Yiddish with an Aleph

לא יקרא שמך עוד יעקב

Thy Name Will No Longer Be Jacob

פֿון ואיה וענה

איך הייס יאנקעלע, נאר אנדערע רופן מיך ישראל’יק. פארוואס ישראל’יק ווען איך הייס יאנקעלע? א קשיא אויף א מעשה. מיר איז עס גארנישט אזוי ניחא, נאר גיי קריג זיך מיט א וועלט. דער עולם רופט און איך מוז ענטפערן. אט גיי איך אויף דער גאס און איך קלער מיר “אט גייט יאנקעלע!” דערווייל קומט מיך אנטקעגן א חבר און פרעגט “וואס מאכסטו עפעס ישראל’יקל?” זאג איך אים “איך בין יאנקעלע”, זאגט ער מיר “די גאנצע וועלט ווייסט אז דו ביסט ישראל’יקל, קומסטו מיר דערציילן מעשה’ס?”

א מאדנע אנשיקעניש! קלער איך מיר, און איך ווייס נישט ווי דאס אויפצועסן. איך האב פרובירט שוין צו ווענדן זיך צו רבנים, צו גלחים, צו כישוף-מאכער, און וואס נישט. אזוי למשל קום איך אריין צום רב, אן איינגעבויגענער מיט א גרייז-גראע בארד - צו די יונגע רבנים האב איך נישט געוואלט גיין מחמת זיי זענען אלע פאלשע, איך גלייב נישט אין זיי – זעט מיך דער אלטער רב, זאגט ער מיר: “שלום עליכם ר’ ישראל! וואס איז מיט אייך?” רעד איך מיר אויס דאס הארץ אויף מיינע צרות. גיט זיך דער רב א האסטיגן שטעל אויף פון פלאץ, אן אלטער איד קיינעהארע, נישט לייכט געווען, און ער נעמט שרייען אויף מיר:

Read more


שווער צו זיין א איד

It's hard to be a Jew

פֿון בן זומא

Max Gershman

ס’איז שווער צו זיין א איד. אזוי קרעכצן מיר שוין הונדערטער יארן. דאס איז אבער געווען אמאל. היינט, איז בכלל נישט שווער צו זיין א איד. אלעס אין וואס מיר נויטיגן זיך איז פאראן. איבעראל וואו מען דארף גיין איז צוטריטליך. קיינער שטערט נישט און יעדער העלפט. מיר האבן פרייהייט, אלע געברויכן, אלע אינסטיטוציעס, קהילות, ארגאניזאציעס, און גוטע מענטשן וואס זענען גרייט צו העלפן מיט וואס מען נויטיגט זיך. אידישקייט האט אין דעם זין דערגרייכט ימות המשיח: אלעס וואס מען דארף דארף וואקסט אויפ’ן בוים. אלץ וואס דער מענטש דארף טאן איז, אויסשטרעקן די האנט און נעמען.

און פארט, ס’איז שווער צו זיין א איד. אבער אנדערש ווי אמאל, נעמען מיר זיך די שוועריגקייטן מיט די אייגענע הענט. און אנדערש ווי אמאל, ווי די שוועריגקייטן האבן געשטעקט אין דער אידישקייט שבתוך זיין א איד, זענען די מניעות היינט קולטורעלע און סאציאלע.

Read more


דאס אייגן ביסל זיך

A Piece of Oneself

פֿון ואיה וענה

דער כח פון בענקשאפט איז שטערקער פון אונז אלע. וואוהין מיר זאלן זיך נישט קערן וועט זי אונז צערייסן אויף שטיקער. אט פארט מען אוועק פון שטוב, ווילט זיך אהיים, גייט מען אהיים בענקט זיך צום פרייען דרויסן. וואוינט מען אינעם מערב בענקט מען נאך מזרח, וואוינט מען אין מזרח בענקט מען נאכ’ן מערב. און אט שווערן זיך ביידע, אי דער מזרח אי דער מערב, אז דיין היים איז דוקא דארט וואו דו ביסט נישט!… דרייסטו דיך אזוי לאנג ביז דו פארלירסט דעם גלייכן זינען.

נאר אזוי איז מענטשליך. דער וואס איז ווייט פון זיין היים און ער בענקט נישט נאך איר איז א קנאפער מענטש. ווידער צו זיין פארשלאסן אין שטוב און נישט בענקען נאך דעם פרייען דרויסן איז פונקט אזוי קנאפער מענטש. א מענטש בענקט. אין חדר האט מען געזאגט אז דאס איז מעשה שטן, דער נישט גוטער דרייט דאס דעם מענטש א קאפ צו זוכן זיך אוצרות תמיד דארט וואו ס’איז נישטא, איך זאג אייך אבער אז ס’מוז נישט זיין מעשה שטן, דאס איז גלאט אזוי מעשה מענטש. א מענטש איז א בענקענדיג באשעפעניש, און דערפאר בענקט ער תמיד.

Read more


די קומענדיגע איבערקערעניש

A Revolution is Brewing

פֿון בן זומא

Getty Images

רעוואלוציעס און איבערקערענישן זענען א פאקט פון לעבן. ס’איז א מציאות וואס יעדער מענטש און יעדעס לאנד – און אפילו די וועלט – מוז צומאל דורכגיין. פארוואס דאס איז אזוי, איז אן ענין פאר זיך. דאס אז עס איז אזוי, איז אבער א פאקט.

ס’איז אויך א פאקט אז ס’איז נישט פאראן קיין וועלטס-מאכט וואס איז געבליבן שטיין לעולם וועד. דורכאויס דער היסטאריע זענען שוין געווען פילע אימפעריעס און מלוכות, אבער קיינער איז נישט געבליבן שטיין על מכונו. פריער צי שפעטער איז געקומען די צייט, און די מלוכה איז ווי א פרומער קריסט געפאלן אויף די קני. פאראן אימפעריעס, ווי למשל ענגלאנד, וואס זענען אזוי געבליבן קניען לאורך ימים, בשעת אנדערע, ווי דעם סאוועטן פארבאנד, איז ווי אן ערליכער מוסולמענער געפאלן צו דער ערד און געקישט די פאדלאגע. שטיין געבליבן איז אבער קיינער.

Read more


גאט, מענטש און טעכנאלאגיע

God, Man and Technology

פֿון ואיה וענה

די וועלט איז די זעלבע, די ערד איז די אייגענע, די זאמד היט אויף איר אייביגע ברוינקייט, און די בערג ווארפן מיט שפיצן נישט אנדערש ווי אמאל. דאך דער מענטש איז נישט דאס אייגענע. די קו איז דאס זעלבע, די חיות אין וואלד אויך, נאר דער מענטש האט זיך געביטן. מילא די הינער האט מען נעבעך ארויסגעריסן פונעם שטאל און אריינגעשטעלט אין פאבריקן. דאס איז דעם מענטש צו פארדאנקען. דאך בלייבן זיי אלע אינגאנצן אומבאוואוסטזיניג צו די מהפכות איבער דער וועלט, רואיג אינגאנצן וועגן דעם פראבלעם פון נוקלעארן חורבן וואס באדראעט די ערד. די קו דערקענט נישט קיין אונטערשייד אין דער שטרוי פון אמאל ביז היינט, און פון איר זייט האט די מכה פון טעראר שוין געקענט איינהילן די וועלט אין פחד פאר דריי טויזנט יאר. קיין זאך צעשיידט נישט צווישן דעם עלעפאנט אין דער אייזן-תקופה און דעם פאטער זיינעם אין דער פאלעאליטישער תקופה. אמאל און היינט איז אייניג אומזיכער ווי זיכער, פשוט און טרוקן, מאט און חיה’דיג. נאר דער מענטש איז נישט דער זעלבער.

Read more


דער קריזיס ביי די קנאים

Crisis for the Extremists

פֿון בן זומא

עס טוט זיך לעצטנס מיט א פרשה פון קברים אין בית שמש. איך בין נישט באקאנט אין די פרטים; עפעס האנדלט זיך עס וועגן א בוי-פראיעקט, וואס זאל אנגעבליך זיך האבן אנגעשטויסן אין קברים, ארום וועלכע ס’האט זיך אנטוויקלט א מיינונגס-פארשידנהייט איבער יא אדער נישט פארזעצן מיט דער ארבעט. “מיינונגס-פארשידנהייט”, ווי עס איז דער סדר אין אונזער וועלטל, באדייט פראטעסטן, פאשקעווילן, קללות און חרמות – און דאס גאנצע פעקל וואס קומט געווענליך מיט. דער חידוש מיט דעם פאל איז אבער, אז ביידע צדדים, להיתר און לאיסור, באלאנגען צום קנאי’שן לאגער. צווישן די מתירים זענען פאראן פראמינענטע און אקטיווע מיטגלידערס פון דער “עדה החרדית”, און די מחלוקה האט געפירט צו אן אומאפיציעלן אבער טיפן ריס אינערהאלב דעם קנאי’שן לאגער, בעיקר אין ארץ ישראל אבער אויך אין אויסלאנד.

Read more


גענוג פילאזאפיע! אהער מיטן תנ"ך

Forget Philosophy and Give Me Back the Scriptures

פֿון ואיה וענה

“הערט אונז”, זאגן די אידישע דענקער, “קייעט איבער די תורה מיטן שכל. פארנעמט זי מיטן מוח וועט אייך ליכטיג זיין. מיר וועלן צו אייך דרש’נען וועגן אטענס און ירושלים, מיר וועלן בויען בנינים צו דערקלערן דיר וואו עס שטעקט דער חידוש פון יהדות איבער דער גריכישער חכמה, און מיר וועלן דיר איבערצייגן ווי די אידישע נביאים האבן געזען הויך הויך מער פון סוקראטעס, אפלאטאן און אריסטו. מער וועלן אייך נישט שווער זיין די קשיות פון געטליכן מוסר, טוב ורע, מער וועט אייך נישט שווער זיין וויאזוי גאט באווייזט זיך פון דארן, ביי אונז וועט איר געפינען רו קעגן די גרויסע קשיות פון שלעכטס אויף דער וועלט. קומט נאר אין ליכט פון דייטשן אידעאליזם, דערזעט די ליכט פון העגעל, דערקען דעם גאט פון די אידן דורך שפיגלען זיך אין גוישער חכמה. קאנט און דאך נישט קאנט, אריסטו און דאך נישט אריסטו, און אזוי ווייטער.”

Read more


באקריוודעטע פון דער וועלט: פאראייניגט זיך!

Discriminated of the World: Unite!

פֿון בן זומא

האב איך אנומעלט געלייענט א נייעסל, אז א געוויסע חיות-רעכטן גרופע האט אריינגעגעבן א געריכטליכע אנקלאגע, וואס פארלאנגט אז א געוויסער מין מאלפע זאל אנערקענט ווערן ווי א “פערזאן”. יענע מאלפע, טענה’ט די גרופע, האט א גענעטישן צוזאמשטעלן וואס איז 99 פראצענט די זעלבע ווי דעם מין מענטש. מיט וואספארא רעכט, ברוגז’ן זיי זיך, זאלן מיר, כמעט-מאלפעס, האבן דאס רעכט זיך צו זען אלס בעסער ווי אונזערע האריגע ברידער?

איך מיין אבער, אז יענע אנקלעגערס זענען פרימיטיוו. זיי טראכטן זייער געצוימט און וואלטן געמעגט זיך דערלויבן אביסל מער ברייטקייט אין זייער וועלט-אויסקוק. און ווען ס’וואלט זיך גערעדט פון בלויז שמאלקעפיגקייט, וואלט איך עס זיי נאך פארשוויגן. נישט קיין איבעריג ברייטע מוחות; ס’איז נישט עק וועלט: מ’האט שוין געזען אזוינס. איך מיין אבער, אז דאס אוועקשטעלן די גענעס אלס יסוד פאר גלייכהייט און אייניגקייט שטעלט מיט זיך פאר א געפערליכן פרעצעדענט, ווייל עס שלאגט פאר א קריטעריע, וואס איז בעצם דיסקרימינאטיוו.

Read more


כמעט א משכיל

A Dip into Secular Literature

פֿון ואיה וענה

א ווייסע פלארעסענט האט באלויכטן דעם צימער, פון אלע זייטן איז געווען אנגעלייגט מיט ספרים און ביכער פון פארשידענע מינים. א חומש און א גמרא דירעקט איבער ביכער פון ש”י עגנון, שלום עליכם, חיים גראדע און באשעוויס-זינגער. דירעקט אינמיטן, איבער א שרייב-טיש וואס האט זיך קוים געקענט ארויסזען, איז זיך געזעסן איציק און געצויגן די ווערטער ווי מ’ציט וואסער אין א שטרוי. ש”י עגנון’ס ווערק האט ער אפגעליינט אין א אידישער איבערזעצונג, און פון שלום עליכמ’ן האט ער געהאט דוקא נאר אן איבערזעצונג אויף לשון-הקודש. מילא ליינען עגנון’ען אויף אידיש, קען מען נאך ווי עס איז אראפשלונגען, וויבאלד עגנון איז דאך ווי נישט אויסגעבוירן אויף אידיש און האט דעם סארט לעבן געהאט אינעם מוח, אבער שלום-עליכם אויף לשון-הקודש, דאס האט שוין עפעס צו שטארק א שעטנז טעם. נאר וואס קען מען טון? עפעס אנדערש האט ער נישט געטראפן ביים צווייט-האנטיגן ספרים-סוחר, און איציק איז צופרידן געווען מיט וואס ער האט.

Read more


א שמועס מיט א געוועזענעם אמיש-מאן

A Talk With an Ex-Amish Man

פֿון בן זומא

דאס איז געווען אויף דער ניו־יארקער סובוועי, וואס דינט אלץ פלאטפארמע פאר אלערליי מאדנע מענטשן און געשעענישן. איך בין געזעסן אויף דער באן, פארטיפט אין לייענווארג. ווען כ’האב אויף א רגע אויפגעהויבן די אויגן, האב איך באגעגנט א פּאר נייגעריגע אויגן. מיין שכן, ווי עס שיינט, איז שוין אזוי געשטאנען און מיך באטראכט פאר א וויילע. ס’האט אויסגעזען ווי ס’חשק’ט זיך אים צו כאפן א שמועס, נאר ער האט נישט די מוט אנצוהויבן. האב איך געטאן, וואס מען טוט אין ניו־יארק: געגעבן אזא „סטראָוק‟-שמייכל — די ליפן צעשפרייט פון דאנעט ביז אהין; דער איבעריגער טייל פון פנים קאלט-פארפרוירן, ווי ביי א מארמארנער סטאטוע. יענער האט זיך צוגעכאפט און א שמועס האט זיך אנגעהויבן.

Read more


היכי דמי קליינע מענטשעלעך

What's Meant by "Those Little People"?

פֿון ואיה וענה

אז איך בין געקומען אין די יארן און איך האב געדארפט פארלאזן מיין טאטן’ס שטוב און זיך לאזן אין דער גרויסער וועלט אריין, האט מיר דער טאטע אנגעזאגט: “הער מיין קינד. אין גאט’ס וועלטעלע זענען דא בערג. גרויסע בערג. אפילו דו ווילסט זיי נישט זען, קענסטו זיי נישט פארפאסן. זיי דערהייבן זיך פון די קליינע נידריגע געביידעלעך און ציען זיך אויס א הימל הויך… אט דאס זענען בערג! נאר זעסטו, טאלן זענען אויך דא – אזעלכע וואס מ’זעט נישט, זיי געפינען זיך ערגעץ פארשטעקט צווישן בערג און ימ’ען, קליין, נישטיג און פאר זיך.

Read more


קאסינאו אדער נישט קאסינאו: דאס איז די פראגע

Casino or No Casino: That is the Question

פֿון בן זומא

היינט, דעם נאוועמבער 5 ווערט אפגעהאלטן א רעפערענדום, אין וועלכן די וויילערס וועלן באקומען די געלעגנהייט צו באשטעטיגן אדער אפווארפן דאס עטאבלירן „געמבלינג קאַסינאָוס‟ אין דעם קעטסקיל-ראיאן. די „קעטסקילס‟ איז א פלאץ וואו טויזנטער פרומע משפחות וויילן יערליך דורכאויס צוויי חדשים פונעם זומער-סעזאן. שטיצערס פונעם קאסינאו-געדאנק זאגן, אז דער פראיעקט וועט אויפלעבן די לאקאלע עקאנאמיע און דאס לעבן דארט בכלל. קעגנערס טענה’ן, אז קאסינאוס ברענגען אויך פארברעכנס, זנות, און אנדערע אנשיקענישן.

Read more


באריכטן פון פאליש

Reports from the Polish (anteroom of a synagogue)

פֿון ואיה וענה

חיים ווייס האט זיך אפגעווישט די שנויץ פון דער איינגעזאפטער קאווע, אפגעברעקלט עס פונעם לעקעך, און באלד אריינגענומען א פרישן שטיקל לעקעך אין מויל. די טלית האט אים נאך געהאנגען פון די פלייצעס און דאס גארטל האט זיך געשלעפט אויף דער ערד, און צווישן איין לעקעך און דעם אנדערן האט חיים דערציילט וועגן דעם וואס עס טוט זיך איבער עולם ומלואו, ווי די וועלט פירט זיך און וויאזוי אמעריקע האנדלט נישט ריכטיג, וואס דער פרעמיער פון מדינת ישראל וואלט געדארפט טון און נאך אזעלכע זאכן. ווען חיים רעדט, איז דער עולם ארום שטיל, מ’קוקט מיט נייגער אויף זיין רעדן, דא און דארט ווארפט מען אויך אריין שאלות. בלייבן אומוויסנדיק צי ס‘טויג צי נישט, מ’מוז דאך וויסן וואס ס’טוט זיך אלץ נישט אפ צווישן די גויים, און אז מ’קומט אין שול, מ’הערט פון חיים’ען זיינע באריכטן, ווייסט מען שוין אז מ’געפינט זיך ערגעץ אויף דער וועלט.

אז חיים רעדט וועגן דעם נוקלעארן חשש איבער איראן, די כעזבאללא, און נאך אזעלכע אנשיקענישן, שטייט דער עולם מיט אן איינגעהאלטענעם אטעם און ביי חיים’ען שיינען די אויגן פון תענוג. וואלט עס די עף-בי-איי געזען ווי דאס הארץ וואקסט אים ביים דערמאנען דאס ווארט „נוקלעארע‟, וואלטן זיי זיכער חושד געווען אז ער האט אין דעם גאנצן ענין א יד. מיינט איר אודאי, אז ער איז אזוי פרייליך נאר צוליב דעם וואס מ’הערט זיך צו צו זיינע ווערטער, און ער נעמט אן א חשוב’ן מקום צווישן די קאווע-טרינקערס אין פאליש? אזוי מיינט איר? נו אודאי, פארוואס זאלט איר נישט מיינען אזוי? איר קענט אפשר זיין גערעכט אויך, נאר ס’ענדיגט זיך נישט ביי דעם.

חיים האט שוין אויסגערעכנט מיט אותיות און מופתים, און ער קען דעם ענין אונטערשטיצן מיט א שלל פון מקורות, אז דא הייבט זיך אן וועבן, נישט עפעס אנדערש ווי די מלחמה פון גוג און מגוג. דאס אז גוג איז איראן איז ביי חיים’ען קיין ספק נישט, און אז מגוג איז אמעריקע איז אויך שטארק מסתבר, צוליב דעם אליין וואס זיי זענען די אפאנענטן פון גוג. און אזוי קומט חיים שטענדיג אין שול מיט פרישער ערווארטונג און שפאנונג איבער דעם סוף פון דער וועלט וואס דערנענטערט זיך, ס’קומט אן דער גרויסער טאג, משיח וועט קומען, גוג ומגוג, צעטומלען, צעטרעסען, די פרסיים, און אזוי ווייטער. דער ספר דניאל איז ביי אים שטענדיג אפן ביים דאווענען, אפילו ביי שמונה-עשרה קען ער זיך נישט איינהאלטן אריינבליקן אהין, און אין דער זייט ליגט אים דער זוהר וואס זאגט אז איראן וועט אין א טאג איבערנעמען די וועלט. דאס אלעס, זאגט חיים, שטימט זייער מיטן אור החיים הקדוש וואס מאכט קלאר, אז די וועלט וועט אין גיכן קומען צו אן עק.

פרובירט עמיצער מיט אים זיך איינ’טענה’ן, אז אפשר איז עס נישט דער זעלבער פֿרס, סנחריב האט דאך פארמישט די וועלט, שווערט זיך חיים ביי אלעם הייליגן, אז סנחריב האט אין פרס קיינמאל נישט איינגעטרעטן און די איראנער זענען נישט מער ווי די זעלבע פרסיים. היינט, אז איראן איז גוג און מגוג איז אמעריקע, וואס בלייבט נאך צו צווייפלען וועגן דעם ענין? מ’זעט דאך דאס קלאר, זאגט חיים, ווי אכמעדינעזשאד [דעמאלט איז נאך אכמעדינעזשאד געווען פרעזידענט..] טוט ממש דאס וואס די ספרים האבן פאראויסגעזאגט, און ווער ס’זעט נישט דעם ענין אזוי איז עס איינס פון די צוויי, אדער ווייל ער איז א פאר’עקשנ’טער אפיקורוס אדער פשוט טחו עיניו מראות.

איז אמאל אויסגעקומען, אז שמערל דער מרה-שחורה’ניק האט זיך געשטעלט פונקט קעגנאיבער חיים’ען און האט גענומען מיט אים זיך אמפערן אז, כאטש טאקע מ’זעט ווי ס’קומט די וועלט צו אן עק, איז אבער נישטא וואס צו פרייען זיך. דא שארפט מען זיך די שווערדן, מ’ווייסט נישט וואס מארגן וועט זיין, פאר אידן איז ביטער ווי א גאל, קוים האבן מיר זיך אריינגעשטופט אין א מדינה’לע וויל מען אונז מיט כח ארויסטראסקען, און ביי חיים’ען איז ששון ושמחה. געהערט שוין אזוינס? משיח טאקע, ווייסט מען נישט פארוואס ער קומט נישט אזוי לאנג, נאר אז דער עק פון דער וועלט וועט ברענגען די גאולה איז ביי שמערל’ען אזוי ווי מ’זאל זאגן, אז פון שעכטן א קאץ וועט ארויסוואקסן א לעמעלע.

קוים הערט חיים וועגן דעם פראבלעם פון דער ציוניסטישער מדינה, פארגעסט ער זיך וועגן וואס מ’האט פריער גערעדט, און הייבט אן מיט שמערל’ען צו טענה’ן, אז דאס גאנצע איז בכלל נישט קיין פראבלעם, מחמת מתחילה האט מען דאך געפלאנט צו גרינדען א מדינה אין אוגאנדע. ובכן, אויב שטעלט זיך ארויס אז מ’גיט זיך נישט קיין עצה אין ארץ-ישראל, זאגט דער שכל, אז מ’זאל זיך אויפהייבן, איבערלאזן דעם גאנצן געשעפט און איבערפעקלען זיך קיין אוגאנדע. שמערל מאכט מיט דער האנט אז דאס איז נישט קיין עסק, אבער חיים נעמט אים מסביר זיין גענוי וויאזוי אזא זאך דארף בכלל נישט זיין קיין פראבלעם. היינט צוטאגס, זאגט חיים, ווען די וועלט איז אזוי פארגעשריטן איז איין קלייניגקייט אויפצוהייבן א פאק מיט מענטשן און מאכן שבת פונדאסניי ערגעץ אנדערש… ס’איז גארנישט מיט נישט און ס’איז א שאד יעדן טאג וואס מ’טוט דאס נישט, וויבאלד די פראבלעמען וואקסן נאר לכבוד דעם אלץ העכער.

שמערל קוקט אים אן ווי ער וואלט פון דער לבנה געפאלן, אבער דאס לעצטע ווארט אין עניני מלוכה ופאליטיק האט חיים, נישט שמערל. אזוי למשל האט חיים פאראויס געזען ווען אמעריקע איז אריין אין מלחמה מיט איראק, אז ביז א צוויי וואכן וועט גאנץ איראק אפגעמעקט ווערן פון דער מאפע, און מיר ווייסן דאך אז אזוי איז געווען. למעשה האט חיים אויך פאראויס געזאגט אז א שווארצער פרעזידענט וועט אריינפירן אמעריקע אזוי טיף אין באד אז מ’וועט נישט קענען ארויסקריכן. בכלל גלייבט ער אז די טעראריסטן מאכן איין ווען זיי הערן נאר דעם נאמען פון אמעריקע. דאס וואס ס’דאכט זיך אמאל אנדערש איז נאר צוליב דעם וואס די אמעריקאנער רעגירונג מאכט אזוי דעם אנשטעל כדי לערבב את השטן.

דער עולם שטייט און הערט חיים’ס ווערטער מיט נייגער, מ’לערנט זיך ווי צו אנאליזירן א זאך ריכטיג. נישט וויסן טויג דאך נישט, איז דאך א מזל וואס מיר האבן א חיים’ען. נישט נאר איין חיים, נאר א סאך אזעלכע חיים’עך, אין די קאווע-שטיבלעך, אין די פאלישעס, אין די מקוה’ס, און אייגנטליך וואו נישט? זענען מיר ברוך השם געדעקט מיט דעם וואס מיר דארפן וויסן. און איר זאגט נאך אז מ’דארף א ראדיא?… זאל גאט רחמנות האבן און בעסער ברענגען משיח אויף אנדערע אופנים.


ווען היסטאריע מאכט חוזר-חזרה

When History Repeats Itself

פֿון בן זומא

מענטשן האבן א טענדענץ צו פאגלייכן תקופות, צו ציען פאראלעלן צווישן עבר און הווה, און לפי-זה דרינגען מסקנות: היות די געשעענישן און אומשטענדן זענען ענליך, איז מסתבר, אז דער אויסגאנג וועט אויך זיין עפעס כעין דעמאלט. די דאזיגע נויגונג דריקט זיך אויס אינעם באקאנטן זאג: „היסטאריע חזר’ט זיך איבער.‟

דאס פארגלייכן איז אבער צום מערסטנסטייל פארפירעריש. והא ראי’, אויב זאל עס זיין אויסגעהאלטן, פארוואס זשע טאקע לאזן מענטשן עס צו, אז שלעכטע שטיקער היסטאריע זאלן זיך איבערשפילן איינמאל און ווידעראמאל? דער תירוץ איז, אז די געשעענישן זעלבסט חזר’ן זיך נישט איבער. וואס שפילט זיך יא איבער זענען די מאטיוון, די סיבות וואס האבן גורם געווען די געשעענישן זיך אויסצושפילן. ביים מאכן א חשבון הנפש נאך א שרעקליכער געשיכטע, שטעלט מען בדרך כלל זיך אפ אויף די עצם לויף פון די געשעענישן; מ’פאררעכט און רעפארמירט די אומשטענדן אזוי, אז מען זאל זיין אפגעהיטן קעגן א חזרה. און טאקע, הגם די סיבות בלייבן די זעלבע — דער זעלבער שמאלער ספעקטרום פון סיבות און חשבונות, וועט די איבערשפיל תמיד טראגן אן אנדערן פנים.

Read more


דער עלעקטראנישער אויבנאן

Our Electronic Leader

פֿון בן זומא

josh nathan-kazis

עס לייקנט היינט שוין כמעט קיינער, אז צווישן דער פירערשאפט און דעם עולם איז פאראן א באלעבאטישער שטח פריי פלאץ. וואס א דור שפעטער, אלץ גרעסער ווערט דער מרחק און וואס מער מענטשן ווערן אלץ ווייטער אפגעריקט פון די וועגווייזערס אין אונזער דור. מענטשן פילן, אז די עיני העדה פארשטייען נישט צו די “היינטיגע יונגעלייט” און זייערע פראבלעמען, שוועריגקייטן, ראנגעלנישן, און בכלל זייער מענטאליטעט.

Read more


פּאסט אנטי-ציוניזם

Post-Anti-Zionism

פֿון בן זומא

Getty Images

ווען מען קוקט זיך ארום אויפן „מצב האומה‟ אין ישראל און די גלות-לענדער, פילט זיך ווי די עקסטרעמע אנטי-ציוניסטישע סאטמארער שיטה איז דורכגעפאלן. ווי א לאנד און ספעציפיש טאקע ווי א אידיש לאנד לעבט ישראל אויף אלע באקן. שוין נאך אלע מוטשענישן און מיט אלע פראבלעמען, מאכט דאס לאנד גרויס פארשריט, און איר רעפוטאציע ווי א סאפיסטיקירטער, מוצלח’דיגער שטאַט האלט אין איין וואקסן. די באפעלקערונג בכלל ווערט פרומער און קומט אלץ נאענטער צו יהדות און דער אידישער מסורה. די צאל פון באַקאַפּלטע קעפ אין דער כנסת וואקסט און שנאת הדת (כ’רעד דווקא פון דת, נישט חרדיזם) ווערט זעלטענער און ווייניגער. די עקאנאמיע גייט בארג ארויף און נאציאנאליזם — אין זיין ריינער פארעם: נישט שנאה כלפי אנדערע, נאר ליבע און איבערגעגעבנקייט צום לאנד ווי א אידיש לאנד — קריכט אלץ ווייטער און טיפער אריין אפילו אין די חרדישע רייען.

Read more


מיין שטומער על-חטא

My Silent Atonement

פֿון ואיה וענה

אז איך גיי אריין אין שול און דערזע ווי חסידישע אידן שמועסן און פארברענגען, אין א רואיגקייט וואס נאר א מאמין אין סיפורי צדיקים קען האבן, פיל איך א קנאה אין הארצן. איינער דערציילט דעם חבר א מעשה, וואס גענוי קען איך נישט הערן, דער חבר הערט זיך איין מיט נייגער און ווען די מעשה ענדיגט זיך, לאזט ער ארויס פונעם מויל „מורא׳דיג!‟ אדער „מעשה נורא!‟ האט ער דערציילט א מעשה פון א צדיק? אדער סתם אזוי וועגן א השגחה פרטית? מסתמא איינס פון די צוויי. ווי עס זאל נישט זיין, בין איך די שמוסערס מקנא.

Read more


דער עתיד פונעם חרדישן חינוך

The Future of Ultra-Orthodox Education

פֿון ואיה וענה

חומרות און פרומקייט איז נישט אין א טאג אראפגעפאלן פון הימל. א טייל האט די געזעלשאפט אליין אנטוויקלט, און א גרויסער טייל האבן די אידישע מנהיגים פון פריערדיגע דורות בכיוון אריינגעאטעמט אינעם אידישן קערפער. איז אבער די ברכה געווען וואס די רבנים האבן געוואוסט אונטערצושיידן צווישן לכתחילה און בדיעבד. ווי למשל, די עקסטרעמע פארהייליגונג פון „מסורה‟, די קעגנערשאפט צו וועלטליכער בילדונג (אפילו צוליב פרנסה), א.ד.ג. איז געווען א רעזולטאט פון א הוראת שעה, א רעאקציע צו דער ערשיינונג פון השכלה, קעגן וועלכער אן אנדערע הוראת שעה האט געקענט קומען און עס אויפלאזן אביסל.

Read more


חוצפה ווי א הכנה צו דער גאולה

Boldness as a Preparation for Messiah‘s Coming

פֿון בן זומא

ביים שילדערן די תקופה פאר ביאת הגואל, רעכענען חז”ל אויס א ריי אייגנשאפטן מיט וואס יענער דור וועט זיך אויסצייכענען. איינע פון די זאכן איז, חוצפה. „בעקבתא דמשיחא חוצפא יסגי‟ איז א גאר-פאפולערער זאג, וואס ווערט גענוצט בגדול דורך אלערליי דורשי רשומות און מוסר-זאגערס דורכאויס די לעצטע דורות.

די חסידישע רביים, די תלמידים פונעם בעל שם טוב, האבן שוין לאנג אנגעוויזן אז די קללות פון דער תוכחה וואס ווערן דערמאנט אין דער תורה, זענען אין אמת’ן דווקא ברכות, וואס זענען מחמת זייער גרויסקייט פארשטעלט געווארן אלס קללות. מסתמא לאזט די זעלבע לאגיק זיך אנווענדן כלפי די נעגאטיווע שילדערונגען פון ערב ביאת הגואל.

Read more


נאקעטקייט: די אידעע פון נאכט

Nakedness: The Wonders of the Night

פֿון ואיה וענה

נאכט. די לבנה צעווארפט אירע בלאסע שטראלעכלעך אויף דער ערד, דער הימל איז שווארץ פארצויגן, און דער אימה’דיגער יקום, די אייביגע און ענדלאזע הויכן, לאזט זיך ארויסזען דוקא אין דער צייט וואס ס’ווערט פינסטער אויפ’ן ערד-קוגל. דעמאלט ווען די זון הערט אויף שיינען, דעמאלט ווען די אויגן קענען נישט זען, דעמאלט ווען דער מענטשליכער עקספערימענטיזם, אזא וואס דערשרעקט זיך מיטאמאל איינצושניידן אין די קישקעס פונעם מארס, איז יעצט אויפדערנאכט אפגעשוואכט, דעמאלט ווען די חושים באזיצן מער נישט די וואכזאמקייט פונעם טאג, דער מוח איז מיד און די חושים פארשלאפט, אט דעמאלט שארפט זיך דער יקום איבערן מענטש, דעמאלט גייט ער ארויס פון באהעלטעניש, און דערציילט דעם מענטש אז די וועלט ענדיגט זיך נישט מיט דער ליכט פון דער זון.

Read more


Would you like to receive updates about new stories?








You may also be interested in our English-language newsletters:















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.