Oyneg Shabes

דער הומאָר פֿונעם אָרעמאַן

The Humor of the Poor Man

דער ייִד מיט די צװײ קעשענעס

אין דעם אונגאַרישן שטעטל װישיװע איז געװען אַ שוחט, ר’ משה־אליעזר דער שוחט. אַ ייִד צו גאָט און צו לײַט, פֿול מיט תּורה און חכמה, און כאָטש ער איז געװען אַ ייִד — אַן אָרעמאַן, איז ער געװען תּמיד אױפֿגעלײגט, און האָט ליב געהאַט אַ גלײַכװערטל.

װען מ’האָט דעם שוחט באַגעגנט אין גאַס, איז ער געװען פֿאַרהאַװעט, נישט, חלילה, מיט אײגענע געשעפֿטן. װאָס פֿאַר אַ געשעפֿטן האָט אַזאַ שוחט געקענט האָבן, אַז ער איז געװען אַן עני־ואבֿיון? און דאָך איז ער אַלע מאָל געװען פֿאַרהאַװעט װי ער װאָלט געדאַרפֿט פֿאַרזאָרגן די װעלט, און ער האָט טאַקע פֿאַרזאָרגט. אַלע אָרעמעלײַט אין שטעטל האָט ער פֿאַרזאָרגט. בפֿרט די אַראָפּגעקומענע באַלעבאַטים, די יורדים, װאָס האָבן זיך געשעמט אַרױסצוגעבן פֿאַר דער װעלט, אַז זײ זענען אָרעם. פֿאַר אַזעלכע ייִדן האָט ער אָפּגעגעבן זײַן לעבן. ער איז אַרומגעגאַנגען קלײַבן געלט פֿאַר זײ, און האָט געזען, אַז ס’זאָל חלילה, גאָרנישט ניט פֿעלן.

Read more


וואָס די דאָקטוירים הייסן...

What the Doctors Advise...

פֿון מיכאל פֿעלזענבאַום

דעם גריכישן פֿילאָסאָף העראָקליטוס שרײַבט מען צו אַ בכּבֿודיקע רײ אַפֿאָריזמען, אַרױסגעצױגן פֿון זײַנע פֿאַרלױרן געגאַנגענע װערק, און אײנער פֿון די באַקאַנטסטע אַפֿאָריזמען איז: „אַלץ פֿליסט און אַלץ בײַט זיך.‟ דאָס איז דװקא אַ פֿאָלקלאָריזירטע פֿאָרעם פֿון העראָקליטוסעס אמתן אױסדרוק:

Read more


מעשׂיות: דער ייִד — אָן מאַכט אָבער דאָך....

Tales: The Jew – Powerless Yet Still...

שלאָג, און פֿרעג נישט

Forward Association
דער פּאָלקאָווניק ד״ר שמריה שטיינבערג פֿון בריסק האָט געקענט ווערן אַ גענעראַל אין דער צאַרישער אַרמיי, אָבער האָט זיך נישט געוואָלט שמדן

אין דער צײַט פֿון דער רעװאָלוציע אין רוסלאַנד, האָט זיך די רעגירונג אין קיִעװ געהאַלטן אין אײן בײַטן. אָט האָבן די באָלשעװיקעס פֿאַרכאַפּט די שטאָט, אָט די מענשעװיקעס, און אָט גאָר די „ווײַסע‟. אײן מאָל שטעלט אַ זעלנער אָפּ אַ ייִד אין גאַס און פֿרעגט אים צו װעלכער פּאַרטײ ער געהערט. זאָגט דער ייִד, אַז ער געהערט צו די „רױטע.‟

װי נאָר דער זעלנער, װאָס איז געװען אַ „ווײַסער‟, האָט דאָס דערהערט, האָט ער גענומען שלאָגן דעם ייִד, אַז דער ייִד איז קױם אַרױס מיטן לעבן. עטלעכע טעג שפּעטער גײט דער ייִד װידער אין גאַס, טרעפֿט מיט אים די זעלבע מעשׂה. אַ זעלנער שטעלט אים אָפּ און פֿרעגט אים, צו װעלכער פּאַרטײ ער געהערט. געדענקט דאָך דער ייִד װאָס מ’האָט געטאָן מיט אים, װען ער האָט געזאָגט, אַז ער געהערט צו די „רױטע.‟ זאָגט ער איצט, אַז ער געהערט צו די „ווײַסע‟.

Read more


מאַלי פּיקאָן אויף דער ישׂראל־טעלעוויזיע, 1980

Molly Picon on Israeli Television, 1980

ווער האָט זיך געקענט פֿאָרשטעלן, אַז דווקא אויף דער ישׂראל־טעלעוויזע זאָל מען קענען זען היסטאָרישע פּראָגראַמען אויף ייִדיש? כּידוע האָט מען אין דער מדינה אונטערגעדריקט ייִדיש, פֿאַר און נאָכן חורבן. די קעגנערישע שטעלונג לגבי ייִדיש האָט מען געפֿילט לאַנג נאָך דעם ווי ייִדיש איז שוין מער נישט געווען קיין קאָנקורענט צו עבֿרית, ווי די עיקר־גערעדטע שפּראַך אין לאַנד.

פֿון דעסטוועגן, האָבן געוויסע פּערזענלעכקייטן פֿון דער ייִדישער בינע געהאַט ווייניקער פּראָבלעמען צוליב דעם. דער לאָדזשער קאָמיקער דזשיגאַן, למשל, האָט פֿאָרגעשטעלט אַ געראָטענע סעריע אויף ייִדיש אויף דער ישׂראל־טעלעוויזיע, וואָס מע קען הײַנט זען אויף „יו־טוב‟.

אונדזער עונג־שבת־פֿילם די וואָך ווײַזט אַן אינטערוויו אויף דער ישׂראל־טעלעוויזיע אין 1980 מיט איינער פֿון די גרעסטע אַקטריסעס פֿון דער ייִדישער בינע — מאָלי פּיקאָן (1898 — 1992). דעם אינטערוויו נעמט בײַ איר אויף ענגליש דער באַקאַנטער זשורנאַליסט מני פּאר. מאַלי, אָבער, ענטפֿערט, דער עיקר, אויף ייִדיש, און מע זעט, אַז דער עולם, וואָס באַשטייט כּעמט אין גאַנצן פֿון יונגע־לײַט, פֿאַרשטייט איר לשון און גיט אַ שמייכל, ווען מע דאַרף. עס קומט פֿאָר אַ שפּראַכיקער מיש־מאַש צווישן ענגליש, ייִדיש און העברעיִש, אָבער נישקשה — מע לאַכט און מע האָט הנאה פֿון איר וווּנדערלעכער פֿאָרשטעלונג.


נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן

Nisht geshtoygn, nisht gefloygn

פֿון באָריס סאַנדלער

פֿאר די קינדער שטעלן מיר פֿאָר נאָך דרײַ לידלעך פֿון באָריס סאַנדלערס קינדערבוך און קאָמפּאַקטדיסק „נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן‟. עס זינגט מאַרק אײַזיקאָוויטש ע״ה, און ער האָט אויך געשאַפֿן די מוזיק צו די לידער. די בילדער האָט געמאָלן איטעלע מאַסטבוים.

צו באַקומען דאָס בוך, קוועטשט http://yiddish2.forward.com/node/2276
אָדער שרײַבט צו vinokur@yiddish.forward.com







וויצן וועגן בטלנים

Jokes About Batlonim

אַ בטלן האָט אָנגעהויבן זיך לערנען רוסיש. קומט ער צו דעם רוסישן אות „זע‟, וועלכער קוקט אויס ווי דער נומער דרײַ. דער לערער מאַכט צו אים: „ס‘איז אַ ׳זע׳‟. שרײַט דער בטלן:

— אַזוי גאָר? און, אַז די גויים זאָגן ס‘איז אַ ׳זע׳ מוז איך אויך זאָגן ׳זע‘? ס‘איז אַ 3 און ס‘בלײַבט אַ דרײַ, און ביזן טויט אַרײַן וועל איך זאָגן ס‘איז אַ דרײַ!

Read more


סטאַלין און זײַן חוש פֿון הומאָר

Stalin And His Sense of Humor

פֿון מיכאל פֿעלזענבאַום

סטאַלין, ימח־שמו־־וזכרו, אַחוץ דעם, װאָס ער איז געװען אַ זעלטענער עשׂו און אַ מענטשן־פֿרעסער, האָט געהאַט דערצו אַ חוש פֿון הומאָר, וואָס האָט אָפּגעשפּיגלט זײַן דיקטאַטאָרישע פּערזענלעכקייט. װעגן דעם פֿלעגט מען דערצײלן גאַנצע מעשׂיות. אָט זײַנען עטלעכע פֿון זײ.

◆ סטאַלין האָט געמוזט װיסן אַלץ, װאָס עס קומט פֿאָר אין לאַנד. אַפֿילו די דעליקאַטע רכילות פֿלעגט מען אים צושטעלן יעדן טאָג צום װאַרמעס. אײן טאָג קומט אַרײַן צו סטאַלינען זײַן אַדיוטאַנט און ראַפּאָרטירט, אַז אַזױ און אַזױ, מיר האָבן זיך דערװוּסט, אַז דער מאַרשאַל ראָקאָסאָװסקי האָט אַ געליבטע, די בילד־שײנע אַקטריסע װאַלענטינע סעראָװע. װאָס זאָלן מיר טאָן מיט אים, חבֿר סטאַלין? סטאַלין האָט אַרױסגענומען די פּיפּקע פֿון מױל, צוגעדעקט די אױגן און געענטפֿערט:

Read more


מעשׂיות: דער ליבער שבת קודש

Folktales: The Beloved Holy Sabbath

ר׳ חײם צאַנזער איז אַמאָל געזעסן בײַ זיך ערבֿ־שבת נאָך אַ האַלבן טאָג און זיך מכין געװען צום שבת. ער איז שױן געגאַנגען טבֿילה און געהאַלטן בײַ די הכנות צו קבלת־שבת.

קומט אַרײַן אַ ייִדענע מיט אַ קאָשיק עפּל און הײבט אָן אױסגיסן פֿאַר אים איר שװער, ביטער האַרץ:

— רבי הײליקער, כ׳בין אַן אָרעמע ייִדענע, אַ מאַרקזיצערין, פֿאַרקױף אױפּס אין מאַרק און בין מיך מפֿרנס. האָב איך הײַנט, ניט פֿאַרן רבין געדאַכט, זײער אַ שלעכטן טאָג. ס׳איז ערבֿ־שבת און דער טאָג איז שױן באַלד אַװעק און כ׳האָב נאָך קײן אָנהײב ניט געהאַט, קײן קרײצער ניט געלײזט. כ׳קען מיר גאָר קײן עצה ניט געבן װי זאָל איך מאַכן שבת.

Read more


פֿילם: „פֿון חורבֿות צו היימלאַנד‟, אַן ערך 1947

Film: From Ruins to Homeland, circa 1947

דער פֿילם — „פֿון חורבֿות ביז דעם היימלאַנד‟ — וואָס עס האָט געמאַכט די יוגנט־באַוועגונג „השומר הצעיר‟ איז געווען געצילט אויף די יונגע־לײַט אין די שארית־הפּליטה־לאַגערן נאָך דער מלחמה. דעם טעקסט פֿון דער נאַראַציע האָט אָנגעשריבן דער גרויסער שרײַבער חיים גראַדע, און יצחק גאָסקינד איז געווען דער „פּראָדוקציע־לײַטער‟. יצחק גאָסקינד מיט זײַן ברודער שאול האָבן געשאַפֿן די וואַרשעווער פֿילם־לאַבאָראַטאָריע „סעקטאָר‟ אין די 1930ער יאָרן. ביידע גאָסקינד ברידער זענען געווען צענטראַלע פֿיגורן אין דער פּויליש־ייִדישע פֿילם־אינדוסטריע פֿאַר און נאָך דער מלחמה. דעם רעזשיסאָרס נאָמען איז צו שווער צו לייענען.

Read more


נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן

Nisht geshtoygn, nisht gefloygn

פֿון באָריס סאַנדלער

פֿאר די קינדער שטעלן מיר פֿאָר נאָך דרײַ לידלעך פֿון באָריס סאַנדלערס קינדערבוך און קאָמפּאַקטדיסק „נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן‟. עס זינגט מאַרק אײַזיקאָוויטש ע״ה, און ער האָט אויך געשאַפֿן די מוזיק צו די לידער. די בילדער האָט געמאָלן איטעלע מאַסטבוים.

צו באַקומען דאָס בוך, קוועטשט http://yiddish2.forward.com/node/2276
אָדער שרײַבט צו vinokur@yiddish.forward.com







וויצן וועגן הערשעלע אָסטראָפּאָליע

Jokes about Hershele Ostropolye

— הערשל, ביסט מיר שולדיק געלט. גיב אָפּ דעם חובֿ!

— דו קענסט אָן דעם נישט אויסקומען?

— וואָס האָט עס צו דיר? דו ביסט מחויבֿ אָפּצוגעבן אַפֿילו דאָס לעצטע!

— וואָס זשע זאָל איך טאָן, מײַן פֿרײַנד, אַז ס‘איז שוין נאָכן לעצטן?

Read more


נישט קיין קליינע דערגרייכונגען!

No Small Achievement!

אין 1967 איז געװאָרן פֿופֿציק יאָר פֿון דער ראַטנמאַכט אין סאָװעטן־פֿאַרבאַנד. עס האָט זיך געטאָן אױף טיש און אױף בענק. מע האָט געבױט, געװאַשן, געפּוצט, אַ קיצור, עס איז געװען אַ גרױסער טאַראַראַם! פֿאַרשטײט זיך, אַז יעדער אײנער פֿון די געטרײַע סאָװעטישע בירגער האָט געדאַרפֿט עפּעס װאָס אױסטראַכטן, אַנטדעקן, אָנשרײַבן, פֿאַרפֿלאַנצן, אא”װ. אַפֿילו אין די טורמעס האָט מען זיך געגרײט צום גרױסן יובילײ.

אײנער אַן אסיר־ציוניק האָט מיר אַ מאָל דערצײלט, אַז בײַ זײ אין לאַגער, ווײַט אין סיביר, לכּבֿוד דער גרויסער חגא, האָט מען אָרגאַניזירט אַ כאָר פֿון די „כּשרע‟ פֿאַרברעכערס — גנבֿים, רוצחים, גזלנים, מיט אײן װאָרט, הױלע רעצידיװיסטן; אױך זײ האָט מען געצװוּנגען צוגרײטן אַ מתּנה צום פֿײַנעם יובילײ.

Read more


דער ליבער שבת־קודש

The Beloved Holy Sabbath

ר’ ברוך מעזשביזשער האָט זיך געפֿירט ברחבֿות, געלעבט װי אַן עושר. זײַן ברודער, ר’ משה־חײם־אפֿרים, דער „דגל‟ איז געװען אַן אָרעמאַן, אַן אבֿיון און געלעבט אין גרױס דחקות.

אײן מאָל איז ר’ ברוך געקומען זיך טרעפֿן מיט זײַן ברודער און געבליבן בײַ אים שבת האַלטן. האָט ר’ משה־חײם־אפֿרים געהײסן אין שטוב מאַכן אַ שײנעם שבת איבערן כּוח.

פֿרײַטיק צו נאַכטס איז דער טיש געװען געדעקט מיט אַ רײנעם לײַװנטענעם האַנטעך, אױפֿן טיש איז געװען געגרײט: אַ פּאָר קלײנע חלהלעך, אַ ביסל צימוקים־װײַן מיט אַ קידוש־גלעזל און אַ הערינג געמאַכט מיט ציבעלע. צװײ ליכטלעך האָבן געברענט אין לײמלעך. צום װאַשן זיך איז געװען גרײט אַן ערדענע כּלי.

מ’זעצט זיך צום טיש, קען זיך ר’ ברוך ניט אָפּחידושן פֿונעם גרױסן דלות.

„װאָס עפּעס אַזאַ עניװת?‟ — פֿרעגט ער דעם ברודער.

„פֿעלט, חלילה, עפּעס?‟ — פֿרעגט ר’ משה־חײם־אפֿרים.

Read more


פֿילם: די אָרגאַניזאַציע „טאָז‟, 1930ער

Film: The Organization TOZ, 1930s

די פּויליש־ייִדישע געזונט־אָרגאַניזאַציע „טאָז‟, ראָשי־תּיבֿות פֿאַר די פּוילישע ווערטער — „געזעלשאַפֿט צו פֿאַרהיטן דאָס געזונט פֿון דער ייִדישער באַפֿעלערונג‟, איז געגרינדעט געוואָרן אין וואַרשע אין 1921 צו פֿאַרבעסערן דאָס געזונט פֿון די ייִדישע קינדער אין לאַנד. (מער וועגן „טאָז‟ — http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/TOZ)

דער ייִדישער פֿילם — „מע קעמפֿט פֿאַרן געזונט‟ (מיט פֿראַנצייזישע אונטערקעפּלעך) פֿון די 1930ער יאָרן איז געמאַכט געוואָרן מיטן ציל צו זאַמלען געלט פֿאַר „טאָז‟. ער ווײַזט זעלטענע גאַסן־סצענעס און בילדער פֿון ייִדישער אָרעמקייט, בפֿרט פֿון אָרעמע ייִדישע קינדער. אָבער, דער עיקר, זעט מען די וויכטיקע אַרבעט פֿון „טאָז‟ מיטן טראָפּ אויף ריינקייט און גימנאַסטיק.

דער הײַנטיקער צוקוקער וועט זיך אפֿשר חידושן פֿון געוויסע אַספּעקטן אינעם פֿילם: די פּוילישע ייִדישע קינדער האָבן נישט געוווּסט וואָס ס‘איז אַ סערוועטקע? צי איז אַ שטיקל זייף טאַקע געווען אַזאַ יקר־המציות ווי מע זעט אין פֿילם? אַזוי איז דאָך געווען די ווירקלעכקייט. די „טאָז‟־ דאָקטוירים און קראַנקנשוועסטער זענען די העלדן פֿונעם פֿילם, אָבער די חנעוודיקע קינדער זענען די הויפּט־פּערסאָנאַזשן.

דער פֿילם איז אײַנגעטיילט אויף דרײַ טיילן און מיר ווײַזן דעם גאַנצן פֿילם:


נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן

Nisht geshtoygn, nisht gefloygn

פֿאר די קינדער שטעלן מיר פֿאָר נאָך דרײַ לידלעך פֿון באָריס סאַנדלערס קינדערבוך און קאָמפּאַקטדיסק „נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן‟. עס זינגט מאַרק אײַזיקאָוויטש ע״ה, און ער האָט אויך געשאַפֿן די מוזיק צו די לידער. די בילדער האָט געמאָלן איטעלע מאַסטבוים.

צו באַקומען דאָס בוך, קוועטשט http://yiddish2.forward.com/node/2276
אָדער שרײַבט צו vinokur@yiddish.forward.com







שטעטלדיקע וויצן

Shtetl Jokes

אַ ייִד גיט זיך אַן עצה

אַ ייִד האָט געשפּילט אויף דער לאָטעריע, האָט ער אַ נדר געטאָן פֿאַרן רבֿ, אַז אויב ער וועט געווינען 10,000 רובל, וועט ער געבן דעם רבֿ 1,000 רובל פֿאַר צדקה. און ער האָט פֿאַרשפּילט.

איז ער אַוועק צום גלח און אים צוגעזאָגט בנדר פֿאַרן קריסטלעכן גאָט 1,000 רובל, אויב ער וועט געווינען די 10,000 רובל. דאָס מאָל האָט ער געוווּנען, אָבער קיין געלט פֿאַר דער קירכע נישט געגעבן.

קומט צוגיין צו אים דער גלח און מאָנט בײַ אים דאָס געלט.

ענטפֿערט אים דער ייִד:

„אונדזער גאָט איז טאַקע אַן אמתער גאָט, האָט ער געוווּסט מײַן מחשבֿה ניט צו האַלטן דעם נדר, האָט ער מיך נישט געלאָזט געווינען. אײַער גאָט איז גאָר קיין גאָט נישט, האָט ער אַפֿילו נישט געוווּסט מײַן מיין ניט צו געבן, און האָט מיך געלאָזט געווינען. קומט אים גאָרניט.‟

Read more


שווער צו זײַן אַ ייִד

It‘s Hard to Be a Jew

צוגעגרייט פֿון מיכאל פֿעלזענבאַום

אין די אָנהײב 1990ער יאָרן האָט אַ געװיסע צאָל עולים פֿונעם ראַטן־פֿאַרבאַנד צוגעגעבן אַ גוט שטיקל אַרבעט די רבנים בײַ די שטאָט־ראַטן, װי אױך אין די שטאָט־אָפּטײלן פֿונעם אינערן־מיניסטעריום. באַזונדערס אַ סך אַרבעט איז געװען אין אַשדוד, װוּ ס‘האָבן זיך באַזעצט אַריבער הונדערט טױזנט רעפּאַטריאַנטן, ס‘רובֿ אַסימילירטע ייִדן, אָדער „כּמעט‟ ייִדן, אָדער „אַ ביסעלע ייִדן‟. דער רבֿ פֿלעגט זיצן בײַם טיש אַנטקעגן דעם „ייִד‟, װאָס זײַן ייִדישקײט האָט אַרױסגערופֿן ספֿקות בײַ די באַאַמטע פֿונעם אינערן־מיניסטעריום, און שטעלן פֿאַרשײדענע עלעמענטאַרע „ייִדישע‟ פֿראַגעס; האָט דער „פֿאַרדעכטיקטער‟, נעבעך, געמוזט אױף זײ ענטפֿערן. עטלעכע ענטפֿערס פֿון די „נײַע ייִדן‟ זײַנען װערט מע זאָל זײ פֿאַרשרײַבן מיט גאָלדענע אותיות אינעם בוך פֿון די ייִדישע חכמות.

די הויפּט־פֿראַגע האָט געקלונגען אַזוי:

ווי אַזוי קענט איר באַשטעטיקן אײַער אָנגעהעריקײט צום ייִדנטום?

◆ איך געדענק, אַז אײן מאָל האָט מײַן חבֿר מיך פֿאַרבעטן אין אַ רעסטאָראַן. נאָך דער װעטשערע איז מיר שלעכט געװאָרן, און כ’האָב תּיכּף פֿאַרשטאַנען, אַז ס‘איז צוליב די חזיר־קאָטלעטן. בין איך גלײַך אַנטלאָפֿן אַהײם און דערצײלט אַלץ דעם זײדן, וואָס איז געווען אַ רבֿ. װאָס זאָל איך אײַך זאָגן? ער איז, נעבעך, אַ גאַנצע נאַכט אָפּגעשטאַנען אױף די קני אַנטקעגן דער איקאָנע און געבעטן בײַם גאָט, ער זאָל מיר מוחל זײַן.

◆ זאָל איך אַזױ לעבן, אַז יעדן זונטיק אינדערפֿרי פֿלעג איך לױפֿן אין שיל אַרײַן. בײַ אונדז אין ריגע זײַנען געװען צװײ סינאַגאָגעס — אַ קאַטױלישע און אַ פּראַװאָסלאַװנע.

◆ מײַן באָבע איז געװען זײער פֿרום, און פֿון קינדװײַז אָן האָט זי מיך געלערנט, אַז מע טאָר ניט עסן די כּשרע מאכלים צוזאַמען מיט די טריפֿענע.

◆ מײַנע עלטערן זײַנען זײער פֿרומע מענטשן. אום שבת, צום בײַשפּיל, פֿלעגט דער טאַטע פֿאַררײכערן די סיגאַרעטן נאָר פֿון די ליכט, װאָס די מאַמע האָט געבענטשט אױף שבת. און מײַן מאַמע אַליין, זאָלט איר װיסן, האָט בכלל קײן מאָל ניט גערײכערט.

◆ איך װעל אײַך זאָגן דעם רײנעם אמת. דאָרטן, אין רוסלאַנד, בין איך געװען אַ מיטגליד פֿון דער קאָמוניסטישער פּאַרטײ, אָבער אױף אַלע סאָװעטישע חגאות פֿלעג איך זיך אַרײַנכאַפּן אין סינאַגאָגע.

◆ צי האָב איך געהערט װעגן משה רבינו? זיכער, איך װײס אַפֿילו, אַז רבונו־של־עולם האָט אײַנגעלאַדן משהן אױפֿן באַרג סיני, כּדי איבערצוגעבן אים די תּורה אין אינטימע באַדינגונגען.

◆ איך דאַרף אײַך זאָגן דעם אמת: מײַן מאַמע האָט געהאַט פֿיר ברידער אין בערדיטשעװ, און נאָר אײנער פֿון זײ איז געװען אַ ייִד.

◆ בײַ אונדז אין דער הײם איז געװען אַ כּשרע קיך, און מײַן באָבע האָט זײער אָפֿט געפּרעגלט געפֿילטע פֿיש.

◆ אױך אין טאַשקענט פֿלעג איך גײן סײַ מיט אַ צוגעדעקטן קאָפּ און סײַ געטראָגן אַ היטל.

◆ איך װײס, אַז אַבֿרהם אָבֿינו איז געװען אַ ייִד, װײַל מע האָט אים אַרױסגעטריבן פֿון דער שטוב.

◆ מײַן באָבע יעװדאָכע פֿלעגט װאַשן װעש בײַ אַ ייִדישער משפּחה און געהאַט פֿרײַנדלעכע באַציִונגען מיטן באַלעבאָס, ר’ יוסף. פֿון יענער פֿרײַנדשאַפֿט איז געבױרן געװאָרן מײַן מאַמע, װאַרװאַרע בת־יוסף. אױך זי האָט מײדלװײַז אָנגעהױבן װאַשן װעש אין אַן אַנדער ייִדישער משפּחה און געהאַט פֿרײַנדלעכע באַציִונגען מיטן באַלעבאָס, ר’ דוד. פֿון יענער פֿרײַנדשאַפֿט בין איך געבױרן געװאָרן, גלאַפֿירע בת־דוד. הײַנט װױן איך אין אַשדוד און װאַש װעש אין אַ פֿרומער ייִדישער משפּחה. איך האָב אַ טאָכטער, אַליזע בת־מײַמאָן, פֿון מײַן באַלעבאָס, ר’ מײַמאָן בן־אַלוש.

◆ בײַ אונדז אין דער הײם זײַנען געװען צװײ קאָמפּלעטן געשיר; אײן קאָמפּלעט פֿאַר די פֿלײשיקע מאכלים, און דער צװײטער — פֿאַר פֿיש.

◆ די צווייטע פֿרוי בײַ מײַן טאַטן איז געווען אַ ייִדענע, מײַן מאַמע. דאָס קענען באַשטעטיקן זײַנע אַנדערע צוויי ווײַבער — די ערשטע און די דריטע, װעלכע האָבן מיך ניט געבױרן.

◆ יאָ, כ’בין געזעסן צװײ מאָל אין טורמע. דאָס ערשטע מאָל — פֿאַר טראָצקיזם, און דאָס צװײטע מאָל — פֿאַר ציוניזם. אַזױ אַרום, בין איך שטענדיק געװען אַ פֿרומער ייִד.

◆ מיר קומען פֿון אַ קלײן דערפֿל אין גאַליציע, און אונדזער משפּחה האָט שטאַרק געליטן, װען אונדזערע שכנים, עכטע אוקראַיִנישע נאַציאָנאַליסטן, האָבן געגעסן שינקע.


מעשׂיות פֿון אַמאָל

Tales From Our Past

דער טײַטש איז דער עיקר

אַ ייִד — אַ פֿי־סוחר, איז געקומען צום רבין נאָך אַן עצה, װאָס איז? די אַנדערע װאָך איז יאַריד אין לאָשקעװיץ. װיל ער פֿאָרן אַהין, צו קױפֿן בהמות. נאָר ער װיל הערן קודם דעם רבינס עצה: „רבי, זאָל איך פֿאָרן קױפֿן אָקסן?‟

דער רבי קוקט אים אָן און זאָגט נײן, ער זאָל נישט קױפֿן. ער האָט אױף דעם אַ בפֿירושע ראַיה פֿון דער תּורה: „אָט גײט די װאָך די סדרה נצבֿים, װאָס מײנט שטײ; אײַל דיך נישט מיט קױפֿן. װאַרט צו‟.

דער חסיד האָט געפֿאָלגט. ער איז דאָך געקומען צום רבין נאָך אַן עצה, און, אַז דער רבי זאָגט נײן, איז נײן.

נאָר ס’האָט זיך באַלד אַרױסגעװיזן, אַז ס’איז געװען אַ טעות. מ’האָט געקױפֿט אױפֿן יאַריד בהמות בחצי־חינם, און סוחרים האָבן געמאַכט געלט, װײַל גלײַך נאָך דעם איז דער מקח אױף בהמות שטאַרק אַרױף.

אױף דער אַנדערער װאָך קומט דער סוחר װידער צום רבין, צו מישבֿ זײַן זיך מיט אים. מילא, לאָשקעװיץ איז שױן פֿאַרפֿאַלן. נאָר אָט איז די טעג אַ יאַריד אין אָלמיץ. װיל ער פֿאָרן אַהין, צו קױפֿן בהמות. נאָר ער װיל הערן קודם דעם רבינס עצה: „רבי, זאָל איך פֿאָרן קױפֿן אָקסן?‟

דער רבי קוקט אים אָן און זאָגט יאָ, ער זאָל למען־השם פֿאָרן. ער האָט אױף דעם אַ בפֿירושע ראַיה פֿון דער תּורה: „אָט גײט די װאָך די סדרה ױלך — און ער איז געגאַנגען. הכּלל, די תּורה זאָגט בפֿירוש גײן. אײַל דיך, גײ‟.

דער חסיד האָט געפֿאָלגט. ער איז דאָך געקומען צום רבין נאָך אַן עצה, און, אַז דער רבי זאָגט גײן, איז גײן. און ער איז געפֿאָרן קײן אָלמיץ אױפֿן יאַריד און האָט געקױפֿט אָקסן, און דװקא פֿאַר אַ הױכן פּרײַז. נאָר באַלד זענען בהמות געפֿאַלן אין מקח, און דער סוחר האָט אָנגעװױרן אַ מטמון מיט געלט. ער האָט דערלײגט ממש דעם קאָפּ און איז שיעור בדלות געװאָרן. קומט ער שױן װידער צום רבין. דאָס מאָל שױן נישט נאָך אַן עצה, נאָר מיט אַ טענה: „סטײַטש, רבי, איך בין דאָך ממש בדלות געװאָרן. קודם האָט מיך דער רבי געראָטן, נישט קױפֿן, בשעת מ’האָט גראַדע יאָ געדאַרפֿט קױפֿן, און איך װאָלט געקענט מאַכן אַ פֿאַרמעגן. דערנאָך האָט דער רבי געראָטן — יאָ קױפֿן, און איך האָב געקױפֿט און דערלײגט ממש דעם קאָפּ.‟

„הער נאָר‟, זאָגט דער רבי, „װאָס בין איך — אַן אָקסן־סוחר, װאָס דו קומסט צו מיר װעגן אַזעלכע זאַכן? איז מײַן טאַטע, זכרונו לבֿרכה, געװען אַן אָקסן־סוחר? זענען מײַנע פֿעטערס אָקסן־סוחרים? אַ מעשׂה! כאָטש אַזױ זע איך, אַז די תּורה איז גערעכט, נאָר מ’האָט געדאַרפֿט טײַטשן די סדרה אַ ביסל אַנדערש: „נצבֿים — שטײ, שטײ אױפֿן יאַריד און קױף, קױף װיפֿל דו קענסט. און באַלד נאָך דעם ױלך — גײ, אַנטלױף פֿון דעם צװײטן יאַריד, גענוג, קױף נישט מער‟.

* * *

אַ קרעמער איז געזעסן און האָט פֿאַרשריבן חובֿות אין בוך. ער האָט פֿאַרשריבן האַלב אױף ייִדיש, האַלב אױף לשון־קודש. דעם האָט ער געגעבן אױף באָרג אַ הערינג פֿאַר פֿינף קאָפּיקעס, דעם האָט ער געגעבן קאַװע פֿאַר דרײַ קאָפּיקעס, און צום סוף שרײַבט ער אין בוך: „נתטי לאיװאַן ב’ רובל‟, אַז ער האָט געגעבן איװאַנען צװײ רובל.

שטײט לעבן אים זײַן ייִנגעלע און זעט װי דער פֿאָטער האָט געשריבן נתטי מיט אַ טית, זאָגט ער צו אים: „טאַטע, ס’אַ טעות. נתתּי שרײַבט מען מיט אַ תּיו, און נישט מיט קײן טית‟.

„פֿון װאַנען װײסטו דאָס, מײַן קינד?‟

„אין דאַװענען שטײט אַזױ‟, ענטפֿערט דאָס ייִנגל. און ער ברענגט צו אַ סידור און װײַזט אים װי סע שטײט: ונתתּי מטר אַרצכם בעתו. פֿרעגט דער פֿאָטער: „װאָס מײנט דאָס, קינד?‟

זאָגט דאָס ייִנגעלע: „גאָט זאָגט, און איך װעל געבן דעם רעגן אין אײַער לאַנד אין זײַן צײַט‟.

דער פֿאָטער גיט אַ טראַכט און זאָגט: „דו ביסט גערעכט, מײַן קינד. אַז סע רעדט זיך װעגן רעגן, איז נתתּי מיט אַ תּיו. נאָר אַז מע רעדט װעגן געלט, איז נתטי מיט אַ טית‟.

דאָס ייִנגל שװײַגט אַ מינוט. מיט אַ מאָל צעשײַנט ער זיך און זאָגט: „טאַטע, װען אַבֿרהם האָט געקױפֿט די מערת־המכפּלה, צו קענען מקבר זײַן שׂרהן, רעדט זיך דאָך דאָרטן אױך װעגן געלט, װאָרן סע שטײט נתתּי כּסף השׂדה — איך גיב דאָס געלט פֿאַר דעם פֿעלד, איז דאָרט נתתּי אױך מיט אַ תּיו‟.

„אױב אַזױ, קינד‟, זאָגט דער פֿאָטער מיט ייִשובֿ־הדעת, „איז טאַקע דאָ, װײַזט אױס, אַ טעות, און דו ביסט גערעכט, װאָרן געבן איװאַנען געלט, איז בכלל אַ טעות‟.


פֿילם: לייבו לעווין זינגט „די חתונה‟, 1970ער יאָרן

Film: Leibu Levin Sings “Di khasene‟, 1970s

דער דאָזיקער פֿילם פֿון אַ סטודיאָ־פֿאָרשטעלונג פֿונעם קאָמפּאָזיטאָר, רעציטאַטאָר און זינגער לייבו לעווין האָט פֿאַרעפֿנטלעכט זײַן טאָכטער, די זינגערין רות לעווין, וועלכע וווינט הײַנט אין ישׂראל און האָט אַרויסגעגעבן אַ בוך פֿון איר טאַטנס שאַפֿונגען אין 2005 — „לייבו לעווין: וואָרט און ניגון‟. די רעקאָרדירונג האָט מען געמאַכט אין די 1970ער יאָרן.

לייבו לעווין איז געבוירן געוואָרן אין 1914 אין קימפּולונג, בוקעווינע, (דעמאָלט עסטרײַך־אונגערן, שפּעטער רומעניע) און געשטאָרבן אין הרצליה, ישׂראל, אין 1983. ער איז 14 יאָר געזעסן אין אַ סאָוועטישן לאַגער. אין די 1930ער יאָרן האָט מען אין רומעניע בכלל און אין טשערנאָוויץ בפֿרט, געזונגען זײַנע לידער, און הויך אָפּגעשאַצט זײַנע רעציטאַציעס. זײַן קונסט ווי אַ זינגער און אויסטײַטשער פֿון זינגלידער זעט מען אויף דעם ווידעאָ, כאָטש מע האָט אים דאָ שוין רעקאָרדירט אויף די עלטערע יאָרן.

דאָס ליד וואָס ער זינגט אינעם ווידעאָ איז נישט קיין אייגענע שאַפֿונג, נאָר אַ פֿאָלקסליד — „די חתונה‟ — וואָס ער האָט זיך אויסגעלערנט בײַ זײַן מאַמען. דאָס ליד איז פּאָפּולער געווען צווישן די רומענישע ייִדן, און מיר דרוקן צוזאַמען מיטן ווידעאָ, די ווערטער פֿונעם ליד, ווי מע קען זיי געפֿינען אין דער פֿאָלקסליד־זאַמלונג פֿונעם עטנאָמוזיקאָלאָג, עמיל סעקולעץ — „ייִדישע פֿאָלקסלידער פֿון רומעניע‟.


נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן

Nisht geshtoygn, nisht gefloygn

פֿאר די קינדער שטעלן מיר פֿאָר נאָך דרײַ לידלעך פֿון באָריס סאַנדלערס קינדערבוך און קאָמפּאַקטדיסק „נישט געשטויגן, נישט געפֿלויגן‟. עס זינגט מאַרק אײַזיקאָוויטש ע״ה, און ער האָט אויך געשאַפֿן די מוזיק צו די לידער. די בילדער האָט געמאָלן איטעלע מאַסטבוים.

צו באַקומען דאָס בוך, קוועטשט http://yiddish2.forward.com/node/2276
אָדער שרײַבט צו vinokur@yiddish.forward.com







Would you like to receive updates about new stories?






















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.