Oyneg Shabes

ווידעאָ: ווי מע האָט אַ מאָל פֿאַרקויפֿט דעם פֿאָרווערטס

WATCH: How Newsboys Once Sold the Forverts

דאָס פֿאַרשפּרייטן דעם פֿאָרווערטס איז, אַ פּנים, ניט געווען קיין לײַכטע פּרנסה. אין אַ סצענע פֿונעם אַמעריקאַנער־ייִדישן פֿילם „דער לעבעדיקער יתום‟, פּרובירט דער העלד, בעני בערגער (געשפּילט דורכן יונגן אַקטיאָר דזשערי ראָזענבערג) אײַנצורעדן די פֿאַרבײַגייער צו קויפֿן בײַ אים אַן עקזעמפּלאַר פֿון אונדזער צײַטונג, פֿאָרזינגענדיק פֿאַר זיי אַ טרויעריק ליד וועגן אַ נעבעכדיקן יתום. ווי מע זעט אין דער סצענע, גייט אָבער זײַן פּרוּוו ניט אַזוי גלאַטיק.

כאָטש ס′רובֿ פֿונעם פֿילם איז מעלאָדראַמאַטישער שונד, גיט די סצענע איבער אַן אינטערעסאַנטן בליק אויף דער אַמאָליקער ייִדישער „איסט־סײַד‟. דעם פֿילם האָט רעזשיסירט און פּראָדוצירט יוסף זײַדן, וואָס האָט אויך אָנגעשריבן דעם סצענאַר אויפֿן סמך פֿון שלום סעקונדעס אַ פּיעסע.


ווידעאָ: „שוויץ!‟ אַ געניטונג־פֿילם אויף ייִדיש

WATCH: Shvitz! A Yiddish Workout Film

אין 1996 איז אײַנגעפֿאַלן דעם פֿילם־פּראָדוצענט און ייִדישיסט ראָלאַנד (ראובֿן) מילמאַן צו מאַכן אַ געניטונג־פֿילם אויף ייִדיש. קיינער האָט ניט דערוואַרט, אַז עס וועט ווערן אַ שלאַגער, נאָר סתּם — מע האָט געמיינט אַז גענוג מענטשן וועלן אים קויפֿן אויף טשיקאַוועס. ווי עס ווײַזט זיך אָבער אַרויס, האָט מען דעם ווידעאָ „שוויץ‟ אויסגעכאַפּט, בפֿרט נאָך דעם וואָס מע האָט געוויזן אַ טייל פֿון אים אויף דער פּאָפּולערער טעלעוויזיע־פּראָגראַם פֿון דייוויד לעטערמאַן.

ניט געקוקט אויף דעם, וואָס „שוויץ‟ האָט זיך צום מערסטנס פֿאַרשפּרייט ווײַל מענטשן האָבן געמיינט אַז „ייִדיש איז קאָמיש‟, דינט עס ווי אַ גוטע שפּראַך־לעקציע, בפֿרט פֿאַר די וואָס ווילן וויסן ווי אַזוי צו רעדן וועגן געניטונגען און ספּאָרט אויף מאַמע־לשון. דער פֿילם איז אויך פֿול מיט ייִדישן הומאָר און איז זיכער דער איינציקער פֿון אַזאַ סאָרט מיט מוזיק פֿון סידאָר בעלאַרסקי.

אינעם פֿילם האָבן אָנטייל גענומען די אַקטריסעס שיפֿרה לערער ז׳׳ל און בעטי זילבערמאַן און דער טיילצײַטיקער אַקטיאָר אַקטיאָר יחיאל געלער־קאַץ.


ווידעאָ: „רב ייִדל גיב געלט!‟

WATCH: "Mr. Jew, Pay Up!"

אַ סך ייִדישע אימיגראַנטן אין אַמעריקע זענען געווען שאָקירט פֿון דעם, וויפֿל עס האָט געקאָסט אין אַמעריקע צו בלײַבן אַ פֿרומער ייִד. אין אייראָפּע האָט מען אין שטעטל געוויינטלעך ניט געדאַרפֿט באַצאָלן צו דאַוונען אין שיל אָדער צו ווערן געבראַכט אויף קבֿר־ישׂראל. אין אַמעריקע, אָבער, באַצאָלט מען געוויינטלעך יאָ פֿאַר אַזעלכע „פּריווילעגיעס‟. אַחוץ אין די חסידישע קרײַזן, וואָס פֿאָלגן, אין אַ סך אַספּעקטן, נאָך אַלץ די מיזרח־אייראָפּעיִשע שיטה, קען עס ווערן גאָר טײַער צו האַלטן כּשרות אָדער צו דאַווענען אין אַ שיל יום־כּיפּור.

אין 1905 האָט דער דראַמאַטורג אָדם מעסקאָ אָנגעשריבן דאָס ליד „רב ייִדל גיב געלט‟, וואָס מאַכט חוזק פֿון דער היפּאָקריטסווקע פֿון די רעליגיעזע אינסטאַנצן אין אַמעריקע, וואָס זיי בעטן געלט פֿאַר כּל־המינים זאַכן, וואָס זענען אין דער אַלטער היים געווען בחינם.

דאָס ליד איז לעצטנס פֿאָרגעשטעלט געוואָרן אין תּל־אָבֿיבֿ, ווי אַ טייל פֿון דער סעריע „אסתּרס קאַבאַרעט‟ אין „בית שלום־עליכם.‟ אינעם ווידעאָ אויבן טרעטן אויף מירי רעגנדערפֿער און אירמע סטעפּאַנאָוו אונטערן רעזשי פֿון אסתּי ניסים.

די זינגערין און עטנאָמוזיקאָלאָגין דזשיין פּעפּלער האָט אויך רעקאָרדירט אַ נוסח פֿונעם ליד און טאַקע פֿון איר האָב איך געקריגן ס׳רובֿ אינפֿאָרמאַציע דערפֿון. אָט קען מען זען איר נוסח פֿון אים, מיט ענגלישע אונטערקעפּלעך:

.

פּעפּלער האָט אויף איר וועבזײַט אויך אַרויפֿגעשטעלט אַ זעלטענע רעקאָרדירונג פֿונעם ליד, וואָס דער זינגער ג. ד. ווײַצמאַן האָט געמאַכט אין 1908. די רעקאָרדירונג איז אַ טייל פֿונעם ייִדישן קלאַנגאַרכיוו בײַם „פֿלאָרידער אַטלאַנטישן אוניווערסיטעט.‟


ווידעאָ: אַ „וועסטערן‟ אויף מאַמע־לשון

WATCH: A Yiddish Western

מײַן געוועזענער מיטאַרבעטער אין „פֿאָרווערטס‟, לייזער בורקאָ, האָט מיט אַ פּאָר יאָר צוריק אַרויסגעלאָזט עטלעכע סצענעס פֿון באַקאַנטע האָליוווּדער פֿילמען, מיטן דיאַלאָג ווידער רעקאָרדירט אויף מאַמע־לשון. איך האָב געמיינט אַז דאָס מאַכן פֿון אַלטע אַמעריקאַנער פֿילמען ייִדיש־שפּראַכיקע איז געווען אַ נײַער אײַנפֿאַל.

ווי עס ווײַזט זיך אַרויס, האָט מען דאָס שוין געהאַט געטאָן אין די 1930ער יאָרן. צו יענער צײַט האָבן אַ גרופּע רעזשיסאָרן, מ׳שטיינס געזאָגט, געקויפֿט אַ שלעכטן „וועסטערן‟־פֿילם, וואָס איז געווען אַ פֿינאַנציעלן דורכפֿאַל, און אים רעדאַקטירט און צונויפֿגעוועבט מיט סצענעס פֿון אַנדערע פֿילמען, כּדי צו שאַפֿן אַ נײַעם. פֿאַרן דיאַלאָג האָבן ייִדישע אַקטיאָרן רעקאָרדירט נײַע רעפּליקן אויף ייִדיש, וואָס האָבן ניט שטענדיק געהאַט קיין שײַכות מיט די פֿריִערדיקע רעפּליקן. דער אויסזען פֿונעם פֿילם איז דערפֿאַר ניט אַזוי אַנדערש פֿון די קאַנטאָנעזישע „קונג־פֿו‟־פֿילמען פֿון די 1970ער יאָרן, וואָס מע האָט ווידער רעקאָרדירט אויף ענגליש, כאָטש מע קען בולט זען, אַז די העלדן שרײַען אויף אַן אַנדער שפּראַך.

פֿון דעם איז, פֿאַרשטייט זיך, אַרויסגעקומען אַן אַבסורדן פֿילם, וואָס דער סיפּור־המעשׂה איז קוים פֿאַרשטענדלעך. ס׳מאַכט ניט אויס, איר וועט זיכער הנאה האָבן!

קיין סך פּרטים קען איך ניט געפֿינען וועגן דעם פֿילם. די דאָזיקע סצענע איז אַ טייל פֿון אַ דאָקומענטאַר־פֿילם, „ראָזשינקעס מיט מאַנדלען‟, וועגן דער געשיכטע פֿונעם ייִדישן קינאָ. דער נאַראַטאָר איז ניט מער און ניט ווייניקער ווי דער באַקאַנטער אַקטיאָר און רעזשיסאָר אָרסאָן וועלס.

טאָמער איר האָט פּרטים וועגן דעם מאָדנעם ייִדישן „וועסטערן‟, לאָזט וויסן. איך וואָלט זייער געוואָלט זען מער פֿון אים.


ווידעאָ: מענדי כּהנא רעציטירט „מיין נישט די וועלט איז אַ קרעטשמע‟

WATCH: Mendy Cahan Recites "Don't Think The World is a Tavern"

אַזוי ווי זײַנע דערציילונגען, טראָגן די לידער פֿון י. ל. פּרץ אָפֿט מאָל אַ מאָראַלישן כאַראַקטער. איינס פֿון זײַנע באַקאַנטסטע לידער „מיין נישט די וועלט איז אַ קרעטשמע‟, טאַדלט די נטיה פֿון מענטשן צו זען אין די ליידן פֿון אַנדערע אַ געלעגנהייט צו ווערן רײַך.

מענדי כּהנאס נוסח פֿונעם ליד כאַפּט אויף דעם פּאַטאָס פֿונעם קלאַסיקערס ווערטער. די רעציטאַציע איז פֿאָרגעקומען ווי אַ טייל פֿונעם אַנומלטיקן „אסתּרס קאַבאַרעט‟ אין בית־שלום־עליכם.

דעם פֿולן טעקסט פֿונעם ליד קען מען לייענען דאָ:

מיין נישט, די װעלט איז אַ קרעטשמע

באַשאַפֿן צו מאַכן אַ װעג זיך מיט פֿויסטן און נעגל

צום שענקפֿאַס, און פֿרעסן און זויפֿן, װען אַנדערע

קוקן פֿון װײַטן מיט גלעזערנע אויגן

פֿאַרחלשט, און שלינגען דאָס שפּײַעכץ און ציִען צוזאַמען דעם מאָגן, װאָס
װאַרפֿט זיך אין קרעמפֿן!

אָ, מײן נישט די װעלט איז אַ קרעטשמע!

מײן נישט די װעלט איז אַ בערזע — באַשאַפֿן

דער שטאַרקער זאָל האַנדלען מיט מידע און שװאַכע,

זאָל קויפֿן בײַ אָרעמע מײדלעך די בושה,

בײַ פֿרויען די מילך פֿון די בריסטן, בײַ מענער

דעם מאַרך פֿון די בײנער, בײַ קינדער דעם שמײכל, דעם זעלטענעם גאַסט אויפֿן װאַקסענעם פּנים ——

אָ, מײן נישט די װעלט איז אַ בערזע!

מײן נישט די װעלט איז אַ הפֿקר — באַשאַפֿן

פֿאַר װעלף און פֿאַר פֿוקסן, פֿאַר רויב און פֿאַר שװינדל;

דער הימל — אַ פֿאָרהאַנג אַז גאָט זאָל נישט זען;

דער נעפּל — מען זאָל אויף די הענט דיר נישט קוקן;

דער װינט — צו פֿאַרשטיקן די װילדע געשרייען;

די ערד אײַנצוזאַפּן דאָס בלוט פֿון קרבנות—

אָ, מײן נישט די װעלט איז אַ הפֿקר!

די װעלט איז קײן קרעטשמע, קײן בערזע, קײן הפֿקר!

געמאָסטן װערט אַלעס, געװױגן װערט אַלעס!

קײן טרער און קײן בלוטיקער טראָפּן פֿאַרגייען.

אומזיסט װערט קײן פֿונק אין קײן אויג נישט פֿאַרלאָשן!

פֿון טרערן װערט טײַכן, פֿון טײַכן װערט ימען,

פֿון ימען אַ מבול, פֿון פֿונקען — אַ דונער —

אָ, מײן נישט לית דין ולית דיין! -


ווידעאָ: אַ שד טרעפֿט זיך מיט אַ דזשיני

WATCH: A Jewish Spirit Meets a Genie

די מיזרח־אייראָפּעיִשע ייִדישע און פּאַלעסטינער קולטורן זענען דווקא ניט באַקאַנט פֿאַר זייערע בשותּפֿותדיקע עלעמענטן. איין אויסנאַם איז דער פֿאָלקלאָר וועגן שדים. בײַ ביידע קולטורן נעכטיקן זיך שדים אין טאָג־טעגלעכע חפֿצים און טשעפּען זיך צו צו אומשולדיקע מענטשן, כּדי זיי אָנצושרעקן, און אַמאָל, כּדי חוזק צו מאַכן פֿון זיי.

אין נאָוועמבער, ווי אַ טייל פֿון דער סעריע „אסתּרס קאַבאַרעט‟ בײַם בית־שלום־עליכם האָבן די אַקטיאָרן אמיתּי קדר און סובחי חוסרי פֿאָרגעשטעלט אַ רירנדיקע סצענע אָנגעשריבן פֿון יעד בירן, אין וועלכער אַ מיזרח־אייראָפּעיִשער ייִדישער שד פֿון פּוילן באַגעגנט זיך מיט אַ פּאַלעסטינער דזשיני, וואָס וווינט אין אַ הייל. קדר שטעלט פֿאָר זײַן העלד אויף ייִדיש; חוסרי — אויף אַראַביש.

אַזוי ווי דער ייִדישער שד, וואָס האָט געזען ווי די ייִדן אין זײַן שטעטל זענען אויסגעשאָכטן געוואָרן, האָט דער דזשיני אויך דורכגעמאַכט די צרות פֿון זײַן פֿאָלק. אַ פּאָר חדשים איידער זיי טרעפֿן זיך, זענען אַלע פּאַלעסטינער אין זײַן דאָרף אָדער פֿאַרטריבן אָדער דערהרגעט געוואָרן, אַ פּנים דורכן ארגון אָדער דורך לח׳׳י.

די צוויי רוחות, וועמענס פֿעלקער זענען בלוט־שׂונים, געפֿינען אַ טרייסט איינער אינעם אַנדערן, מחמת ביידע זאָרגן זיך וועגן דער בלוט־פֿאַרגיסונג, וואָס איז אַ סך ערגער ווי די „שפּיצלעך‟ וואָס שדים און דזשינען באַגיין.

די פּאָליטישע אָפּקלאַנגען פֿון דער אַלעגאָריע זענען גענוג בולט אַז איך דאַרף זיי ניט מסביר זײַן. אינטערעסאַנט איז אָבער צו באַמערקן וואָס מע שרײַבט הײַנט בכלל טעאַטער וועגן דער „נאַקבאַ‟ און דער אָקופּאַציע אויף ייִדיש.


ווידעאָ: „מײַן טאַטנס אַ קינד‟ געזונגען דורך זאַנוויל ווײַנבערגער

WATCH: "My Father's Son" Sung by Zanvil Weinberger

אין דער ייִדישער פֿאָלקסמוזיק און חזונות טרעפֿט מען אַ סך לידער, וואָס זענען בעצם דיאַלאָגן צווישן אַ ייִד און דעם באַשעפֿער. דאָס ליד, „מײַן טאַטנס אַ קינד‟, וואָס עס האָט אָנגעשריבן און לכתּחילה רעקאָרדירט דער זינגער אַבֿרהם פֿריד אויף זײַן אַלבאָם „אַ מחיה‟, איז זייער ענלעך אָבער מיט איין וויכטיקן קנייטש. דאָ הערט מען ניט קיין דיאַלאָג צווישן אַ ייִד און זײַן טאַטן אין הימל, נאָר ווי אַ ייִד דריקט אויס זײַנע טענות צום יצר־הרע.

דער דאָזיקער נוסח, פּרעכטיק געזונגען דורך זאַנוויל ווײַנבערגער, באַגלייט פֿונעם „נרננה‟־כאָר און אַן אָרקעסטער דיריגירט פֿון שײַע ברים, איז לעצטנס רעקאָרדירט געוואָרן אין ישׂראל.


ווידעאָ: משה אוישער זינגט „מײַן שטעטעלע בעלץ‟

WATCH: Moishe Oysher Sings "My Little Town of Belz"

אין די 1920ער און 1930ער יאָרן אין אַמעריקע האָט מען אָנגעשריבן צענדליקער, אויב ניט הונדערטער לידער, וואָס האָבן אויסגעדריקט אַ בענקעניש נאָך אַ געוויסער שטאָט צי שטעטל אין דער אַלטער היים.

איך האָב זיך, לעצטנס אַפֿילו דערוווּסט, אַז פֿונעם קליין שטעטעלע, מאָלעוו, אין אוקראַיִנע אויפֿן גרענעץ מיט רומעניע, פֿון וואַנען עס שטאַמט די משפּחה קוציק, קומט אַזאַ ליד.

איך דערמאָן דאָס ניט בלויז צוליב מײַן ייִחוס, נאָר אויך צו געבן אַ בײַשפּיל וואָס העלפֿט דערקלערן אַ פּאָר שײַכותדיקע פֿאַקטן. קודם איז כּדאַי צו וויסן, אַז כאָטש עס זענען געווען אַ סך אַזעלכע לידער און „מײַן שטעטעלע בעלץ‟ איז פֿון זיי ניט געווען דאָס ערשטע וואָס מע האָט אָנגעשריבן, איז עס אין גיכן געוואָרן די פּאָפּולערסטע פֿונעם זשאַנער.

אָבער וועגן וואָסער בעלץ האָט מען אָנגעשריבן דאָס ליד? אַז מע דערמאָנט הײַנט אַ ייִדישן בעלץ, טראַכט מען קודם פֿון בעלזאָ/בעלץ/בעלז, אוקראַיִנע, פֿון וואַנען עס שטאַמען די בעלזער חסידים. פֿאַקטיש האָט מען געשריבן דאָס ליד וועגן גאָר אַן אַנדער בעלץ – אין מאָלדאַווע. בעלץ (אויף רומעניש: Bălți), איז אָבער קיינמאָל ניט געווען קיין שטעטעלע אַזוי ווי מע באַשרײַבט זי אינעם ליד, נאָר דווקא אַ גרויסע שטאָט. ס׳איז נאָר אַ שטעטעלע אינעם מעטאַפֿאָרישן זין פֿון עפּעס וואָס מע האָט ליב, אַזוי ווי אַ מאַמע וואָלט אפֿשר אַמאָל אָנגערופֿן איר דערוואַקענעם זון אַ זינדל.

ווי אַ קינד האָט זיך מיר שטענדיק געדאַכט, אַז „מײַן שטעטעלע בעלץ‟ איז אַ חורבן־ליד, ווײַל ווען איך בין געווען צען אָדער עלף יאָר אַלט, האָט אַ פֿרוי מיר געזאָגט, אַז זי האָט עס אָפֿט געזונגען אין אוישוויץ. כאָטש מע האָט דאָס ליד יאָ געזונגען אין אַ סך געטאָס און לאַגערן, האָט עס ניט געהאַט צו טאָן מיטן חורבן. ס׳איז סתּם געווען אַ פּאָפּולער, נאָסטאַלגיש ליד, וואָס אַ סך מענטשן האָבן געקענט.

אַז אַזוי פֿיל אייראָפּעיִשע ייִדן האָבן געקענט „מײַן שטעטעלע בעלץ‟, וואָלט מען אפֿשר הײַנט געטראָפֿן, אַז דאָס ליד איז אָנגעשריבן געוואָרן אין אייראָפּע לאַנג פֿאַרן חורבן. פֿאַקטיש האָט אַלכּסנדר אָלשאַנעצקי אָנגעשריבן די מוזיק צום ליד אין 1937. ס׳איז געוואָרן אַ שלאַגער אַ דאַנק דעם, וואָס משה אוישער האָט אים געזונגען צוזאַמען מיט דער אַקטריסע פֿלאָרענץ ווײַס אינעם פֿילם „דעם חזנס זינדל‟, וואָס איז געווען אַ מין טראַדיציאָנעלן ייִדישן אָפּרוף אויפֿן „דזשעז־זינגער‟ מיט אַל דזשאָלסאָן. מע האָט געוויזן דעם פֿילם אין אייראָפּע האַרט פֿאַר דער מלחמה און פֿון דעם איז עס, אַ פּנים, באַקאַנט געוואָרן.

אָלשאַנעצקי האָט אָנגעשריבן נאָך אַ באַרימט נאָסטאַלגיש ליד וועגן אַ ייִדישער שטאָט פֿאַר דער מלחמה, וואָס ווערט הײַנט אַסאָציִיִרט מיטן חורבן: „ווילנע, שטאָט פֿון גײַסט און תּמימות‟.

נאָך אַ סצענע פֿונעם פֿילם מיטן ליד קען מען זען דאָ:


ווידעאָ: קאָנצערט פֿונעם באָסטאָנער כאָר, „אַ בעסערע וועלט‟

WATCH: Concert by the Boston Chorus, "A Besere Velt"

ABV NY 18 full from Peter Rhodes on Vimeo.

דער באָסטאָנער ייִדיש־שפּראַכיקער כאָר „אַ בעסערע וועלט‟ איז לעצטנס אויפֿגעטראָטן מיט אַ קאָנצערט אין ניו־יאָרק ווי אַ טייל פֿונעם פֿעסטיוואַל „ייִדיש ניו־יאָרק‟.

להיפּוך צום „ייִדישן פֿילהאַרמאָנישן פֿאָלקסכאָר‟, וואָס איז שוין לאַנגע יאָרן ניט פּאָליטיש געשטימט, בלײַבט דער כאָר „אַ בעסערע וועלט‟, וואָס איז אַפֿיליִיִרט מיטן אָרטיקן „אַרבעטער־רינג‟, געטרײַ אירע פּראָגרעסיווע וואָרצלען.

קיין חידוש איז עס דערפֿאַר ניט, וואָס אַ סך פֿון די לידער וואָס דער כאָר האָט פֿאָרגעשטעלט אויף זײַן קאָנצערט Sing Out, Fight Back („זינגט אויס און קעמפֿט‟) זענען פֿאַרבונדן מיטן ווידערשטאַנד בשעת חורבן, אַרבעטער־רעכט און דעם ייִדישן אַרבעטער־בונד. מע הערט, למשל, באַקאַנטע לידער פֿון מרדכי געבירטיג, דוד איידלשטאַדט, אַבֿרהם רייזען, הירש גליק און שמערקע קאַטשערגינסקי.

אין אַ מער מאָדערנעם גײַסט האָט מען אויך געזונגען יורי וועדעניאַפּינס איבערזעצונג פֿון לויִס לאַקס קאַטאַלאַניש ליד „דער יאָך‟ און אַ ייִדישן נוסח פֿון פּיטער, פּאָול און מעריס פּאָפּולער חנוכּה־ליד „צינדט אָן אַ ליכטל.‟

דער כאָר ווערט דיריגירט דורך דעריק דייוויד.


ווידעאָ: „אָדע צו פֿרייד‟ נוסח י. ל. פּרץ

WATCH: I. L. Peretz’s Ode to Joy

דער „ייִדישער פֿילהאַרמאָנישער פֿאָלקסכאָר‟ האָט אויף אַ קאָנצערט זײַנעם מיט פֿיר יאָר צוריק אָפּגעמערקט דעם 100סטן יאָרצײַט פֿון י. ל. פּרץ דורכן זינגען אַ ריי לידער פֿאַרבונדן מיטן קלאַסיקער.

דעם כאָרס נוסח פֿון פּרצעס אַנטי־ראַסיסטיש ליד „ברידער‟, צוגעפּאַסט צו דער מעלאָדיע פֿון בעטהאָוונס נײַנטער סימפֿאָניע (באַקאַנט ווי „אָדע צו פֿרייד‟ צוליב דעם, וואָס בעטהאָוון האָט אין איר אַרײַנגעפֿלאָכטן אַ ליד פֿון פֿרידריך שילער מיטן זעלביקן נאָמען) איז כּדאַי צו הערן. די אַראַנזשירונג האָט געשאַפֿן דער דיריגענט פֿונעם כאָר, בנימין שעכטער.


ווידעאָ: צי איז פֿײַוויש פֿינקעל אַ דיבוק צי ניט?

WATCH: Is Fyvush Finkel a Dybbuk or Not?

וועגן די רעזשיסאָרן יואל און איתן כּהן, שוין אָפּגערעדט פֿונעם לעגענדאַרן קאָמיקער פֿײַוויש פֿינקעל ז׳׳ל, קען מען אָנשרײַבן אַ שלל מיט ביכער און אַקאַדעמישע אַרטיקלען. אָבער די איינציקע סצענע פֿון אַ פֿילם, אויף וועלכן זיי האָבן צוזאַמענגעאַרבעט, איז דווקא געווען די ייִדיש־שפּראַכיקע הקדמה צום פֿילם „אַן ערנסטער מאַן‟.

אין דער סצענע, דערציילט אַ ייִד (געשפּילט דורך אַלען לויִס ריקמאַן) זײַן פֿרוי (יעלענאַ שמואלנסאָן) אַז ער האָט זיך באַגעגנט מיט עמעצן וואָס זי קען. ווען דער מאַן, טרײַטל גראָשקעווער, קומט אַרײַן צו זיי אין הויז, זאָגט זי אים, אַז ער איז שוין טויט און איז אַ דיבוק.

די סצענע, געשפּילט אויף אַ פֿײַנעם נאַטירלעכן ייִדיש (ריקמאַן האָט געהאָלפֿן בײַם שרײַבן דעם ייִדישן נוסח) ווערט ביזן הײַנטיקן טאָג אַרומגערעדט, ניט בלויז צוליב איר אומקלאָרן סוף, נאָר אויך ווײַל ס׳איז ניט אין גאַנצן קלאָר וואָס איז איר שייכות מיטן פֿילם בכלל. פֿאַקטיש איז די סצענע זיכער אַ טעמאַטישע הקדמה צום פֿילם איידער אַ כראָנאָלאָגישער אָנהייב. ווי עס זאָל ניט זײַן, איז זי, באמת, אַ „פֿילמעלע‟ פֿאַר זיך, אפֿשר דאָס בעסטע פֿון אַזאַ מין זשאַנער, וואָס מע האָט אַמאָל געמאַכט אויף ייִדיש.


אַ ישׂראלדיקער פֿילם צו שאַפֿן געלט — אויף ייִדיש

WATCH: An Israeli Fundraising Film in Yiddish

מער פֿון אַלע ייִדיש־שפּראַכיקע פֿילמען אויף „יוטוב‟ בלײַבט „דאָס געצעלט‟ בײַ מיר באמת אַ רעטעניש. 

דער פֿילם, וואָס מע האָט געשאַפֿן אין 1950 אין ישׂראל, כּדי צו שאַפֿן געלט פֿאַר דער נײַער מדינה, הייבט זיך אָן כּמעט ווי אַ פּראָפּאָגאַנדע־פֿילם: מע ווײַזט צופֿרידענע מענטשן אין תּל־אָבֿיבֿ און מע לויבט דעם „נס‟ פֿונעם אויפֿקום פֿון דער ייִדישער מדינה. 

דערנאָך ווײַזט מען אָבער באַלד אין די לאַגערן פֿאַר דער נײַ־געקומענער שארית־הפּליטה ווי אַ דאָקטער באַזוכט אַ מאַן, וועמענס טעכטערל איז נאָר וואָס געהאַט געשטאָרבן. ממש איבערן קינדס קערפּער אַמפּערן זיי זיך וועגן די סיבות פֿאַר וואָס דאָס לאַנד האָט ניט גענוג געלט אויפֿצוהאַלטן דעם וווילזײַן פֿון די פּליטים. דער דאָקטאָר באַשולדיקט דעם אויסלענדער, וואָס גיט ניט גענוג געלט. דער שארית־הפּליטהניק טענהט, אַז ס׳וואָלט אים בעסער געווען צוריקצופֿאָרן אין די „די־פּי‟־לאַגערן אין אייראָפּע, ווײַל דאָרטן האָט ער כאָטש ניט געהונגערט. 

פֿאַר אַ הײַנטיקן צוקוקער איז דער פֿילם ממש שאָקירנדיק. קודם, איז יענע סצענע מיטן דאָקטער און דעם טאַטן פֿונעם פֿאַרשטאָרבענעם מיידעלע אַזוי איבערגעטריבן און מעלאָדראַמאַטיש, אַז קיין הײַנטיקער מענטש וואָלט ניט געגלייבט, אַז אַזוינס וואָלט טאַקע פֿאָרגעקומען. צווייטנס איז עס אין גאַנצן אַן אומדערוואַרטע דערשײַנונג, אַז אַ ישׂראלדיקער פֿילם פֿון 1950 זאָל ווײַזן דאָס לאַנד אין אַזאַ נעגאַטיוון ליכט און פֿאַרגלײַכן דעם מצבֿ פֿון די פּליטים דאָרטן מיט זייער צושטאַנד אין אייראָפּע נאָכן חורבן. 

דערצו איז שווער צו פֿאַרשטיין פֿאַר וועמען האָט מען געמאַכט דעם פֿילם. אין 1950 וואָלטן שוין אַ סך פֿון די דאָזיקע צוקוקער מסתּמא אַליין געווען ייִדן פֿון דער שארית־הפּליטה. צי וואָלט אַזאַ זעלבסט־קריטיק פֿון מדינת־ישׂראל געווען עפֿעטקיוו, כּדי צו שאַפֿן געלט? ס׳איז שווער צו גלייבן. 

דער פֿילם איז אָבער פֿאָרט כּדאַי צו זען, פּשוט פֿון אַ געזעלשאַפֿטלעך־היסטאָרישן קוקווינקל.


ווידעאָ: וואָס וועט אַ ייִד ניט טאָן צופֿרידנצושטעלן זײַן ווײַב?

WATCH: What A Guy Would Do To Please His Wife!

לעצטנס האָט ד׳׳ר דובֿ־בער קערלער באַזוכט ישׂראל, וווּ ער האָט זיך געטראָפֿן מיט צוויי מענטשן וואָס ער קען שוין לאַנגע יאָרן — אלי שאַרפֿשטיין, וואָס האָט ווי אַ קינד אין ווילנע קאָמפּאָנירט מוזיק צו אַ ליד געשריבן פֿון ד׳׳ר קערלערס טאַטן, יוסף קערלער און שאַרפֿשטיינס טאַטן, הירשל.

הירשל, וואָס איז אויפֿגעוואַקסן לעבן ווילנע און געקעמפֿט אין דער סאָוועטישער אַרמיי, האָט פֿאַר זײַן גאַסט רעציטירט שלום־עליכמס מאָנאָלאָג „גימנאַזיע‟, אין וועלכן אַ ייִד, פֿאָלגנדיק זײַן פֿרוי, טוט אַלץ מעגלעך איבערצוצײַגן די גימנאַזיע־פֿירער צו דערלויבן זײַן זון זיך דאָרט צו לערנען.

אלי שאַרפֿשטיין פֿירט אָן מיט אַ „יוטוב‟־קאַנאַל פֿון ווידעאָס, וווּ זײַן טאַטע דערציילט וועגן זײַנע קינדעריאָרן, זײַן דערציִונג אין אַ ייִדיש־שפּראַכיקער שול און זײַנע מלחמה־איבערלעבונגען.

אַן אָפּקלײַב פֿון די ווידעאָס קען מען זען דאָ:


ווידעאָ: אַ פֿאַרגעסן קאַמפֿליד באַטאָנט די העלדישקייט פֿון פֿרויען

WATCH: Forgotten Yiddish Battle Song Extols the Bravery of Women

דאָס קאָמפּאַקטל „ייִדישע פּראַכט‟, וואָס איז לעצטנס נאָמינירט געוואָרן פֿאַר אַ „גרעמי‟, באַשטייט פֿון פֿאַרגעסענע קאַמפֿלידער געזאַמלט פֿונעם פֿאָלקלאָריסט משה בערעגאָווסקי, וואָס סאָוועטישע ייִדן האָבן אָנגעשריבן בעת דער צווייטער וועלט־מלחמה.

נאָך דעם וואָס די סאָוועטן האָבן בערעגאָווסקי אַרעסטירט האָט מען יאָרן לאַנג געמיינט, אַז די לידער זענען פֿאַרשוווּנדן געוואָרן אויף אייביק אָבער ד׳׳ר אַנאַ שטערנשיס האָט זיי ווידער אַנטדעקט אין אַ קיִעווער אַרכיוו. ד׳׳ר שטערנשיס האָט, צוזאַמען מיטן עטנאָמוזיקאָלאָג פּסאָי קאָרעלענקאָ, אָרגאַנזירט אַ קאַפּעליע פֿאָרצושטעלן אַ טייל פֿון די לידער. פֿונעם פּראָיעקט איז אַרויסגעוואַקסן דער אַלבאָם „ייִדישע פּראַכט.‟

צווישן די לידער אויפֿן אַלבאָם איז אַ טשיקאַווע ליד פֿון דער פּאָעטעסע סאָניע ראָזנבערג „טשוּוואַשישע טעכטער‟, וואָס באַטאָנט די העלדישקייט פֿון די פֿרויען אין דער עטנישער גרופּע, די טשוּוואַשן. כאָטש זיי קומען פֿון אַ רוסישן רעפּובליק ווײַט אַוועק פֿונעם פֿראָנט, קעמפֿן די פֿרויען צוזאַמען מיט אַלע אַנדערע קעגן היטלערן. כאָטש דאָס ליד איז וועגן די פֿרויען פֿון טשוּוואַשישן אָפּשטאַם, אַן עטנישע גרופּע וואָס מע באַגעגנט זעלטן־ווען אין דער ייִדישער ליטעראַטור, קען מען דאָס ליד אַוודאי אָפּטײַטשן ווי אַ לויבגעזאַנג פֿון די כּמעט איין־מיליאָן סאָוועטישע פֿרויען, וואָס האָבן געקעמפֿט אין דער רויטער אַרמיי קעגן די דײַטשן.

עס זינגט סאָפֿי מילמאַן.


ווידעאָ: אַ קרעטשמעליד פֿון קאָלאָמיי

WATCH: A Drinking Song from Kolomey

ד״ר דובֿ־בער קערלער און ד״ר דזשעפֿרי ווײַדלינגער זענען במשך פֿון אינטערוויויִרן מיזרח־אייראָפּע, און בפֿרט — אוקראַיִנע בפֿרט, כּדי צו אינטערוויויִרן אַלטע ייִדן, וואָס זענען אויפֿגעוואַקסן פֿאַר דער צווייטער וועלט־מלחמה, וועגן זייערע זכרונות און דעם ייִדיש, וואָס מע האָט גערעדט אין זייערע שטעטלעך.

אין 2005 האָבן זיי געכאַפּט אַ שמועס מיט שמעון קראָטש אין קאָלאָמיי, וווּ ער האָט געזונגען אַ ריי לידער; צווישן זיי, דאָס דאָזיקע אומבאַוווּסטע פֿאָלקסליד וועגן אַ ייִד, וואָס האָט, אַ פּנים, צו פֿיל געטרונקען. עס זענען דאָ אַ סך ייִדישע פֿאָלקסלידער וועגן שיכּרות („דער רבי אלימלך‟, „יאָשקע‟), אָבער דער ייִדישער הומאָר אינעם דאָזיקן ליד גיט צו אַן אומדערוואַרטן קנייטש.


ווידעאָ: זעלטענער פֿילם פֿון די שוועסטער בערי אין קאָנצערט

WATCH: Rare Footage of The Barry Sisters in Concert

די שוועסטער בערי — מערנאַ (1923־1976) און קלער (1920־2014) — זענען מסתּמא געווען די פּאָפּולערסטע זינגער פֿון ייִדישע לידער אין דער אַמעריקאַנער געשיכטע. די שוועסטער, וואָס האָבן פֿון דער היים געהייסן מיני און קלאַראַ בייגלמאַן, זענען פּאָפּולער געוואָרן אַ דאַנק זייער אַרבעט אויף דער ראַדיאָ־פּראָגראַם „ייִדישע מעלאָדיעס אין ׳סווינג׳‟ פֿון 1937 ביז די 1950ער יאָרן, אויף וועלכער זיי האָבן געזונגען ייִדישע פֿאָלקסלידער אין אַ דזשעז־סטיל, ווי אויך פּאָפּולערע אַמעריקאַנער לידער אויף ייִדיש.

כאָטש די שוועסטער בערי זענען הײַנט באַקאַנט אַ דאַנק זייערע עלף אַלבאָמען, זענען זיי אין יענע יאָרן געווען באַרימט פֿאַר זייערע קאָנצערטן — זיי האָבן זיך אויסגעצייכנט ווי פֿאַרווײַלערינס מיט זייער עלעגאַנטן סטיל און ריזיקע אָרקעסטערס. אָט קענט איר זען אַ זעלטענעם פֿילם פֿון אַ קאָנצערט זייערן אין דײַטשלאַנד, אין וועלכן זיי זינגען דאָס פּאָפּולערע ליד „נו, זאָג מיר שוין ווען‟, אָנגעשריבן פֿון אַלכּסנדר אָלשאַנעצקי אין 1935 צו זײַן אָפּערעטע „וואָס מיידלעך טוען‟ מיט מאַלי פּיקאָן. דער ווידעאָ ווערט באַגלייט פֿון אונטערקעפּלעך אויף ייִדיש מיט לאַטײַנישע אותיות, כאָטש די ווערטער זענען ניט אין גאַנצן ריכטיק אָנגעשריבן.


„קעצעלע, ס׳ברענט דער פֿראָסט‟ געזונגען דורך דזשאָשואַ און דאָנע ברײַצער

WATCH: "Baby It's Cold Outside" Sung by Joshua and Donna Breitzer

אַזוי ווי אַ סך פֿון די פּאָפּולערע סעקולערע לידער פֿון די 1920ער ביז 1960ער יאָרן, וואָס ווערן אַסאָציִיִרט אין אַמעריקע מיט ניטל, איז “Baby It’s Cold Outside” דווקא די שאַפֿונג פֿון אַ ייִד.

להיפּוך צו אַלע אַנדערע אַזעלכע ניטל־לידער ווי „ווינטער־וווּנדערלאַנד‟ און „ווײַסער ניטל‟, איז פֿרענק לעסערס שלאַגער פֿון 1944 הײַיאָר אָבער געוואָרן זייער קאָנטראָווערסיעל. פֿאַר וואָס? ווײַל די ווערטער פֿונעם ליד, אין וועלכן אַ מאַן פּרובירט איבערצורעדן אַ פֿרוי אײַנצושטיין בײַ אים אויף אַ נאַכט און פֿאָלגט זי ניט ווען זי זאָגט ניין, קלינגען הײַנט, אין דער תּקופֿה פֿון דער „איך אויך‟־באַוועגונג, שוין ניט אַזוי הומאָריסטיש.

אין אָט דער סומאַטאָכע, צי דאָס ליד דערמוטיקט טאַקע סעקסועלע אַטאַקן, וויל איך דווקא ניט אַרײַנטרעטן. נאָר איר קענט אַליין באַשליסן, צי דאָס ליד קלינגט ניט פּאָליטיש קאָרעקט, אין דעם ייִדישן נוסח פֿון בנימין שעכטער „קעצעלע, ס׳ברענט דער פֿראָסט‟, געזונגען דורכן חזן דזשאָשואַ ברײַצער און זײַן פֿרוי דאָנע. דער ייִדישער נוסח איז סײַ אידיאָמאַטיש, סײַ געטרײַ דעם אָריגינאַל אָבער פֿאַרמאָגט אַ געוויסע צערטלעכקייט, וואָס עס פֿעלט אינעם אָריגינאַל.

דעם אָריגינאַלן נוסח קען מען זען אונטן:


ווידעאָ: ”אַולד לאַנג סײַן“ אויף מאַמע־לשון

WATCH: "Auld Lang Syne" in Yiddish

אין מיטלשול, צו דער זעלביקער צײַט וואָס איך האָב זיך אָנגעהויבן לערנען ייִדיש, האָב איך אויך אַ געוויסע צײַט שטודירט שאָטלענדיש, די גערמאַנישע שפּראַך וואָס איז פֿיר הונדערט יאָר געווען די הויפּטשפּראַך אויפֿן פֿלאַכלאַנד פֿון שאָטלאַנד.

ווי ס׳רובֿ מענטשן וואָס פּרובירן זיך צו לערנען שאָטלענדיש, איז מײַן ציל ניט געווען צו קענען רעדן די שפּראַך (ווײַל אַלע וואָס רעדן זי הײַנט קענען אויך פֿליסיק ענגליש), נאָר דווקא זי צו קענען לייענען. ראָבערט בורנס, דער נאַציאָנאַלער פּאָעט פֿון שאָטלאַנד, האָט אָנגעשריבן ס׳רובֿ פֿון זײַנע לידער אָדער אויף שאָטלענדיש, אָדער אויף אַ געמיש פֿון איר מיט ענגליש, און איך האָב געוואָלט קענען בעסער פֿאַרשטיין זײַנע לידער.

פֿאַר וואָס האָב איך געהאַט חשק צו לייענען די ווערק פֿון ראָבערט בורנס? ווײַל דאָס ליד ”אַולד לאַנג סײַן“, וואָס מע זינגט יעדעס יאָר אויף די סילוועסטער־נאַכט־פֿײַערונגען, איז מיר געפֿעלן. אין איינער פֿון מײַנע ערשטע אַרטיקלען פֿאַרן ”פֿאָרווערטס“ האָב איך אַרומגערעדט די געשיכטע פֿון דער שאָטלענדישער שפּראַך, כּדי אָנצוּווײַזן אויף אַ פּאָר פֿון די טשיקאַווע ענלעכקייטן צווישן איר און ייִדיש, וואָס מע קען דערקענען אינעם ליד.

צו יענער צײַט האָב איך אַליין פּרובירט איבערצוזעצן ”אַולד לאַנג סײַן“ אויף מאַמע־לשון אָבער ס׳איז מיר ניט געלונגען. איך האָב אויך לאַנג געזוכט אַן איבערזעצונג אָבער קיינמאָל ניט געפֿונען.

צום גליק האָט בנימין שעכטער איבערגעזעצט דעם רעפֿרען פֿונעם ליד און אים געלערנט דעם ”ייִדישן פֿילהאַרמאָנישן פֿאָלקסכאָר“. אויבן איז דעם כאָרס נוסח פֿונעם ליד, וואָס ער האָט פֿאָרגעשטעלט אויף אַ קאָנצערט אין אָקטאָבער 2018. דער ווידעאָ ווערט באַגלייט מיט אונטערקעפּלעך, וואָס גיבן סײַ די ייִדישע איבערזעצונג, סײַ דעם בוכשטעבלעכן באַטײַט אויף ענגליש, וואָס שיידט זיך אַ ביסל אונטער פֿון בורנס׳ אָריגינאַל.

אַז מע הערט ”אַולד לאַנג סײַן“ אויף דער טעלעוויזיע בעת די סילוועסטער־נאַכט־פֿײַערונגען, הערט מען עס געוויינטלעך ניט מיט קיין אויטענטישן שאָטלענדישן אַרויסרעד. ס׳איז דערפֿאַר כּדאַי זיך צוצוהערן צום ליד, געזונגען אָדער פֿאָרגעלייענט דורך עמעצן, וואָס קען טאַקע די שפּראַך. אָט זענען צוויי גוטע בײַשפּילן.

דאָס ליד האָט בורנס ”פֿאַרפֿאַסט“ אינעם אַלטן זין פֿון וואָרט: גענומען האָט ער צוויי באַזונדערע פֿאָלקסלידער און זיי צונויפֿגעוועבט, צוגעבנדיק עטלעכע פֿון זײַנע אייגענע שורות. אַזאַ צוגאַנג בײַם שאַפֿן לידער איז, אַגבֿ, אויך געווען פֿאַרשפּרייט בײַ ייִדן אין מיזרח־אייראָפּע.


„דער ווינט וואָס איז געווען אין כּעס‟ פֿאָרגעלייענט פֿון שיין בייקער

'The Wind That Was Angry,' Read by Shane Baker

Kurt Hoffman/Forward

כאָטש ער איז הײַנט בעסער באַקאַנט דעם ברייטן עולם פֿאַר זײַנע לידער פֿאַר דערוואַקסענע און זײַן ראָמאַן „זעלמעניאַנער‟, איז משה קולבאַק אויך געווען אַ טאַלאַנטירטער שרײַבער פֿאַר קינדער.

אין ווילנע האָט ער געלערנט ייִדישע ליטעראַטור סײַ אין דער באַרימטער „רעאַל־גימנאַזיע‟, סײַ אין אַ פֿאָלקסשול פֿאַר קלענערע קינדער. אַחוץ די קלאַסישע ווערק פֿון שלום־עליכם און י. ל. פּרץ האָט ער זיי אויך געלערנט די לידער און דערציילונגען פֿון זײַנע מיטצײַטלער דוד בערגעלסאָן, איזי כאַריק, לייב קוויקטאָ און נאָך.

קולבאַק האָט אַליין אָנגעשריבן מעשׂיות, דערציילונגען און לידער פֿאַר קליינע קינדער, וואָס ער האָט געניצט אין זײַנע קלאַסן. זײַן באַרימטסט ווערק אַזאַ איז זײַן מעשׂהלע „דער ווינט וואָס איז געווען אין כּעס‟.

פֿאַראַיאָרן האָט מען פֿאַרבעטן דעם אַקטיאָר שיין בייקער פֿאָרצולייענען די מעשׂה פֿאַרן שוועדישן ראַדיאָ. די וווּנדערלעכע רעקאָרדירונג איז אַ טייל פֿון אַ סעריע ייִדישע קינדער־מעשׂיות פּראָדוצירט דורך טאָמאַס לינדערקוויסט. די מעשׂה האָט מען אויסגעקליבן אַ דאַנק דער רעקאָמענדאַציע פֿון ד׳׳ר מרים יודל (עמאָרי־אוניוועריסטעט), וואָס האָט באַזאָרגט לינדערקוויסט מיט איר אייגענער ענגלישער איבערזעצונג. די רעקאָרדירונג נעמט אַרײַן מוזיק געשפּילט דורך פֿרענק לאָנדאָן און דער קאַפּעליע „קול אישה‟.

בייקערס חנעוודיקע פֿאָרלייענונג דערמאָנט דעם קלאַסישן רעציטאַציע־סטיל פֿון די וואָרט־קינסטלער יוסף בולאָף און הערץ גראָסבאַרד, וואָס פֿלעגן אויפֿטרעטן אין ווילנע מיט ליטעראַרישע רעציטאַציעס פֿאַר קינדער, וואָס זיי האָבן אָנגערופֿן „וואָרט־קאָנצערטן‟. גראָסבאַרד, האָט, דרך־אַגבֿ, באַזוכט די קלאַסן פֿון משה קולבאַקן, כּדי צו רעציטירן פֿאַר קולבאַקס תּלמידים.

אָט קען מען הערן ווי גראָסבאַרד לייענט פֿאָר אַנדערע לידער פֿון משה קולבאַקן.


ווידעאָ: ייִדישע לידער לכּבֿוד ניטל?

WATCH: Yiddish Christmas Songs?

דער אַמעריקאַנער ניטל איז סײַ אַ רעליגיעזער חגא בײַ די קריסטן, סײַ סתּם אַ געזעלשאַפֿטלעכע פֿײַערונג, בײַ וועלכער עס פֿאַרזאַמלען זיך משפּחה און פֿרײַנד, וואָס זעען זיך געוויינטלעך ניט במשך פֿונעם יאָר.

ס׳רובֿ פֿון די באַקאַנטע סימבאָלן פֿון ניטל אין אַמעריקע, אַזוי ווי די יאָלקע (ניטל־בוים), „סאַנטאַ־קלאַוס‟ מיט זײַן שליטן און זײַנע געטרײַע רעניפֿערן (reindeer) און בלומענקראַנצן, וואָס הענגט אויף אויף דער טיר, האָבן באמת גאָרניט צו טאָן מיטן אָפּמערקן דעם געבורט פֿון יעזוס, נאָר שטאַמען פֿון פּאַגאַנישע טראַדיציעס און פֿאָלקלאָר. ס׳איז דערפֿאַר ניט קיין חידוש, וואָס ס׳רובֿ פֿון די באַקאַנטע לידער, וואָס ווערן באַטראַכט אין אַמעריקע ווי „ניטל־לידער‟ האָבן כּמעט אין גאַנצן ניט קיין שײַכות צום חגא גופֿא, נאָר פּריידיקן גיכער די שיינקייט פֿון משפּחה־פֿײַערונגען און דעם ווינטער־סעזאָן. אַ סך פֿון די דאָזיקע לידער האָבן אַפֿילו אָנגעשריבן דווקא ייִדן.

דאָס פּאָפּולערע כּמו־ניטל ליד „ווינטער־וווּנדערלאַנד‟ האָט, למשל, אָנגעשריבן פֿעליקס בערנאַרד, (פֿון דער הײם: בערנהאַרט). White Christmas (ווײַסער ניטל), דאָס צום מערסטנס פֿאַרקויפֿטע ליד אין דער אַמעריקאַנער געשיכטע, האָט מחבר געווען אירווינג בערלין, (פֿון דער היים: ישׂראל־איזידאָר ביילין). אַ טוץ אַנדערע באַקאַנטע ניטללידער האָבן אויך אַ „ייִדישן‟ ייִחוס.

צוליב דעם שטענדיקן אַמעריקאַנער־ייִדישן באַגער צו פֿאַרוואַנדלען די גוייִשע טראַדיציעס אין ייִדישע מנהגים, איז אפֿשר קיין חידוש ניט, וואָס מע האָט געוויסע באַקאַנטע ניטללידער איבערגעזעצט אויף ייִדיש.

„רודאָלף דער רויט־נאָזיקער רעניפֿער‟ איז באַקאַנט אַלע אַמעריקאַנער קינדער צוליב דעם, וואָס ער האָט געהאָלפֿן „סאַנקט־ניקאָלאַס‟, ווען הער האָט זיך פֿאַרבלאָנדזשעט צוליב אַ זאַווערוכע. די קלעזמער־קאַפּעליע „קוגל־פּלעקס‟ האָט רעקאָרדירט אַ קלעזמער־נוסח פֿונעם ליד אויף ייִדיש. כאָטש דער ייִדיש הינקט אונטער אין געוויסע ערטער, איז עס כּדאַי צו זען דעם ווידעאָ, בפֿרט ווײַל מע האָט דאָס ליד אַרײַנגעפֿלאָכטן אין אַן אַלטן אַנימירטן פֿילם.

די ייִדישע זינגערין טערעזע טובֿה שטעלט פֿאָר אַ ריי ייִדישע ניטללידער אין אירע ווינטערדיקע קאָנצערטן. איר נוסח פֿון „לאָז עס שנייען‟ איז כּדאַי צו הערן. דאָס ליד האָבן אויך, דרך־אַגבֿ, אָנגעשריבן צוויי ייִדן: דזשול סטײַן (פֿון דער היים: יוליִוס שטײַן) און סאַמי קאַהן (פֿון דער הײם: שמואל כּהן).

די „פֿאָלקסבינע‟ שטעלט פֿאָר חנוכּה־קאָנצערטן יעדעס יאָר, וואָס נעמען אַרײַן אַ פּאָר ניטללידער אויף ייִדיש. אָט קענט איר הערן ווי דזשאָען באָרץ און רחל יוכט שטעלן פֿאָר צוויי „ייִדישע‟ ניטללידער, וואָס הייבן זיך אָן 26:50. די לידער זענען „ווינטער־וווּנדערלאַנד‟ און „פֿעטער־שנײער קומט באַלד אין שטאָט‟ (Santa Claus is Coming to Town).


Would you like to receive updates about new stories?






















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.