארפן געווארן שוין א לענגערע צייט פריער, פלאקאטן מיט רויטע אותיות האבן פיגורירט איבער די לעקטער-זוילן אין די היימישע געגנטן, און גאט צו דאנק וואס ס’איז אביסל געבראכן געווארן די באנאלע טאג-טעגליכקייט. וואס טוט א גוי א שטייגער, ווען ער פילט אז ער דארף דעם טאג אביסל אויפשאקלען? ער גייט אינעם יענקי’שן סטאדיום, אדער אין סיטי-פיעלד (דוקא א מחותן אונזערער, פון דער צייט וואס מיר האבן דארט אויסגעפירט דעם מאסיוון ראלי קעגן די כלי משחית), און ער קוקט זיך נעבעך אן ווי א באנדע היפיס שוויצן זיך אויס מיט א באל. דער עולם ארום פאטשט, מ’שרייט, און אפנים מ’פארטרייבט די צייט מיט ליידיג-גייעריי. דארפן מיר דאך זען “מה בין בני לבן חמי”, מיט וואס אידן ברענגען אריין פילפארביגקייט אינעם לעבן, קעגן דער גוי’שער פוסטעריי.

Read more


גיוס בני ישיבות קעגן רדיפות בני ישיבות

Draft of Yeshiva students Vs. Oppression of Yeshiva Students

פֿון בן זומא

Getty Images
דעם 26סטן מײַ אין ירושלים האָט גראַדויִרט דער חרדישער באַטאָליאַן „נצח יהודה‟, וואָס איז געשאַפֿן געוואָרן אין 1999.

ס’טוט זיך א וועלט מיט „גיוס בני ישיבות‟. די ישראל-רעגירונג וויל אפשטעלן דאס אויטאמאטישע אפ’פטר’ן חרדישע ישיבה-לייט פון מיליטערדינסט, און די פרומע וועלט קאכט און זידט, און זוכט מיטלען אויף אפצושרייען די גזירה.

מען הערט קולות ביז’ן הימל. אבער פון די ליארמען איז שווער ארויסצוקריכן מיט קאנקרעטע ווערטער. איך זוך נאך די סיבה צו דעם מוראדיגן טומל. וואס איז אזוי עק וועלט דערמיט? דעם סאטמארער פערספעקטיוו לאזט זיך נאך פארשטיין. דארט ווערט דאס דינען אינעם ישראלדיגן מיליטער, באטראכט ווי די עצם עקזיסטענץ פון ישראל, ווי א תורהדיגע פראבלעם. מען טאר נישט האבן אן אייגן לאנד פאר משיח’ס קומען, און דאס טיילנעמען אין אזא ווירטשאפט איז אפגעפרעגט. אבער די אנדערע קהילות און קרייזן: וואס איז די פראבלעם? פארוואס זאל מיליטערדינסט זיין אנדערש ווי דער צוגאנג זייערער צום לאנד אין אלגעמיין?

Read more


איינער אליין קעגן שטן

All Alone Against Satan

פֿון ואיה וענה

געווען איז עס לאנג צוריק, אדער אפשר נישט אזוי לאנג צוריק, אין אזא יאר ווי היי-יאר, ווען דער אונטערשייד פונעם אידישן און גויש’ן קאלענדאר האבן זיך געטראפן נאנט צו א חודש אפגערוקט, א סימן אז ס’איז שוין צייט פאר א פרישן עיבור-יאר. געצל האט דערזען אז ס’איז שוין חודש ניסן און קיין זכר פון א בליענדן בוים זעט זיך נאכנישט אין דער גאנצער סביבה, האט ער פרובירט מאכן סדר אין קאפ, געקראצט זיך און געריבן דעם שטערן, היתכן אז די תורה זאגט פסח זאל זיין אין חודש האביב, דער חודש אין וועלכן די ביימער הייבן אן שפראצן, און היי-יאר האלט גאר דער פסח נאך נענטער צום שניי ווי צום שפראצן? זאל עס זיין אז די רבנים האבן זיך פאר’חשבונ’ט? נישט גוט אויסגערעכנט דעם לוח?

Read more


טעכנאלאגישער תוהו-ובוהו

Technological Chaos

פֿון בן זומא

Lisa Anchin

די חרדישע געזעלשאפט גייט דורך א קריזיס. זאכן אנטוויקלען זיך, בייטן זיך, און אלץ פליט אן קיין חשבון, אן קיין קאנטראל. מען כאפט זיך אפשר נישט, ווייל מיר געפינען זיך דערינען. מיר פילן נישט אז אלץ וואקלט זיך, צוליב דער זעלבער סיבה פארוואס מיר שפירן נישט דעם שוואונג פון דער ערד’ס נאכאנאנדן געלויף. דער צענטער פון שטורעם ווייסט קיינמאל נישט אז ארום אים בושעוועט, רייסט, שלעפט, ווארפט.

פארשידענע מענטשן געבן דעם מצב אנדערע נעמען; אבער ס’איז אלץ די זעלבע כלה, נאר אנדערש געשלייערט. עסקנים און רבנים רעדן וועגן אן “אינטערנעט פראבלעם”; אויפגעקלערטע, אנטלאפענע, און באהאלטענע שרייבן וועגן זיך ארויסרייסן פון א לעבן אונטער דרוק און צוואנג. ביידע רעדן אבער א שפראך וואס איז ביז צוויי-דריי יאר צוריק דער חרדישער קהילה געווען פרעמד.

Read more


א יום טוב על פי לומדות

A Holiday According to Jewish Learning

פֿון ואיה וענה

Forward Association
לומדים אין אַן אַלטער ווילנער שיל

די זון האט פארבויגן די קערפער צו מערב, די רויטע וואלקן איבער די הימלען האבן אנגעזאגט דאס קומען פונעם יום-טוב. אין די אידישע שטובער האבן די ווייבער געצונדן ליכט, די מענער האבן זיך געגרייט ארויסצוגיין אין שול. נאר נישט אזוי שנעל וועט דער יום-טוב קומען, גאר נישט איילן זיך. ביי אונז אינעם חומש איז געשריבן “תמימות”, דארף מען דאך זיכער מאכן אז ס’זאל קיין ברעקעלע נישט פארפאלן ווערן. ווארטן דעריבער אידן אין די שולן, די זון איז שוין לאנג געלאפן פאראויס אויפצולייכטן דעם טאג אין אנדערע לענדער, איבערלאזנדיג ניו יארק פאר דער מלוכה פון א האלבער לבנה, אבער אזעלכע זאכן וועלן אפשר נאר דערשרעקן די יעקעס. נישט די חסידים. ביי חסידים אז ס’שטייט “תמימות”, דארף זיין אזוי פעפערדיג שווארץ אז אפילו די שלעכטע מלאכים זאלן מודה זיין אז ס’איז שוין נאכט.

Read more


אינטערנעט און אפנקייט, אין ליכט פון חושך

Internet and Openness in a World of Darkness

פֿון בן זומא

מיט עטליכע יאר צוריק האב איך געהאט א שמועס מיט א פריינט. דאס איז געווען נאך אן אויפגעקומענעם סקאנדאל, ווען א יו-טוב ווידעא האט געוויזן עמיצן באגיין אן אוממאראלישן אקט. מיר האבן דעמאלט גערעדט וועגן דעם, אז דער אינטערנעט איז עלול צו ברענגען צו אן עולם התיקון — על כל פנים אין דער פרומער וועלט. ווי מער פראגרעס דער אינטערנעט מאכט, אלץ שווערער ווערט דאס באגיין אוממאראלישע מעשים, ווייל מען קען קיינמאל נישט וויסן, צי דער אקט וועט נישט רעקארדירט און ארויפגעשטעלט ווערן אויפ’ן אינטערנעט פאר אלעמען צו זען.

Read more


מעדיצין 2.0

Medicine 2.0

פֿון בן זומא

„איר ווערט געפלאגט פון קאפווייטאג? איר זענט נישט בכוח צו פאָקוסירן זיך אויף די סאמע עלעמענטארע אויפגאבן אין לעבן? מאכט א סוף צו די צרות! פרואווט אונזער אויסגעפרואווטן מעדיצין, רעקאמענדירט דורך אלע ספעציאליסטן. אט איז אן אמת’ע עדות’שאפט — איינס פון הונדערטער פון איבער’ן גאנצן לאנד: ׳איך האב זיך געפילט מאכטלאז צו די קאפווייטאגן. זיי האבן מיך געפייניגט, און נישט געלאזט אויספירן די פשוט’סטע פונקציעס אין לעבן. די צרות האבן זיך געענדיגט ווען א באקאנטע האט מיר דערציילט וועגן דעם מעדיצין. קיין זכר פון קאפווייטאגן. פארשוואונדן, ווי קיינמאל געווען!׳‟

Read more


ל”ג בעומר — א יום-טוב פונעם פאלק

Lag B‘omer – The People‘s Holiday

פֿון ואיה וענה

Getty Images

דער יום-טוב פון ל”ג בעומר איז א חידוש. ווי א רעלאטיוו נייער יום-טוב, גארנישט א טייל פון דער לאנגער טראדיציע, האט זיך עס צוערשט אנגעהויבן ווי א לאקאלע פייערונג אין מירון און צום סוף איבערגעקומען אין דער גאנצער וועלט, מיטשלעפנדיג א הייליגן ווינט אויף דער גאנצער דיאספארע, ווי אין דער משנה שטייט „עד שנעשה כל הגולה כמדורת אש‟. ווי אזא, פונעם פאלקס הארץ ארויס, האט זיך דער יום-טוב אנטוויקלט אויף א זייער אייגנארטיגן אופן.

Read more


“תיבעל להגמון תחילה” — דער טירוף הדעת פון דער אינטערנעט-מלחמה

The Craziness of the Internet War

פֿון פייוויש בן-גוריון

Getty Images

ביי אן אסיפה וואס איז פאריגע וואך אפגעהאלטן געווארן אין שטוב פון דעם סקולענער רבין אין בארא-פארק, האט זיך אויפגעשטעלט רעדן נחמיה גאטליב, דער פירער פון דער איצטיגער חסידישער באוועגונג קעגן דעם אינטערנעט. גאטליב איז נישט קיין רבנישער פערזענליכקייט, אויך קומט ער נישט פון קיין רבנישער משפחה. ער איז א זון פון הרב דוד גאטליב, א בעל-תשובה, און פון די באקאנטע פערזענליכקייטן אין דער „קירוב‟-באוועגונג.

Read more


האקינג’ס פאראדאקס

Hawking‘s Paradox

פֿון בן זומא

Getty Images
סטיווען האוורקינג

שוין א לאנגע צייט וואס איך טראג זיך ארום מיט דער השערה, אז די חכמים פון אמאל האבן א סך קלארער פארשטאנען די נושאים וואס זיי האבן באהאנדלט, ווי די חכמים פון אונזערע צייטן היינט.

פאר טויזנטער יארן צוריק, איז די וועלט טאקע געווען זייער צוריקגעשטאנען. מיר זענען א סך מער פארגעשריטן ווי מיט אפילו בלויז פופציג יאר צוריק. א סך פון דער טעכנאלאגיע וואס זענען פאר אונז פשוט’ע זאכן, וואלטן מיט הונדערט יאר צוריק פארגעקומען ווי ניסי-ניסים. איך מיין אבער אז טאקע דאס, טאקע אונזער פארגעשריטנקייט, איז די סיבה פארוואס די פילאסאפן אמאל האבן א סך בעסער ארויסגעהאט דאס עסק ווי מיר היינט.

Read more


מיינע מזרח’דיגע ווארצלען

My Eastern Roots

פֿון ואיה וענה

ווי א איד, קומט מיר אפט אויף דער ריח פונעם מזרח אין דער נאז, געמישט פון אפרסמון, מור און קינמון און נאך צענדליגער שפריצן פון בשמים. ווי א איד קומט מיר אפט אויף דער געוויין פונעם אריענט, גלייך מיט דער איבערוועלטיגנדער תשוקה און נאקעטקייט פון נאטור. ליינענדיג די שירה פון אז ישיר שטעלן זיך מיר טויזנטער סעמי-אראבער, בעדואינער און בעדואינקעס, מיינע אור-עלטערן, און זיי האלטן אין די הענט מאדנע קלעזמער געצייג, אזעלכע וואס איך האב קיינמאל נאכנישט באגעגנט. די קלעזמער מאכן מאדנע קולות וואס שרייען אויס אין מזרח לשון עפעס אן אורצייטיגן אלטערטימליכן קלאנג. עפעס דערמאנען זיי אין דעם אראבישן “עוד”. די פלייטן וואס די שלאנקע ווייס-ברוינליך באבערדלטע בעדואינער האלטן אין מויל, דערמאנט זייער דאס קול פונעם “נאיה”, ס’איז אבער נישט פונקט דאס.

Read more


דער יום טוב פון ספירה

The Holiday of Sfire

פֿון ואיה וענה

דער טעם פון יום-טוב אנטלויפט נישט פונעם הארץ. זייענדיג א קינד, עטליכע וואכן פאר יום-טוב, קוים האט מען דערמאנט אז ס’קומט למשל פסח, האבן מיר שוין די מצות געגריזשעט אין בויך, די געדעקטע גלאנציגע טישן מיט כל-ערליי זילבער, דעם טאטנ’ס ווייסער קיטל, דאס אלעס איז אויפגעשווימען אויפ’ן הארץ מיט קינדישן עקסטאז. דאס זעלבע פאר שבועות, סוכות אדער אפילו ל”ג בעומר. מילא ל”ג בעומר, קלערט איר אודאי, איז נישט מער ווי א פשוט’ער יום-טוב, א וואכעדיגער, נאר ווי פשוט עס איז, איז עס אינעם קינדישן מוח פארגעקומען ווי א געעשעניש פון גאר א ספעציעלן מין. עטליכע וואכן פארדעם און נאכדעם אן א טראפעלע מוזיק, איז ל”ג בעומר געקומען ווי א משיח אין סאמע מיטן פון א צרה. ווי א ספירה’דיגן אינזל האב איך דעם יום-טוב געוואונטשן אייביגקייט. קיין צייט צו זעטיגן זיך מיט מוזיק איז נישטא, ביז פאר וואס ווען איז שוין די זון אונטערגעגאנגען און די מוטיגע מוזיק’לאזע טעג זענען ווידער אריין אין קראפט.

Read more


Would you like to receive updates about new stories?








You may also be interested in our English-language newsletters:















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.