Oyneg Shabes

„חד־גדיא‟ אויף ייִדיש, לשון־קודש, דזשודעזמע און נאָך

Chad Gadyo in Yiddish, Aramaic, Ladino and More

ניט געקוקט אויף דעם וואָס דאָס ליד „חד־גדיא‟ (אויף אַרמיש: איין ציגעלע) איז שוין מער ווי 400 יאָר אַ טייל פֿונעם סדר, האָבן די ווערטער ניט קיין קלאָרן שײַכות צום יום־טובֿ פּסח.

לחתּכילה איז דאָס ליד מסתּמא געווען סתּם עפּעס מיט וואָס מע האָט געקענט פֿאַרווײַלן די קינדער. אַזוי ווי דאָס דריידל, אָבער, האָט מען עס שפּעטער אויסגעטײַטשט אויף אַ מער ערנסטן אופֿן: דאָס ציגעלע רעפּרעזענטירט דאָס ייִדישע פֿאָלק און די אַנדערע בעלי־חיים און חפֿצים, סימבאָליזירן די פֿעלקער, וואָס האָבן געהערשט איבער ארץ־ישׂראל. אַזוי אַרום ווערט דאָס קעצעלע באַטראַכט ווי אשור, דער שטעקן — בבֿל, דאָס פֿײַער — פּערסיע, — דאָס וואַסער — מוקדון, דער אָקס — די רוימישע אימפּעריע, דער שוחט — די מיצרים און, דער מלך־המוות — די טערקן. לויטן דאָזיקן פּירוש רעפּרעזענטירן די צוויי זוזים (אַ גאָר אַלטע ייִדישע מטבע) די צוויי טאָוולען, אויף וועלכן גאָט האָט אײַנגעקריצט די צען געבאָט.

דאָס ליד, אָנגעשריבן אויף לשון־קודש (מערסטנס אַרמיש), איז געוואָרן גאָר פּאָפּולער אויף אַ ריי ייִדישע שפּראַכן, בפֿרט אין דער ספֿרדישער און מיזרחישער וועלט, וווּ מע האָט הונדערטער יאָרן געזונגען פֿאַרשידענע נוסחאות פֿונעם ליד אויף דזשודעזמע, האַקאַטיִאַ (אַ מאָראָקאַנישער וואַריאַנט פֿון דזשודעזמע) און ייִדיש־אַראַביש. אויף ייִדיש זינגט מען דאָס ליד שוין איבער 150 יאָר. די „קלאַסישע‟ ייִדישע איבערזעצונג האָט געמאַכט יצחק לוקאָווסקי. אַ צווייטע פּאָפּולערע ייִדישע איבערזעצונג האָט געשאַפֿן יצחק פּירזשניקלאָוו.

אויבן קען מען הערן, ווי שלום לעמער שטעלט פֿאָר דעם חזן משה אוישערס נוסח פֿון „חד־גדיא‟, וואָס טראָגט שטאַרקע השפּעות סײַ פֿונעם טראַדיצאָנעלן חזנות, סײַ פֿון דזשעז. אָט זינגט דער „זמירות־כאָר‟ זייער אייגענעם ייִדישן וואַריאַנט פֿון „חד־גדיא‟, וואָס מע האָט צוגעפּאַסט צום ניגון פֿונעם „פּינגווין־טאַנץ‟, אַ טאַנץ פֿון סאַודיע, וואָס איז געוואָרן גאַנץ פּאָפּולער בײַ די חסידים מיט דרײַ יאָר צוריק.

אָט זינגט טובֿה בן־צבֿי „חד־גדיא‟ אויף ייִדיש אין דער איבערזעצונג פֿון יצחק לוקאָווסקי.

אָט קען מען הערן ווי אַ טראַדיציאָנעלע מאָראָקאַנישע ייִדישע קאַפּעליע שטעלט פֿאָר דאָס ליד אויף האַקאַטיִאַ און אַראַביש.

און אָט איז אַ טראַדיציאָנעלער נוסח פֿונעם ליד אויף דזשודעזמע.


„מה נשתּנה‟ — די פֿיר קשיות אויף ייִדיש און לשון־קודש

The Four Questions in Yiddish and Ashkenazi Hebrew

די „פֿיר קשיות‟ פֿון דער הגדה שטאַמען לכתּחילה פֿון דער גמרא. צוליב דעם, וואָס דער מינהג פֿון פֿרעגן די פֿיר קשיות בײַם סדר איז אָנגענומען געוואָרן בײַ אַלע ייִדישע עדות זענען דאָ אַ סך פֿאַרשידענע ניגונים, מיט וועלכע מע זינגט זיי. דערצו איז דאָ אַ מינהג אין ס׳רובֿ ייִדישע קהילות, אַז אַ קליין קינד זאָל פֿרעגן די פֿיר קשיות. דערפֿאַר זענען דאָ נוסחאות פֿונעם ליד אויף באַזונדערע ייִדישע שפּראַכן, ווײַל מע האָט געוואָלט, אַז דאָס קינד זאָל פֿאַרשטיין די ווערטער.

אין ישׂראל הערט מען נאָך אַלץ אין אַ סך חרדישע היימען, וווּ מע רעדט געוויינטלעך אויסשליסלעך העברעיִש, אַז דאָס קינד זאָל זינגען די פֿיר קשיות אויף ייִדיש, ווי אויך אויף דער טראַדיציאָנעלער אַשכּנזישער חבֿרה. דאָס זעלביקע קומט אויך פֿאָר אין אַמעריקע צווישן די ענגליש־רעדנדיקע ליובאַוויטשער חסידים און אַפֿילו בײַ געוויסע וועלטלעכע ייִדישע משפּחות. אין דער דאָזיקער חנעוודיקער רעקאָרדירונג קען מען הערן ווי דער פּאָפּולערער חסידישער זינגער „רבי אַלטער‟, באַגלייט פֿון אַ קינדער־כאָר, שטעלט פֿאָר די פֿיר קשיות אויף ייִדיש און אויף לשון־קודש אויפֿן טראַדיציאָנעלן שטייגער.


„טאָג־אײַן, טאָג־אויס‟, געזונגען פֿון וויראַ לאָזינסקי

Sunrise, Sunset in Yiddish, Sung By Vira Lozinsky

אַ סך אַמעריקאַנער ייִדן זענען באַקאַנט מיט די ווערק פֿון שלום־עליכם בלויז דורך „פֿידלער אויפֿן דאַך‟, די פּאָפּולערע „בראָדוויי‟־אַדאַפּטאַציע פֿון זײַנע דערציילונגען וועגן טבֿיה דער מילכיקער. די פֿאָרשטעלונג איז געוואָרן אַ וויכטיקער טייל פֿון דער פּאָפּולערער אַמעריקאַנער ייִדישער קולטור און אַזעלכע לידער ווי „לחיים‟, און „טראַדיציע‟ זענען אַזוי ברייט באַקאַנט, אַז מע האַלט זיי כּמעט פֿאַר אַ טייל פֿון אַ מין סעקולערער ייִדישער מסורה.

די פּוריסטן און ס׳רובֿ ייִדישיסטן האַלטן אַוודאי ניט פֿונעם דאָזיקן מיוזיקל פֿון דזשערי באָק, שעלדאָן האַרניק און דזשאָסעף שטײַן, ווײַל זיי האַלטן, אַז זי פֿאַרוואַנדלט די מיזרח־אייראָפּעיִשע ייִדישע קולטור־ירושה אין אַ ריי האַמעטנע און סטערעאָטיפּישע אימאַזשן. ניט געקוקט אויף דעם איז „פֿידלער אויפֿן דאַך‟ געוואָרן ווילד־פּאָפּולער צווישן די ייִדישע מאַסן איבער דער גאָרער וועלט בכלל און אין ישׂראל בפֿרט. דאָרטן האָט שׂרגא פֿרידמאַן, דער גרויסער בינע־קינסטלער און מחבר פֿון פּאָפּולערע מוזיקאַלישע פּיעסעס אויף ייִדיש און העברעיִש, איבערגעזעצט דעם טעקסט פֿון „פֿידלער אויפֿן דאַך‟ אויף מאַמע־לשון.

אויבן זינגט וויראַ לאָזינסקי זײַן נוסח פֿון Sunrise, Sunset, וואָס אויף ייִדיש הייסט עס „טאָג־אײַן, טאָג־אויס‟. בײַם קלאַוויר שפּילט רעגינע דריקער. די רעקאָרדירונג האָט מען געמאַכט בײַם „ייִדישן מלוכישן טעאַטער‟ אין וואַרשע.


„וואָלט איך געהאַט כּוח‟ אויף צען שפּראַכן

"Peace in the Streets" Sung in Ten Languages

איינס פֿון די פּאָפּולערערע נײַע ייִדישע לידער פֿון די לעצטע 25 יאָר איז באמת אַ פֿאָלקסליד אין אַ נײַעם לבֿוש. די זינגערין און עטנאָמוזיקאָלאָגין חנה קופּער ז׳׳ל האָט גענומען אַן אַלט חסידיש ליד וועגן שבת און עס פֿאַרוואַנדלט אין אַ שלום־ליד דורכן בײַטן איין וואָרט.

דאָס ליד, „וואָלט איך געהאַט כּוה‟ האָט זי דערנאָך איבערגעזעצט אויף ענגליש און העברעיִש. ווי מע קען זען אויבן, זינגט מען עס הײַנט אין צענדלקיער שפּראַכן. אינעם קאָנצערט־נוסח בײַם „ייִדיש־זומער־ווײַמאַר‟ האָבן סטודענטן און לערער פֿון דער פּראָגראַם פֿאָרגעשטעלט דאָס ליד אויף ייִדיש, דײַטש, ענגליש, רוסיש, האָלענדיש, שפּאַניש, העברעיִש, פֿראַנצויזיש, אַראַביש און נאָך אַ שפּראַך, וואָס איך דערקען ניט.

אָט קען מען זען ווי חנה קופּער און זלמן מלאָטעק האָבן פֿאָרגעשטעלט דאָס ליד אויף ייִדיש און רוסיש אויף אַ קאָנצערט מיט אַן ערך 15 יאָר צוריק.

און אָט קען מען הערן אַ ראָק־נוסח פֿונעם ליד אויף ייִדיש, ענגליש און העברעיִש געזונגען דורך חנה קופּער און איר טאָכטער שׂרה־מינע גאָרדאָן.

און אָט קען מען הערן דאָס ליד אויף ייִדיש — געזונגען דורך אַ גרופּע מוסולמענישע מיידלעך!


ווידעאָ: „שלום־עליכם זאָל לעבן‟ פֿאָרגעלייענט דורך יענטע מאַש ז״ל

Video: Yente Mash Reads "Long Live Sholem Aleichem"

יענטע מאַש (1922־2013) איז געווען אַן אוניקאַל קול אין דער ייִדישער ליטעראַטור.

אַ געבוירענע אינעם בעסאַראַבער שטעטל זגוריצע, האָט זי פֿאַר 1941 פֿאַרענדיקט אַ העברעיִשע פֿאָלקסשול און אַ רומענישער גימנאַזיע. גלײַך פֿאַר דער דײַטשישער אינוואַזיע אין ראַטן־פֿאַרבאַנד האָבן די קאָמוניסטן פֿאַרשיקט איר משפּחה קיין סיביר, וווּ אירע עלטערן זענען אויסגעגאַנגען פֿון הונגער. מאַש האָט זיך באַזעצט אין קעשענעוו אין 1948, וווּ זי האָט געאַרבעט ווי אַ בוכהאַלטערין. קיין דערציילונגען האָט זי ניט אָנגעשריבן ביז נאָך דעם וואָס זי האָט עולה געווען קיין ישׂראל אין 1977, ווײַל זי האָט ניט געוואָלט, אַז אירע ווערק זאָלן דאַרפֿן נאָכפֿאָלגן די דיקטאַטן פֿון דער סאָוועטישער פּאָליטישער ליניע.

שוין צו 68 יאָר האָט זי אין 1990 אַרויסגעלאָזט איר ערשט בוך, „טיף אין דער טײַגע‟, צו גלענצנדיקע רעצענזיעס. דאָס בוך גיט איבער אירע שוידערלעכע איבערלעבונגען בעת די יאָרן אין סיביר. במשך פֿון די ווײַטערדיקע 17 יאָר האָט זי פּובליקירט נאָך דרײַ ביכער און באַקומען פֿינף ליטעראַרישע פּרעמיעס. אַחוץ אירע ביכער אויף ייִדיש איז אַן אויסקלײַב פֿון אירע דערציילונגען פּובליקירט געוואָרן אויף העברעיִש און מע האָט לעצטנס געדרוקט עטלעכע פֿון אירע דערציילונגען אויף ענגליש, אַרײַנגערעכנט „מאָנאַ־באָבע‟, וואָס איז דערשינען אין דער זאַלמונג פֿון „פֿאָרווערטס‟־דערציילונגען ,Have I Got A Story for You, אין דער ענגלישער איבערזעצונג פֿון עלען קאַסעדי.

אַחוץ „מאָנאַ־באָבע‟ איז אין מאַשס זאַמלונג דערציילונגען, „משנה מקום‟, אויך דערשינען די דערציילונג „שלום־עליכם זאָל לעבן‟. אָט קען מען זען ווי זי לייענט פֿאָר די מעשׂה אין איר קיך אין ישׂראל אין די סוף 1990ער יאָרן. דעם פֿילם האָט געמאַכט באָריס סאַנדלער.


„אויפֿן וועג שטייט אַ בוים‟

By the Wayside Stands a Tree

עס קען זײַן, אַז אחוץ מאַרק וואַרשאַווקיס „אויפֿן פּריפּעטשיק‟, איז ניטאָ קיין ליד אויף ייִדיש פֿון אַ באַקאַנטן מחבר, וואָס איז אַזוי ברייט באַליבט ווי איציק מאַנגערס „אויפֿן וועג שטייט אַ בוים‟. ניט געקוקט אויף דעם, וואָס מאַנגער האָט אָנגעשריבן דאָס ליד אין די 1930ער יאָרן, איז עס געווען אַזוי ברייט באַוווּסט פֿאַרן חורבן, אַז ס׳איז אַפֿילו פֿאָלקלאָריזירט געוואָרן.

זייער אַ סך באַקאַנטע זינגער האָבן רעקאָרדירט אַן אייגענעם נוסח פֿונעם ליד. איידער מע הערט זיך צו צו געוויסע פֿון זיי איז עס אָבער קודם כּדאַי זיך צוצוהערן צו דעם, ווי אַזוי איציק מאַנגער האָט אַליין פֿאָרגעלייענט דאָס ליד.

ווי דערמאָנט, קען מען געפֿינען פֿאַרשידענע פֿאָלקלאָריזירטע נוסחאָות פֿונעם ליד. צווישן די שיינסטע איז אַ רעקאָרדירונג פֿון ביילע שעכטער־גאָטעסמאַן, וואָס איז אַרויס אויף איר קאָמפּאַקטל „בײַ מײַן מאַמעס שטיבעלע‟. די רעקאָרדירונג קלינגט באמת היימיש, ניט בלויז ווײַל מאַנגערס ייִדישער דיאַלעקט איז געווען גאַנץ נאָענט צו שעכטער־גאָטעסמאַנס, נאָר אויך צוליב די מוזיקאַלישע קנייטשן וואָס זי גיט צו, וואָס דערמאָנען מאַנגערס ריטעם בײַם לייענען. אין איר נוסח הערט מען טאַקע די קלאַנגען פֿון דער אַמאָליקער ייִדישער בוקאָווינע, פֿון וועלכער ביידע האָבן געשעפּט אַ סך פֿון זייער ליטעראַרישער אינספּיראַציע.

מער אָפֿט ווי אַלע אַנדערע זשאַנערן הערט מען הײַנט דאָס ליד געזונגען, קודם, ווי אַ קונסטליד. אָט זינגט נחמה ליפֿשיץ איר נוסח פֿונעם ליד:

גאַנץ פּאָפּולער זענען אויך די מער טעאַטראַלע צוגאַנגען צום ליד. אָט שטעלט פֿאָר דודו פֿישער זײַן נוסח פֿונעם ליד בעת אַ קאָנצערט מיטן „ייִדישפּיל‟־טעאַטער אין ישׂראל.

אַ שיינער נוסח אין אַ מער פּאָפּולערן מאָדערנעם „פֿאָלק‟־סטיל שטעלט פֿאָר די באַקאַנטע ישׂראלדיקע זינגערין חוה אַלבערשטיין.

איינער פֿון די סאַמע שיינסטע רעקאָרדירונגען פֿון „אויפֿן וועג שטייט אַ בוים‟ וואָס איז אַרויס אין די לעצטע 10 יאָר, האָט געמאַכט עפֿים טשאָרני. אין זײַן נוסח שטעלט ער פֿאָר די מעלאָדיע ווי אַ וויגליד.

אויך כּדאַי צו הערן איז משה אוישערס נוסח פֿונעם ליד. איך האַלט, פּערזענלעך, אַז די מוזיקאַלישע באַגלייטונג איז אַ ביסל איבערגעטריבן, אָבער ס׳איז גאָר אינטערעסאַנט צו הערן די השפּעות פֿון חזנות און אַפֿילו דזשעז אין דער דאָזיקער רעקאָרדירונג.

דער „צענטער פֿאַר טראַדיציאָנעלער מוזיק און טענץ‟ האָט אַרויפֿגעשטעלט אויף „יו־טוב‟ אַ קאָנצערט פֿונעם לעגענדאַרן קלאַרנעט־שפּילער דייוו טאַראַס. צווישן די לידער, וואָס ער האָט פֿאָרגעשטעלט בעתן קאָנצערט, געפֿינט זיך „אויפֿן וועג שטייט אַ בוים‟. עס זינגט מאַקס גאָלדבערג. דאָס ליד הייבט זיך אָן 34:38.

מע האָט בכלל ניט אויפֿגעהערט צו שאַפֿן נײַע נסחאָות פֿונעם ליד. די שוועדישע „מעטאַל‟־קאַפּעליע „דיבוקים‟ האָט אַרויסגעלאָזט אַ פּרעכטיקן „ראָק‟־נוסח פֿונעם ליד אין 2010, צוזאַמען מיט אַ מוזיק־ווידעאָ.

אין 2014 האָבן לענקאַ ליכטנבערג און יאיר דלאל אַרויסגעלאָזט אַן אוניקאַלן אַלבאָם „וויגלידער פֿון גלות‟, אין וועלכן זיי האָבן צונויפֿגעפֿלאָכטן די מוזיקאַלישע טראַדיציעס פֿון די אַשכּנזישע און איראַקישע ייִדן. אין זייער צוויישפּראַכיקן נוסח פֿון „אויפֿן וועג שטייט אַ בוים‟ ברענגט דלאלס אוד־שפּילן עפּעס נײַ צום ליד, וואָס איז ממש אַן אַנטפּלעקונג. דאָס ליד האָט אויך אַן ערנסטן טאָן אויף אַראַביש, וואָס עס פֿעלט אָפֿט אויף ייִדיש און וואָס פּאַסט זיך זייער גוט צו צום טרויער, וואָס באַהאַלט זיך אונטערן אויבערפֿלאַך פֿונעם ליד.


„ס׳איז גוט פֿאַר מיר‟, געזונגען דורך לוי פֿאַלקאָוויטש

"It's Good for Me" Sung by Levy Falkowitz

אַזוי ווי אויפֿן אַמאָליקן ייִדישן „איסט־סײַד‟, ווערן הײַנט אַ סך פֿון די גרעסטע מוזיקאַלישע שלאַגערס בײַ די חסידים לכתּחילה געשאַפֿן פֿאַרן ייִדישן טעאַטער. אַזוי האָב איך געמיינט איז געווען דער פֿאַל מיטן ליד „ס׳איז גוט פֿאַר מיר‟ פֿון באָריס האַס׳ שפּיל „סליחות־נאַכט אין קיִעוו‟ (1992), וואָס מע הערט עד־היום אויף די חסידישע שׂימחות.

דאָס ליד צייכנט זיך אויס ניט בלויז מיט זײַן לעבעדיקער מוזיק, נאָר אויך מיט זײַן רײַכן ווערטער־אוצר: די שפּראַך און די גראַמען זענען אַ היפּש ביסל מער ליטעראַריש ווי בײַ ס׳רובֿ פּאָפּולערע חסידישע לידער. טאַקע דערפֿאַר האָב איך אַ ביסל אויסגעפֿאָרשט דאָס ליד און געפֿונען, אַז ניט ברוך האַס האָט אים אָנגעשריבן ווי ס׳רובֿ מענטשן מיינען, נאָר דווקא אַהרן לעבעדעוו, וואָס האָט אים אָנגעשריבן פֿאַרן זינגער און אַקטיאָר מאַקס פּערלאַן. די ווערטער אין די ערשטע טיילן פֿון פּערלמאַנס נוסח פֿון 60 יאָר פֿריִער זענען אידענטיש. אָט קען מען עס הערן:

עס זעט אָבער אויס, אַז ברייט באַקאַנט איז דאָס ליד ניט געוואָרן ביז 1992, ווען ברוך האַס האָט אים אַרײַנגענומען אין זײַן שפּיל.

דער דאָזיקער נוסח, פֿאָרגעשטעלט דורכן פּאָפּולערן זינגער לוי פֿאַקלאָוויטש, אין איינעם מיט יוחי בריסקמאַנס אָרקעסטער איז בפֿירוש געלונגען. אַ מחיה צו הערן אַ מאָל, אַז אַ חסידישער זינגער זאָל אויפֿטרעטן מיט אַ ליד אָן קיין עלעקטראָנישער באַגלייטונג.


אַבי געזונט!

Abi Gezunt

אײנס פֿון די באַליבטסטע לידער פֿונעם ייִדישן רעפּערטואַר פֿאַר די זינגער, װאָס זינגען ניט געװײנטלעך אויף ייִדיש, איז „אַבי געזונט‟.

עס קען זײַן, אַז די אָפּטימיסטישע פּערספּעקטיװ פֿונעם ליד און זײַן דזשעז־סטיל ציִען צו אַ ריי טאַלאַנטירטע אַרטיסטן. עס העלפֿט אױך, אַז דער גרױסער אַמעריקאַנער דזשעז־זינגער קאַב קאַלאָװײ האָט אַרױסגעלאָזט אַ ליד מיטן נאָמען „אַבי געזונט‟, כאָטש עס האָט גאָרניט געהאַט קײן שײַכות צום אָריגינאַל, אַחוץ די־אָ צװײ װערטער.

װײניק מענטשן געדענקען הײַנט, אַז אַחוץ דעם װאָס מאָלי פּיקאָן איז געװען די ערשטע זינגערין פֿונעם ליד, האָט זי עס אױך מחבר געװען. פּיקאָן האָט עס אָנגעשריבן פֿאַר איר העלדין אינעם פֿילם „מאַמעלע‟, אַ ראָמאַנטישע מוזיקאַלישע קאָמעדיע אױפֿן סמך פֿון „צינדערעלאַ‟, רעזשיסירט דורך יוסף גרין. די אָריגינעלע מוזיק, פֿון אײב עלשטײן, װערט געשפּילט פֿון אַן אָרקעסטער אין אַ מער קלאַסישן סטיל; דער דזשעז־צוגאַנג האָט זיך, אַ פּנים, אַנטװיקלט שפּעטער, אין אַמעריקע.

אָט דער דזשעז־סטיל הערט מען בולט אינעם נוסח פֿון די שװעסטער בערי, װאָס האָבן געזונגען דאָס ליד אױפֿן ייִדישן ראַדיאָ אין די 1940ער יאָרן װי אַ טײל פֿון זײער פּראָגראַם.

אױף ענגליש זינגט מען געװײנטלעך דאָס ליד פּאַמעלעכער. אָט קען מען הערן װי די זינגערין אַמאַנדאַ קינג שטעלט פֿאָר דאָס ליד מיט אַ דזשעז־קאַפּעליע. איר ייִדיש הינקט אונטער אָבער דער ענגלישער נוסח איז װוּנדערלעך.

אין אַן ענלעכן סטיל האָט די יונגע זינגערין לאה רײס־דעניס פֿאָרגעשטעלט „אַבי געזונט‟ אױף דער ייִדיש־װאָך מיט אַ פּאָר יאָר צוריק.


צוויי לידער לכּבֿוד פּורים

Two Songs for Purim

פּורים איז איינער פֿון די פֿריילעכסטע יום־טובֿים אויפֿן ייִדיש לוח און דערפֿאַר ס׳גלוסט זיך צו זינגען. צווישן די אַלטע ייִדישע פֿאָלקסלידער צייכענען זיך אויס צוויי סײַ מיט זייער פּאָפּולעריטעט, סײַ מיט זייער פֿאָלקסטימלעכקייט.

אַזוי ווי אַ סך ייִדישע פֿאָלקסלידער, איז „דער רבי אלימלך‟ אין דער אמתן ניט קיין פֿאָלקסליד, ווײַל מע ווייסט, אַז משה נאַדיר האָט עס אָנגעשריבן אין 1927. אַזוי ווי בײַ אַ סך אַזעלכע פּאָפּולערע ייִדישע לידער, איז עס אָבער פֿאָלקלאָריזירט געוואָרן און מע האָט עס געזונגען אין פֿאַרשידענע וואַריאַנטן. דאָס ליד אַליין דערמאָנט ניט דעם יום־טובֿ פּורים, אָבער ס׳איז שווער זיך פֿאָרצושטעלן, פֿאַר וואָס דער רבי אלימלך וואָלט אַזוי זיך אָנגעשיכּורט בײַ אַן אַנדער געלעגנהייט. אינעם דאָזיקן פֿילם זינגען די ברידער לעמער (יעקבֿ, כעסקי און שלום) זייער נוסח פֿונעם ליד אויף אַ חתונה.אויך כּדאַי צו הערן איז דער נוסח

פֿונעם באַקאַנטן פֿידלער יצחק פּערלמאַן, באַגלייט פֿונעם קלאַרנעט־שפּילער ישׂראל זוהר און אַן אָרקעסטער.

Read more


„שוויץ!‟ אַ געניטונג־פֿילם אויף ייִדיש

Shvitz! A Yiddish Workout Film

אין 1996 איז עס דעם פֿילם־פּראָדוצענט און ייִדישיסט ראָלאַנד (ראובֿן) מילמאַן אײַנגעפֿאַלן צו מאַכן אַ געניטונג־פֿילם אויף ייִדיש. קיינער האָט ניט דערוואַרט, אַז עס וועט ווערן אַ שלאַגער, נאָר מע האָט געמיינט אַז גענוג מענטשן וועלן אים קויפֿן אויף טשיקאַוועס. ווי עס ווײַזט זיך אָבער אַרויס, איז דער ווידעאָ „שוויץ‟ געוואָרן אַ שלאַגער, בפֿרט נאָך דעם וואָס מע האָט געוויזן אַ טייל פֿון אים אויף דער טעלעוויזיע ווי אַ וויץ. ניט געקוקט אויף דעם, וואָס „שוויץ‟ האָט זיך צום־מערסטנס פֿאַרשפּרייט צוליב דעם וואָס מענטשן האָבן אים געשאָנקען אַנדערע ווי אַ וויץ, דינט עס ווי אַ גוטע ייִדיש־לעקציע, בפֿרט פֿאַר די וואָס ווילן וויסן ווי אַזוי צו רעדן וועגן געניטונגען און ספּאָרט אויף מאַמע־לשון. דער פֿילם פֿאַרמאָגט אויך אַ גוטן ייִדישן חוש פֿאַר הומאָר און איז זיכער דער איינציקער פֿון זײַן מין, מיט מוזיק פֿון סידאָר בעלאַרסקי. עס האָבן אָנטייל גענומען אינעם פֿילם די אַקטריסע שיפֿרה לערער ז׳׳ל, די אַקטריסע בעטי זילבערמאַן און דער אַקטיאָר יחיאל געלער־קאַץ.


חנה ראָווינאַ לייענט פֿאָר מאַנגערס „כ׳האָב זיך געוואַלגערט אין דער פֿרעמד“

Hannah Rovina Reads Manger's Poem, "I've Wandered Abroad"

חנה ראָווינאַ, באַקאַנט אין ישׂראל ווי די „ערשטע דאַמע פֿון דער העברעיִשער בינע“, איז געווען אַ גרינדנדיקע מיטגלידין פֿונעם העברעיִשן טעאַטער „הבימה“ פֿון 1917 ביז איר טויט אין 1980. איר ראָלע ווי „לאהלע“ אין ש. אַנסקיס „דיבוק“ איז געווען אַזוי באַרימט, אַז אַ בילד פֿון איר פֿאַרשטעלט ווי לאהלע איז יאָרן־לאַנג געווען דער אָפֿיציעלער עמבלעם פֿון דער טרופּע.

אַ געבוירענע אינעם שטעטל בערעזין, ניט ווײַט פֿון קיִעוו, האָט זי זיך פֿאַרליבט אין דער העברעיִשער שפּראַך און האָט פֿאַרענדיקט אַ קורס אויף צו ווערן אַ לערערין אין אַ וועלטלעכער העברעיִשער שול. מע האָט אָבער באַלד אַנטדעקט אירע טאַלאַנטן ווי אַן אַקטריסע און זי איז געפֿאָרן איבער דער וועלט מיט „הבימה“, ביז די טרופּע האָט זיך אין 1927 באַזעצט אויף אייביק אין תּל־אָבֿיבֿ, וווּ עס ווערט נאָך אַלץ באַטראַכט ווי דער פּרעסטיזשפֿולסטער העברעיִשער טעאַטער.

אפֿשר צוליב אירע אַרומוואַנדערונגען האָט זי זיך געפֿילט אַ געוויסע נאָענטשאַפֿט מיטן פּאָעט איציק מאַנגער, וואָס האָט זיך באַזעצט אין ישׂראל צום סוף פֿון זײַן לעבן. מאַנגער האָט באַשריבן זײַנע אייגענע וואַנדערונגען אין זײַן ליד „כ׳האָב זיך יאָרן געוואַלגערט אין דער פֿרעמד“, וואָס ער האָט אָנגעשריבן קורץ נאָכן באַזעצן זיך אין לאַנד.

צו יענער צײַט איז חנה ראָווינאַ געווען צווישן אַ ריי אָנפֿירנדיקע ישׂראלדיקע פּערזענלעכקייטן, וואָס האָבן פֿאָרגעשטעלט מאַנגערס ווערק אויף ייִדיש פֿאַרן ישׂראלדיקן עולם. די פּרעמיער־מיניסטאָרשע גאָלדע מאיר (וואָס איז אין אירע יונגע יאָרן געווען אַ ייִדיש־לערערקע אין מילוואַקע מיטן נאָמען גאָלדע מאַבאָוויטש), איז, למשל, געגאַנגען אויף עטלעכע קינסטלערישע אָוונטן לכּבֿוד איציק מאַנגער — די ערשטע פּרעמיער־מיניסטאָרשע צו גיין אויף אַ ייִדיש־שפּראַכלעכער פּראָגראַם ווי אַ טייל פֿון איר אַרבעט. אויף איינעם פֿון די אָוונטן האָט מען רעצטיטירט מאַנגערס ליד „כ׳האָב זיך געוואַלגערט אין דער פֿרעמד“, וואָס דער עולם האָט אָנגענומען ווי אַ ציוניסטיש ליד, ניט געקוקט אויף דעם, וואָס מאַנגער האָט קיינמאָל ניט אויסגעדריקט קיין קלאָרע פּאָליטישע מיינונגען. דאָס ליד איז שפּעטער געוואָרן פּאָפּולער אין ישׂראל אין דער העברעיִשער איבערזעצונג.


„לאָז אַרויס“ — פֿונעם דיזני־פֿילם „פֿאַרפֿרוירן“

“Let it Go” from the Disney Film, "Frozen" – in Yiddish

די ליבהאָבער פֿון שפּראַכן און איבערזעצערײַ האָבן ספּעציעל ליב די אַנימירטע „דיזני“־פֿילמען, ווײַל להיפּוך צו די פֿילמען פֿאַר דערוואַקסענע, וואָס מע זעט געוויינטלעך מיט אונטערקעפּלעך, שאַפֿט מען פֿאַר די קינדער־פֿילמען נײַע גערעדטע נוסחאָות אויף צענדליקער און אַמאָל אַפֿילו הונדערטער שפּראַכן. אַזוי אַרום קען מען הערן די לידער פֿון די פֿילמען אין די אַלע שפּראַכן און באַטראַכטן אַלע באַשלוסן, וואָס די איבערזעצער האָבן געמאַכט בײַם שאַפֿן די נײַע ווערסיעס פֿון די לידער.

צוליב דעם וואָס עס עקזיסטירט, צום באַדויערן, ניט קיין מאַרק וואָס פֿאָדערט, אַז מע זאָל שאַפֿן פֿולע נוסחאָות פֿון די פּאָפּולערע „דיזני“־פֿילמען אויף די קלענערע מינאָריטעט־שפּראַכן, דאַרפֿן די רעדנער פֿון די שפּראַכן אַליין שאַפֿן ווערסיעס פֿון די לידער צו פֿאַרווײַלן זייערע קינדער. ס׳איז אַוודאי אוממעגלעך פֿאַר אַ גרופּע פֿרײַוויליקע איבערצוזעצן און רעקאָרדירן אַ נײַעם נוסח פֿון אַ 90־מינוטיקן פֿילם אָבער מע קען יאָ איבערזעצן און רעקאָרדירן געוויסע לידער. מיט אַ פּאָר יאָר צוריק איז אַזאַ שיטה געוואָרן פּאָפּולער בײַ אַ ריי אַקטיוויסטן, איבערהויפּט די וואָס אַרבעטן לטובֿת די אַמעריקאַנער־אינדיאַנער שפּראַכן, וואָס ווילן צוציִען דעם אינטערעס בײַם ייִנגערן דור צו זייערע באַדראָטע לשונות.

אינספּירירט פֿון אַזאַ שיטה האָט שמואל זערין אין 2014 אָנגעפֿירט מיט אַ וואַרשטאַט אויף דער „ייִדיש־וואָך“, אין וועלכן ער און אַ גרופּע אַמאַטאָרע איבערזעצער האָבן געשאַפֿן ייִדישע נוסחאָות פֿון באַרימטע „דיזני“־לידער. ספּעציעל געלונגען איז געווען זייער נוסח פֿון „לאָז אַרויס“ פֿונעם פֿילם „פֿאַרפֿרוירן“, וואָס „דיזני“ האָט געשאַפֿן אויפֿן סמך פֿון האַנס קריסטיאַן־אַנדערסאָנס קינדער־ראָמאַן „די שניי־מלכּה“ ( וואָס עקזיסטירט, דרך־אַגבֿ, אין זייער אַ פֿײַנער ייִדישער איבערזעצונג פֿונעם „ניסתּר“.

דאָס ליד איז געוואָרן אַזוי פּאָפּולער אויף דער „ייִדיש־וואָך“, אַז מע האָט באַשלאָסן צו מאַכן אַ רעקאָרדירונג און איר פֿאָרשטעלן אין איינעם מיטן ייִדישן טעקסט. עס זינגט טעמע־ליבע שעכטער.


„ווילנע: שטאָט פֿון גײַסט און תּמימות‟ געזונגען פֿון אַניע לעדערהענדלער

"Vilna: City of Spirit and Innocence" sung by Annie Lederhendler

אין אַפּריל 1959 איז אַבֿרהם סוצקעווער געקומען אויף אַ לאַנגן באַזוך קיין אַמעריקע און קאַנאַדע, וווּ ער האָט געהאַלטן אַ ריי רעפֿעראַטן און פֿאָרגעלייענט זײַנע לידער.

אויף אַזוי ווײַט ווי איך ווייס, זענען די איינציקע רעקאָרדירונגען וואָס זענען פֿאַרבליבן פֿון סוצקעווערס רעדעס בעתן דאָזיקן באַזוך געמאַכט געוואָרן אין דער „ייִדישער פֿאָלקס־ביבליאָטעק אין מאָנטרעאָל‟, וווּ מע האָט צווישן די יאָרן 1953 און 2005 רעקאָרדירט טויזנטער עפֿנטלעכע פּראָגראַמען. ווי אַ סטיפּענדיאַנט בײַם „ייִדישן ביכער־צענטער‟ איז מײַן אַרבעט געווען אויסצוסדרן די אַלע רעדעס און זיי אַרויפֿשטעלן אויף דער אינטערנעץ. איך האָב אויך געמאַכט אַ סעריע פֿילמען מיט אויסצוגן פֿון די רעדעס באַגלייט מיט ענגלישע אונטערקעפּלעך. אָט קען מען זען, למשל, אַן אויסצוג פֿון סוצקעווערס אַ רעדע וואָס ער האָט געהאַלטן דעם 24סטן מײַ 1959 וועגן זײַן לעבן ווי אַ פּאַרטיזאַנער אין די ליטווישע וועלדער

מיט אַ חודש פֿריִער, ווען דער פּאָעט איז ערשט אָנגעקומען קיין מאָנטרעאָל, האָט מען געמאַכט פֿאַר אים אַ ריזיקן קבלת־פּנים. צווישן די רעדנער וואָס זענען געקומען אים באַגריסן זענען געווען באַוווּסטע ייִדישע שרײַבער פֿון מאָנטרעאָל און ניו־יאָרק, קינדער פֿון די מאָנטרעאָלער ייִדישע טאָגשולן און עטלעכע זינגער, צווישן זיי — אַניע לעדערהענדלער, וואָס האָט פֿאָרגעשטעלט הירש גליקס פּאַרטיזאַנער־הימען בײַנאַנד מיטן רירנדיק ליד „ווילנע: שטאָט פֿון גײַסט און תּמימות‟ (ווערטער: אַ. ל. וואָלפֿסאָן; מוזיק: אַלכּסנדר אָלשאַנעצקי). כאָטש עס קלינגט ווי אַ ליד וואָס מע האָט געשאַפֿן לזכר דער פֿאַרניכטעטער ירושלים ד׳ליטא, האָט מען דאָס ליד אין דער אמתן אָנגעשריבן לאַנג פֿאַר דעם חורבן ווי אַ טייל פֿון אַ פּיעסע.

אין דער זעלביקער צײַט וואָס איך האָב דיגיטאַליזירט די רעקאָרדירונג האָב איך צופֿעליק זיך אָנגעשטויסן אויף לייזער ראַנס בילדער־אַלבאָם „ירושלים ד׳ליטא אילוסטרירט און דאָקומענטירט‟. די אוניקאַלע בילדער, מיט קליינע דערקלערונגען אויף ייִדיש, העברעיִש, רוסיש און ענגליש האָבן מיך טיף אָנגערירט. ס׳איז מיר אײַנגעפֿאַלן, איך זאָל באַגלייטן אַניע לעדערהענדלערס נוסח פֿון „ווילנע: שטאָט פֿון גײַסט און תּמימות‟ מיט די בילדער פֿונעם אַמאָליקן ווילנע וואָס לייזער ראַן האָט צונויפֿגעזאַמלט. אויבן קען מען זען דעם רעזולטאַט פֿון דעם אײַנפֿאַל.


פּאָל ראָבסאָן זינגט „ווי אַזוי ס׳לעבט דער קייסער‟

Paul Robeson Sings "How Does the Czar Live?"

דער אַמעריקאַנער זינגער פּאָל ראָבסאָן איז צום־מערסטנס הײַנט באַקאַנט צוליב זײַן פּרעכטיק קול און זײַן קאַריערע ווי אַן אַקטיאָר, ווי אויך צוליב זײַנע פּאָליטישע אַקטיוויטעטן און נאָענטע פֿאַרבינדונגען צו דער קאָמוניסטישער פּאַרטיי.

אַחוץ דעם איז ער אויך געווען אַן עכטער עילוי — איינער, וואָס האָט יונגערהייט אַרויסגעוויזן אַ סך טאַלאַנט אין גאָר פֿאַרשידנאַרטיקע געביטן; אַ באַקאַנטער אַטלעט, איינער פֿון די ערשטע אַפֿריקאַנער־אַמעריקאַנער, וואָס מע האָט געלאָזט שפּילן פֿוטבאָל אין אַן אַמעריקאַנער אוניווערסיטעט. אין מיטן פֿון זײַנע לימודים אין דער יוריספּרודענץ־שול בײַם קאָלאָמביע־אוניווערסיטעט און זײַן גלײַכצײַטיקער קאַריערע ווי אַ פּראָפֿעסיאָנעלער פֿוטבאָל־שפּילער אינעם NFL האָט ער אינטענסיוו זיך פֿאַרנומען מיט שפּראַכן, אויסלערנענדיק מער ווי 20 פֿון זיי.

כאָטש ראָבסאָן האָט געזונגען אויף מער ווי 50 שפּראַכן, אַרײַנגערעכנט די וואָס ער האָט בכלל ניט געקענט, האָט ער יאָ פּערפֿעקט באַהערשט מער ווי 10 שפּראַכן, צווישן זיי — רוסיש, פֿראַנצייזיש, שפּאַניש, כינעזיש און דײַטש. ייִדיש האָט ער זיך אויסגעלערנט בעת די שטודיעס אין ניו־יאָרק און לאָנדאָן, ווי אויך בעת זײַנע רײַזעס אין פּוילן און אינעם ראַטן־פֿאַרבאַנד, כאָטש ניט אויפֿן זעלביקן ניוואָ ווי זײַנע „בעסטע‟ שפּראַכן. אויבן קען מען הערן ווי אַזוי ער האָט געזונגען דאָס באַקאַנטע פֿאָלקסליד „ווי אַזוי ס׳לעבט דער קייסער‟.

ראָבסאָן איז אפֿשר, צום מערסטנס, באַקאַנט דעם ייִדיש־לייענער צוליב זײַן חבֿרשאַפֿט מיטן פּאָעט איציק פֿעפֿער. אין 1949, ווען ראָבסאָן האָט באַזוכט דעם סאָוועטן־פֿאַרבאַנד, האָט ער געבעטן זיך צו טרעפֿן מיט פֿעפֿערן. מע האָט ראָבסאָן דערקלערט, אַז פֿעפֿער איז אויף אַ וואַקאַציע אין קרים, אָבער אין דער אמתן איז פֿעפֿער שוין געזעסן מער ווי צוויי יאָר אין טורמע. נאָך דעם ווי די זיכערהייט־אָרגאַנען האָבן פֿעפֿערן אַ פּאָר טעג געגעבן עסן, ער זאָל אויסזען מער געזונט, האָט מען אים געבראַכט זיך צו טרעפֿן מיט ראָבסאָנען. אויף זײַן מאָסקווער קאָנצערט האָט ראָבסאָן געזונגען דעם פּאַרטיזאַנער הימען „זאָג ניט קיינמאָל‟, וואָס מע האָט טראַנסמיטירט אויפֿן ראַדיאָ איבערן גאַנצן לאַנד, ווי אַן אויסדרוק פֿון סאָלידאַריטעט מיט פֿעפֿערן. נאָכן צוריקפֿאָרן קיין אַמעריקע, אָבער, האָט ראָבסאָן אין גאַנצן געליינקט, אַז מע האָט גערודפֿט די ייִדן אין ראַטן־פֿאַרבאַנד.

אַ רעקאָרדירונג פֿון „זאָג ניט קיינמאָל‟, וואָס מע האָט געמאַכט בעתן קאָנצערט נאָך זײַן טרעפֿונג מיט איציק פֿעפֿער קען מען הערן דאָ:


רות רובין און פּיט סיגער זינגען „טומבאַלאַלײַקע‟

Ruth Rubin and Pete Seeger Sing Tumbalalaika

פּיט סיגער (1919־2014) איז צום מערסטנס באַקאַנט פֿאַר זײַן קאַריערע ווי אַ פּאָפּולערער זינגער במשך מער ווי 70 יאָר. אַחוץ דעם איז ער אויך געווען אַ פּאָליטישער אַקטיוויסט, אַ געניטער עטנאָמוזיקאָלאָג, אַ מוזיק־פֿאַרלעגער, אַ מוזיקאַלישער פּראָדוצענט און נאָך.

אין זײַן שליחות ווי אַן עטנאָמוזיקאָלאָג איז סיגער ניט בלויז געווען אַ שטאַרקער שטיצער פֿון דער אַמעריקאַנער פֿאָלק־מוזיק־טראַדיציע, נאָר אויך פֿון די טראַדיציאָנעלע זינגער פֿון מוזיק פֿון אַלע עקן וועלט. דורך זײַנע קאָנצערטן, ראַדיאָ־פּראָגראַמען און טעלעוויזיע־פּראָגראַם האָט ער פֿאָרגעשטעלט צום אַמעריקאַנער עולם זינגער פֿון פֿאַרשידנאַרטיקע לענדער און קולטורן לאַנג איידער דער באַגריף פֿון מולטיקולטוראַליזם איז געווען אין דער מאָדע.

צווישן זײַנע פֿרײַנד און קאָלעגן זענען געווען אַ ריי אַנדערע עטנאָמוקאָלאָגן, אַרײַנגערעכנט מאָ אַש (דער זון פֿון שלום אַש און גרינדער פֿון Folkways Records) און די אָנפֿירנדיקע עטנאָמוזיקאָלאָגין פֿון ייִדישער מוזיק — רות רובין. אויבן קען מען זען, ווי פּיט סיגער און רות רובין שטעלן פֿאָר „טומבאַלאַלײַקע‟ אויף זײַן טעלעוויזיע־פּראָגראַם Rainbow Quest, וואָס מע האָט טראַנסימיטירט אין 1965 און 1966.

סיגער האָט אויך באַגלייט רות רובין מיטן באַנדזשאָ אויף אַ ריי קאָנצערטן, ווי אויך אויף אַן אַלבאָם פֿון ייִדישע קינדערלידער, וואָס מאָ אַש האָט פּראָדוצירט פֿאַר זײַן פֿירמע „פֿאָלקווייס‟. אָט קען מען הערן ווי רות רובין און פּיט סיגער שטעלן פֿאָר דאָס ליד „טאַנץ טאַנץ‟. ס׳איז כּדאַי צו באַמערקן ווי סיגערס באַנדזשאָ־שפּילן גיט צו צום ליד דווקא אַן אַמעריקאַנער (און דערצו אַפּאַלאַטשיאַנער) טעם.

אַליין אַ קענער פֿון יאַפּעניש, דײַטש און רוסיש, האָט סיגער זיך אויסגעלערנט זינגען לידער אויף צענדליקער שפּראַכן פֿון די געסט אויף זײַנע פּראָגראַמען, אַרײַנגערעכנט ייִדיש און העברעיִש. אַחוץ מאָ אַש און רות רובין האָט סיגער זיך געלערנט ייִדישע לידער פֿון זײַן חבֿר טעאָדאָר ביקעל און פֿון דער פּאָעטעסע עליזה גרינבלאַט, די שוויגער פֿון זײַן נאָענטן חבֿר און מענטאָר, דעם לענגענאַרן אַמעריקאַנער פֿאָלקזינגער וווּדי גאָטרי. גאָטרי, סיגער און גרינבלאַט פֿלעגן זיך פֿאַרזאַמלען מיט אַנדערע זינגער און זיך טיילן מיט די לידער.

אָט קען מען זען ווי ער שטעלט פֿאָר דאָס סאָוועטיש־ייִדישע ליד „דזשאַנקױע‟ אויף זײַן טעלעוויזיע־פּראָגראַם Rainbow Quest.


ווידעאָ: מאָצאַרט מיט אַ ייִדישן טעם

Video: Mozart with a Yiddish Flavor

אין דער הײַנטיקער חסידישער מוזיק הערט מען אַ געמיש פֿון זייער אַ סך באַזונדערע אײַנפֿלוסן. אויף דער זעלבער חתונה קען מען הערן טראַדיציאָנעלע בדחנות, קלעזמער און חזנות באַנאַנד מיט ראָק־מוזיק און צומאָל אַפֿילו רעפּ.

לויט אַלע סימנים איז אויף דער חסידישער גאַס לעצטנס אויך געוואָרן אַ מאָדע די קלאַסישע מוזיק. מע זעט אויף „יוטוב‟ פֿאַרשידענע ווידעאָס, אין וועלכע ריזיקע אָרקעסטערס שפּילן אויף די פֿרומע חתונות אַ געמיש פֿון באַקאַנטע חסידישע לידער מיט קלאַסישער מוזיק.

אָט זעט מען, למשל, ווי דער אָרקעסטער פֿון אַהרן טייטלבוים (דער מוזיקאַלישער פּראָדוצענט, ניט איינער פֿון די אדמו”רים מסאַטמאַר), דיריגירט פֿון ישׂראל לאַם, שטעלט פֿאָר אַן אייגנאַרטיקן נוסח פֿון מאָצאַרטס 25סטער סימפֿאָניע באַנאַנד מיטן „ידידים־כאָר‟. להיפּוך צו אַ סך פֿון דער הײַנטיקער חסידישער מוזיק, אין וועלכער די בלאָז־אינסטרומענטן נעמען דעם אויבן אָן, בלײַבן די סטרונע־אינסטרומענטן דער הויפּט־טייל פֿונעם קלאַנג, ווי עס באַדאַרף צו זײַן. דער ייִדישער קנייטש באַשטייט אין דעם, וואָס דער כאָר נעמט איבער די ראָלע פֿון מאָצאַרטס פֿלייטן און אַנדערע הויכע בלאָז־אינסטרומענטן. אינעם דאָזיקן „היימישן‟ נוסח ווערט דער הויפּט־מאָטיוו פֿון דער קאָמפּאָזיציע כּמעט פֿאַרוואַנדלט אין אַ ניגון.


דזשיימס קאַגני רעדט ייִדיש

James Cagney Speaking Yiddish

פֿאַר דער צווייטער וועלט־מלחמה האָבן אַ סך גויים גוט געקענט ייִדיש אָבער בלויז איינער פֿון זיי איז געווען אַ באַקאַנטער אַמעריקאַנער פֿילם שטערן: דזשיימס קאַגני.

קאַגני, וואָס איז באַקאַנט איבערהויפּט פֿאַר זײַנע ראָלעס אין די פּאָפּולערע „גענגסטער‟־פֿילמען פֿון די 1930ער און 1940ער יאָרן, האָט געוויינטלעך געשפּילט שטאַרקע באַנדיטן, פּאָליציאַנטן, סאָלדאַטן אָדער ענלעכע טיפּן. ייִדיש האָט ער זיך אויסגעלערנט ווי אַ קינד אויפֿן „איסט־סײַד‟, וווּ זײַן אָרעמע משפּחה האָט געוווינט אין אַ טענעמענט־הויז וואָס איז געווען כּמעט אויסשליסלעך באַפֿעלקערט פֿון ייִדן. לויט עטלעכע לעגענדעס, האָט זײַן ייִדיש אים געהאָלפֿן אין האָליוווּד, וווּ די ייִדישע אייגנטימער פֿונעם גרויסן פֿילם־סטודיאָ Warner Brothers האָבן אים כּלומרשט פּרובירט אָפּצונאַרן בעת אַ פֿאַרהאַנדלונג איבער אַ קאָנטראַקט דורכן רעדן צווישן זיך אויף ייִדיש. לויט דער לעגענדע האָט קאַגני זיי שאָקירט דורכן שרײַען אויף זיי מיט אַ פּאָר זאַפֿטיקע ייִדישע קללות.

קאַגני האָט גערעדט ייִדיש אין צוויי פֿון זײַנע פֿילמען, „טאַקסי‟ און The Fighting 69th, אַ דראַמע וועגן אַן אַמעריקאַנער פּאָלק בעת דער ערשטער וועלט־מלחמה. אין „טאַקסי‟ שפּילט ער אַ טאַקסי־שאָפֿער וואָס אָרגאַניזירט אַ בלוטיקן קאַמף קעגן אַן אַנדער גרופּע טאַקסי־שאָפֿערן, וואָס גנבֿענען בײַ אים קליענטן. פֿאַר דעם וואָס דער פֿילם ווערט אָבער שרעקלעך פֿאַרבלוטיקט, כאַפּן זיך אַרײַן אַ פּאָר מאָמענטן פֿון קאָמעדיע, צווישן זיי די הומאָריסטישע סצענע, אָן קיין שום אונטערקעפּלעך אָדער דערקלערונג, אין וועלכער אַ ייִדישער אימיגראַנט שרײַט בייז אויף אַ פּאָליציאַנט. דער פּאָליציאַנט, וואָס פֿאַרשטייט ניט קיין ייִדיש, ווייסט ניט וואָס צו טאָן מיטן שרײַענדיקן אימיגראַנט, ביז עס קומט אָן דער העלד פֿונעם פֿילם, דעם טאַקסי־שאָפֿער מאַקס נאָלען (קאַגני). זעט וואָס געשעט ווײַטער.


„אַלץ פֿאַר געלט‟ פֿון הענרי געראָ

"Everything For Money" Sung by Henri Gerro

בײַ ייִדן זאָגט מען אַז „אויף געלט שטייט די וועלט‟. אינעם דאָזיקן הומאָריסטישן ליד הערט מען דאָס זעלביקע פֿאָלקסווערטל ממש אינעם רעפֿרען. הענרי געראָ האָט דעם רעפֿרען גענומען פֿון אַן אַנדער ליד אָנגעשריבן פֿון אַהרן לעבעדעף און האָט געשריבן פֿאַר אים נײַע פֿערזן, באַנאַנד מיט אַ מוזיקאַלישן אַרײַנפֿיר.

כאָטש מע קען הערן דעם מאָטיף פֿונעם ליד — אַז דאָס געלט האָט אַ שלעכטע השפּעה אויף מענטשן — אין לידער פֿון אַלע קולטורן, פֿאָרמאָגט „אַלץ פֿאַר געלט‟ דאָך אַ ייִדישן חן צוליב זײַן שוואַרצן הומאָר. דעם פֿילם האָט געשאַפֿן דזשיין פּעפּלער, וואָס פֿאָרשט אויס די פּאָפּולערע ייִדישע לידער פֿון די פֿריִערדיקע יאָרן פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. כאָטש עס געפֿינען זיך עטלעכע גרײַזן אינעם טראַנסקריפּט פֿונעם ליד וועלן זיי באמת ניט שטערן דעם צוקוקער.


עדגאַר אַלען פּאָוס „דער ראָב‟ אויף מאַמע־לשון

Edgar Allan Poe's "The Raven" in Yiddish

לכּבֿוד דעם 208סטן געבוירן־טאָג פֿונעם גרויסן אַמעריקאַנער פּאָעט עדגאַר אַלען פּאָו האָב איך באַשלאָסן פֿאָרצושטעלן אַ ווידעאָ, וואָס איך האָב געמאַכט מיט פֿיר יאָר צוריק ווען איך האָב געאַרבעט אינעם „ייִדישן ביכער־צענטער‟. אינעם פֿילם לייענען לייבל און סענדער באָטוויניק פֿאָר פּאָוס סאַמע באַרימטסטע ליד, „דער ראָב‟ סײַ אינעם אָריגינעלן ענגליש, סײַ אין דער פּרעכטיקער ייִדישער איבערזעצונג פֿון לייב נײַדוס.

דעם קלאַנג האָב איך גענומען פֿון אַ רעקאָרדירונג פֿון אַ פּראָגראַם געווידמעט דעם לעבן און שאַפֿן פֿונעם פּאָעט לייב נײַדוס, וואָס איז פֿאָרגעקומען דעם 10טן אָקטאָבער 1982 בײַ דער „ייִדישער פֿאָלקס־ביבליאָטעק אין מאָנטרעאָל‟. די רעקאָרדירונג איז איינע פֿון איבער טויזנט רעקאָרדירונגען פֿון מאָנטרעאָל, וואָס איך און שפּעטערדיקע סטיפּענדיאַנטן אין אַמהערסט, מאַסאַטשוסעטס האָבן דיגיטאַליזירט ווי אַ טייל פֿונעם „קלאַנגאַרכיוו א׳׳ן פֿון פֿראַנצין בראַנדט‟. מע קען זיך צוהערן צו דער גאַנצער פּראָגראַם. אָט איז די צווייטע העלפֿטerary-evening-dedicated-poet-leib-naidus-leybl-sender-david-botwinik.


צוויי געשמאַקע ייִדישע וויצן

Two Great Yiddish Jokes

להיפּוך צו די ווידעאָס פֿון אַלטע ייִדישע לידער, קען מען אויף „יוטוב‟ קוים געפֿינען פֿילמען פֿון געשמאַקע ייִדישע וויצן וואָס ווערן טאַקע דערציילט אויף מאַמע־לשון. איך ווייס, ווײַל איך האָב כּמעט אַ שעה געזוכט ביז איך האָב געפֿונען נאָר זעקס. פֿון זיי האָב איך אויסגעקליבן מײַנע באַליבטסטע צוויי, וואָס איך שטעל דאָ צו.

איז, טאָמער קענט איר אַ געשמאַקן ייִדישן וויץ, זײַט אַזוי גוט און מאַכט אַ ווידעאָ אין וועלכן איר דערציילט דעם וויץ, שטעלט אים אַרויף אויף „יוטוב‟ און שיקט מיר די פֿאַרבינדונג אויף kutzik@yiddish.forward.com. אויב דער וויץ געפֿעלט מיר וועל איך אים אַרײַננעמען אין אַ קומענדיקן „עונג־שבת‟.

ביידע וויצן וואָס איך האָב אויסגעקליבן האָבן אַ מין גמרא־לאָגיק. דאָס הייסט ניט, אַז זייער אינהאַלט שטאַמט פֿון דער גמרא, נאָר אַז די לאָגיק דורך וועלכן זייער העלד קומט צו אַן אויספֿיר אָדער דערלייזט אַ פּראָבלעם איז ענלעך צום אופֿן ווי אַזוי מע טײַטש אויס אַ בלאַט גמרא. דער הומאָר באַשטייט אין דעם, וואָס די העלדן פֿון די וויצן טראַכטן אויף אַן אופֿן וואָס איז זייער לאָגיש, ניט געקוקט אויף דעם וואָס זיי קומען צו אַן אויספֿיר וואָס איז דווקא אומלאָגיש.

דער דערציילער פֿונעם ערשטן וויץ, „דער אַפּאַראַט‟, איז דער אַקטיאָר און קאָמיקער יאַנקעלע אַלפּערין ז״ל וועלכער האָט אָנגעהויבן זײַן קאַריערע אין אַן אומפֿאָרמעלער טעאַטער־טרופּע וואָס האָט געשפּילט אין אַ קאָנצענטראַציע־לאַגער בשעתן חורבן. נאָך דער מלחמה איז ער אויפֿגעטראָטן אין אַ ריי ייִדישע טעאַטערס. נאָכן באַזעצן זיך אין ישׂראל אין 1961 האָט ער געשפּילט מיט שמעון דזשיגאַן און אַ ריי אַנדערע באַליבטע אַקטיאָרן. שפּעטער אין זײַן קאַריערע איז ער געווען אַ שטענדיקער אַקטיאָר בײַם „ייִדישפּיל‟־טעאַטער אין תּל־אָבֿיבֿ.

אינעם דאָזיקן וויץ דערציילט ער מיט אַ ייִדישן לאָגיק ווי אַזוי אַ קאַרגער טויבער קען אָפּשפּאָרן אַ ביסל געלט.

להיפּוך צו יאַנקעלע אַלפּערין איז דער דערציילער פֿונעם צווייטן וויץ „דעם בעל־עגלהס וועג,‟ ניט קיין פּראָפֿעציאָנעלער קאָמיקער, נאָר אַ ישׂראלדיקער חסיד פֿון אַ גאַנץ יאָר און מע קען עס דערקענען. זײַן וויץ איז אָבער זייער געשמאַק און פֿאָלקלאָריסטיש אינעם נסוח פֿון די כעלעמער חכמים.


Would you like to receive updates about new stories?






















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.