Yiddish with an Aleph

א שליח פאר לייען־מאטעריאל

A Carrier of Reading Material

פֿון בת צלפחד

עס איז געווען נאך א שווערן טאג אין שולע. איך האב געוואונען דעם לעצטן פארמעסט ווי עס איז פיל מאל געווען דער פאל, און די אומפארגינערישע בעל מקנא׳ס האבן דאס נישט אויסגעהאלטן. נאך א טאג רדיפות בין איך געקומען אהיים. שווערע קולות זענען פארגעגאנגען. מיין שוועסטער צירל האט געהאלטן אינמיטן א טאנטראם און ירוחם איז געווען פארנומען מיטן סעקירן זיין קליין ברודערל בערעלע. איך האב מיך פרובירט פֿארשפארן אין מיין צימער, אבער נאך א פאר מינוט האט צירל זיך גענומען האקן און בראקן אויפן שוואכן שלאס אז איך האב געמוזט עפענען. 

נאך א פאר שעה האט מען סערווירט נאכטמאל, און איך האב געשלינגען די «פילעכץ» איבער א געשוואלענעם האלז. נאך א ביסל קולות, נישט אנדערש ווי געווענליך, און איך האב מיך גערישט אריינצוגיין אין בעט פרי, וואו איך האב יעדע נאכט פארגאסן טייכן טרערן אין מיין אלטן קישן.

עס איז אדורך עטליכע שטונדן און פלוצים וועק איך מיך אויף. מיין טאטע רייסט אראפ די דאכענע, און שטייט איבער מיין קאפ. איך פרוביר צו שמייכלען, ווייל איך ווייס קיינמאל נישט וואס צו דערווארטן…

«טו דיך יעצט אן,» שרייט ער, «און לויף אריבער צו מאיר׳ס הויז אפנעמען נאך פאפירן.»

Read more


“היינטיגע פוסקים און היינטיגע שאלות”

Talmudic Scholars and the Questions They Are Asked Today

פֿון ואיה וענה

ר’ ירחמיאל איז געזעסן פאר דער גרויסער גמרא, לאזנדיג די ברוינע בארד פאלן איבערן בלאט. די ברילן האבן צייטנווייז געלאנדעט אויף דער נאז, און האבן זיך צוריקגערוקט אויפ’ן פלאץ נאר נאכדעם וואס די גמרא איז פארמאכט געווארן. ס’הייסט פארמאכט? ר’ ירחמיאל פארמאכט נישט די גמרא, נאר אזוי צו זאגן איבערדעקט עס מיט אן אפענעם שולחן ערוך, וועלכן א פארמאכטער רמב”ם, מיט א קנייטש אין איינעם פון די בלעטער, באשיצט עס פון אויבן. דער רמב”ם וואלט לעולם אויך געבליבן אפן מיט א טאשנטיכל אויף דעם, נאר אמאל מאכט זיך אז דאס טאשנטיכל איז נישט צו דער האנט, אפשר פארנוצט און ס’וואשט זיך איבער אינעם וואש-מאשין, בלייבט נאר צו פארמאכן עס מיטן דערמאנטן קנייטש.

לעולם וואלט ר’ ירחמיאל גאר נישט איבערגעלאזט די גמרא בכלל, נאר היות א מענטש איז דאך נאר א מענטש, מוז ער עסן, מוז ער שלאפן, פארשטייט איר דאך אז מ’מוז אמאל איבערלאזן די גמרא. ר’ ירחמיאל רוקט דאן, ווי געזאגט, צוריק די ברילן, ער בייגט זיך איבער דער גמרא און גיט איר א מאמעשן קוש. דאס קאפל וועלכע האט פריער פארדעקט א האלבן שטערן ווערט אויך צוריקגעשטעלט אויפ’ן געווענליכן פלאץ. דער פיר-און-צוואנציגער טלית קטן וואס הענגט איבער די זייטן דערמאנט אים דא דארט פון דעם נעכטיגן נאכטמאל. מילא, דאס ווייב וועט עס שוין אמאל אויסוואשן, נאר דערווייל האט ער נישט קיין אנדער טלית-קטן, און וואס איז עס דען אז ס’בלייבט אזוי א טאג צוויי? די גמרא איז זיין לעבן. אין דעם קען מען נישט צווייפלען.

Read more


צער און שטאלץ, אין א טרויעריגער צייט

Grief and Pride in a Time of Sorrow

פֿון פייוויש בן-גוריון

א טיפער וואלקן פון צער האט זיך אויסגעשפרייט איבער דער חסידישער געמיינדע אין ניו-יארק הערנדיג די ביטערע בשורה איבער דעם אומקום פון נחמן און רייזל גלויבער, עליהם השלום, אין א שוידערליכן עקסידענט. דער ווייטאג און טרויער האט דערגרייכט א העכסטן קלימאקס ווען דאס פריש געבוירענע עופעלע וואס האט געזאלט זיין די נסימדיגע המשכה פון דער משפחה איז אויך ליידער נפטר געווארן.

עס קענען געמאכט ווערן א סך אבזערוואציעס אין דער צייט פון אזא טראגעדיע. פון טעאלאגישע און אנטראפאלאגישע שטאנדפונקטן איז וויכטיג און אינטערעסאנט צו אנאליזירן וויאזוי אזא טיף-רעליגיעזע געמיינדע נעמט אויף אזעלכע טראגישע בשורות, און די ראלע וואס עס שפילט די אומבויגזאמע באציאונג מיט גאט אין ראציאנאליזירן די ברענעדיגע פראגעס.

Read more


א פייגעלע אין בוזעם, אדער א קינד אין בויך

Child in the Womb

פֿון בן זומא

אן ארטיקל פון גענאדי עסטרייך טיטלירט “א פייגעלע אין בוזעם, אדער חרדים אין היינטיגער אידישער קולטור” (“פארווערטס”, פאברואר 7) באקלאגט זיך איבער דעם צעבלאזענעם חלום אז די ישועה פאר אידיש-קולטור וועט קומען פון אידיש-רעדנדע חרדים. עסטרייך באקלאגט זיך אז אנדערש ווי מאנכע ווילן זאגן, אז דער אויפלעב פון אידיש, ווי א שפראך און קולטור, וועט קומען פון דער פרומער וועלט, ווייזן די פאקטן אנדערש. מיר זעען נישט אז די אידיש-רעדנדע יונגעלייט וואס פארלאזן די פרומע וועלט זאלן זיך קערן צו אידיש.

עסטרייכ’ס אויפפאסונג איז א ריכטיגע. איך וויל נאר זאגן די סיבה פארוואס דאס איז אזוי. די “אידיש-קולטור” פון וועלכער דער חשוב’ער שרייבער רעדט, איז עפעס וואס שמעקט פון בתי עלמין און מוזעאומס. דער גרויסער רוב פון דער אידישער ליטעראטור איז געווידמעט א זייער שמאלן ספעקטרום פון טעמעס — חורבן, דעם “אמאל”, די גרויסע שרייבערס און קינסטלערס וואס אידיש האט ארויסגעגעבן, אא”וו. אויף וויפיל אידיש-קולטור איז היינטצייטיג, דרייט זי זיך בעיקר ארום נודנע פארש-ארבעטן, דקותדיג-וויסנשאפטליכע טעמעס וועגן שפראך, און דער השפעה וואס דער אדער יענער אידישער שרייבער האט געהאט אויף דער ארומיגער קולטור.

Read more


פרעמדע קלאנגען

Foreign Sounds

פֿון ואיה וענה

צוויי חדשים צו דער חתונה פון בעריש, האט ער פארטשעמעוועט א שמועס מיטן טאטן איבער דער אנקומענדער פייערונג. “ביי מיין חתונה,” האט בעריש געזאגט, “וואלט איך געוואלט אז די מוזיק זאל אפשפילן א שטיקל פון טשאיקאווסקי’ס א באלעט (באלעי).”

“וואס?” האט דער טאטע, א חסידישער איד מיט א קליינעם צוויי-שפיציגן גרויען בערדל, נישט פארשטאנען.

“שוואנען-טייך פון טשאיקאווסקי,” האט דער בחור געענטפערט. “א באלעט, טאטע, דאס איז זייער א לאנג ליד, אייגנטליך א טאנץ וואס ציט זיך אויף פילע לידער, א קלאסישע סימפאניע געשריבן לויט סצענעס אין א דראמע. דאס גאנצע איז זייער לאנג אודאי, נאר כאטש א טייל דערפון וואלט איך געוואלט…” 

Read more


שמחה - א יתום פון משמעות

Celebration - An Orphan of the Obvious

פֿון בן זומא

געווענליך ווען מיר רעדן פון שמחה, מיינען מיר דערמיט דעם אקט שבו: דאס זיין פרייליך, אויפגעהייטערט. מיר ניצן דאס ווארט ווי א ווערב, א טאט-ווארט, א שם פועל. מיר זענען בשמחה.

עס זענען פאראן געלעגנהייטן וואס רופן ביי מענטשן ארויס שמחה. א חתונה אדער א ברית זענען צוויי ביישפילן. די משפחה פרייט זיך לכבוד דער געשעעניש. זיי זענען פריידיגע צייטן, וואס רופן ביי די באטייליגערס ארויס שמחה. דער וואס מאכט די חתונה, גיט פאר עולם טיילנעמערס גוט צועסן און טרינקען, וואס הייטערט ווייטער אויף די געמיטער. ווען די פריידיגע שטימונג וואקסט, קומט זי צום אויסדרוק מיט א ניגון, וואס עולם אנוועזנדע נעמט זיך זינגען. די שמחה קען ארויפגעטראגן ווערן אויף נאך העכערע שטאפלען, ביז דער עולם זאל זיך ארויסלאזן אין א פרייליכן טאנץ.

Read more


”מיין פייער וועט ברענען ביז משיח וועט קומען„

"My Fire will Burn Until the Coming of the Messiah"

פֿון בן זומא

איינע פון די וויכטיגסטע זאכן וואס דער בעל שם טוב האט בשעתו אויפגעטאן, איז געווען דאס אויפלאזן די פארפרוירנקייט וואס האט זיינער-צייט איינגענומען אידישקייט אין מזרח אייראפע. אידישקייט אין דער תקופה פאר דער בעש״ט האט זיך באוויזן, איז באשטאנען פון טעכנישע פארמאליטעטן און טרוקענע פארמולעס. דאס הארץ, די געפילן, די איבערלעבעניש, די אינערליכקייט פון דאווענען-לערנען און מקיים זיין מצוות, איז עפעס ווי באזייטיגט געווארן. דאס הארץ איז פון א וויכטיגן ארגאן אינעם אידישן קערפער אפגעריקט געווארן אין א זייט — קוים באמערקט צו ווערן.

איינער פון די קאנסעקווענצן פון דעם קאלט-הארט-טרוקענעם מהלך איז געווען, אז די פשוטע עמך-אידן פון די דערפלעך און שטעטלעך זענען ביסלעכווייז אוועקגעפאלן. לערנען האבן די ישובניקעס נישט געקענט; אין בעסטן פאל, האט אזא דארפס-איד געקענט דורכשוויצן דעם עברי פונעם דאווענען. דעם טייטש פון די ווערטער האט ער נישט געוואוסט; שוין אפגערעדט פון דעם מיין, די טעמים פון די מצוות מעשיות.

די אידן פון די גרויסע שטעט, די לומדים און עובדים, האבן דעם ישובניק אנגעקוקט מיט א ביטול. זיי האבן די דארפסאידן באטראכט ווי שטיפברידער, אדאפטירטע קינדער ביים אויבערשטן. די אידן פון די שטעטלעך זעלבסט האבן זיך אויך אזוי אנגעקוקט. זיי האבן געהאלטן, אז זייער געכאפטער דאווענען, צעקאליעטשטער עברי, און שלעכט-אויסגעפירטע מצוות מעשיות האבן נישט קיין טעם וריח. די מלאכים, האבן יענע אידן געגלייבט, נעמען זיך מיטאמאל די מי א קוק צו געבן אויף אזא קאליבער סחורה; שוין אפגערעדט פון אפטראגן דעם ביליגן מאטעריאל צו גאט.

Read more


מאמע־לשון אדער רבי-לשון?

פֿון ואיה וענה

ס׳איז פאראן אן אוצר וואס דער חסידישער חינוך האט אונז געשאנקען און וואס מיר וועלן דערפאר מעגליך קיינמאל נישט קענען גענוג אפצאלן. דאס איז די אייגנארטיגע נשמה אונזערע. טראץ אונזער וואוינען אין ניו יארק, די הויפשטאט פון דער מאדערנער וועלט אין דער טעכנאלאגישער עפאכע, און טראץ אונזער צוזאמגעלאפענער סביבה פון אימיגראנטן מיט אירע פארשידענע השפעות, דאך האט זיך דעם חינוך איינגעגעבן אונז צו ערציען אין דער אידישער שפראך אין רעלאטיוו ווארעמע היימען, אין שטיבער וואו ס׳לויפן נישט די טעלעוויזיעס פיר-און-צוואנציג שעה דורכאנאנד, וואו די עלטערן זענען נישט פארפרוירן אין דער פאסיווקייט פון די טעכנאלאגישע מאשינען, אין שטיבער וואו ס׳שאקלען זיך מוטערליכע ליפן אין תפילות מיט תמימות, און ס׳אטעמט נאך די לופט פון דער אידישער נשמה.

אז מיר הערן דאס ווארט «אידיש» קומט אונז אין געדאנק דער רבי אין חדר (נישט בהכרח פון די גוטע זכרונות…), די מאמע ביי די ליכט, דער טאטע ביי קידוש, און נאך פיל ענליכע היימליכע מחשבות. דאס מאטעריאליסטישע לעבן אין דער ניו יארקער סביבה באדראט אפט די תמימות צו פארשוועמען, נאר ווען ס׳קומט אויס צו הערן אן אלט פאלקסליד אויף אידיש, דערוועקט זיך דאס געפיל גענוג שארף, טענהנדיג אז גענוי דאס איז געווען דער טעם פון דער מאמע׳ס מילך. אזוי גענוי זענען געווען די מאמע׳ס ברוסטן פארגלעט אין אידישער צערטליכקייט און אין אט די טענער האבן אירע גוטע אויגן זיך פארגלייזט ביי די שבתדיגע זמירות.

Read more


וואָס איז «אידיש מיט אן ׳א׳»?

The editor of this Hasidic blog explains what to expect from it

אין לויף פון דער 115-יעריגער היסטאריע פון דעם «פארווערטס» איז די צייטונג פאריבער פארשידענע גלגולים. אין דער צייט וואס פאר זיבעציג יאר צוריק איז דער «פארווערטס» געווען דער פאן-טרעגער פון דער אמעריקאניזירטער סעקולערער אידישקייט, איז ער היינט א נאציאנאלע אידישע צייטונג, געווידמעט כלל-ישראל אין אלע זיינע קרייזן און דענאמינאציעס, און דינט ווי א וועכנטליכער קורת-רוח אויף צו לייענען איבער אידישער קולטור און דער אידישער שפראך. 

ווי די עלטסטע אידיש-שפראכיגע צייטונג אין דער וועלט, איז נישט מער ווי רעכט אז דער «פארווערטס» זאל קביעותדיג אנערקענען די גרעסטע אידיש-רעדנדע קהילה אויף דער וועלט: די חסידישע קרייזן. די חסידישע געמיינדע איז א גרויסע און א וויברירנדע, און געניסט פון א שטארקן יערליכן וואוקס, בליע״ה. אז מען ספק׳ט זיך איבער דער צוקונפט פון דער אידישער שפראך, וועט א רייזע קיין וויליאמסבורג אדער בארא-פארק אנטשיידן די ספיקות. אין דער דאזיגער קהילה איז פאראן א ברייט-אנטוויקלטע קולטור, כסדרדיגע געשעענישן, און אזוי אויך וואריאציעס פון אידעען און שיטות. דער אלגעמיינער קולטור-צונויפשטויס צווישן קאנסערוואטיווע און ליבעראלע, פונדאמענטאליסטן און משכילים, היפט נישט איבער די פארמאכטע געטא פון די חסידים, טראץ דעם מאנאליטישן אימאזש וואס עס גיבן מחנות און מחנות פון שווארץ-באקליידעטע.

Read more


Would you like to receive updates about new stories?








You may also be interested in our English-language newsletters:















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.