Dr. Berger Answers Your Health Questions

שיקט אײַערע שאלות צו: sholemberger@yiddish.forward.com

פֿאַר וואָס ניסט מען, אַז מע גייט אַרויס אויף דער זון?

Why Do We Sneeze When Stepping into Sunlight?

חשובֿער ד״ר בערגער,
יעדעס מאָל װאָס איך גײ אַרױס פֿון דער אונטערבאַן און די זון שײַנט אויפֿן פּנים, דאַרף איך פּלוצלינג ניסן. פֿאַר װאָס?
איציק בלימאַן
קװינס, נ״י

טײַערער איציק בלימאַן,

די דאָזיקע קשיא האָט איר געשטעלט, זייער פּאַסיק, אין חודש ניסן, נאָר כ׳האָב זיך פֿאַרשפּעטיקט. כ׳האָף, אַז „אייר‟ וועט מיך מוחל זײַן!

דער דאָזיקער רעפֿלעקס פֿון ניסן ווען מע גייט אַרויס פֿון פֿינצטער אין דער זונענשײַן אַרײַן געפֿינט זיך בײַ 18% ביז 35% פֿון דער באַפֿעלקערונג. די סיבה איז ביז הײַנט אומבאַקאַנט, כאָטש פֿאָרשערס טראַכטן שוין לאַנג וועגן דעם ענין (אַפֿילו אַריסטאָ האָט דאָס דערמאָנט). לעצטנס האָט מען פֿאַרעפֿנטלעכט, אַז מע האָט געפֿונען אַ פֿאַרבינדונג צווישן אַ געוויסן גענע־טיפּ און דער „זון־ניסערײַ‟, כאָטש — ווי עס באַקומט זיך אָפֿט מאָל אין דער גענעטיק — איז נישט קלאָר ווי שטאַרק זי איז טאַקע פֿאַרבונדן דערמיט, און וויפֿל פּראָצענט פֿון די געווירקטע טראָגן די דאָזיקע גענע.

די זון־ניסערײַ איז איינע פֿון אַ משפּחה „ניס־רעפֿלעקסן‟. צום מערסטן טשיקאַווע, למשל, איז וואָס אַ טייל מענטשן ניסן נאָכן אָנפֿרעסן זיך מיט אַ גרויסן מאָלצײַט. מע האָט פֿאָרגעלייגט, אַז אַזעלכע רעפֿלעקסן האָבן אפֿשר צו טאָן מיט אַ פּלאָנטערניש אין מוח צווישן פֿאַרשיידענע נערוון־אימפּולסן. אַזוי ווי אַנדערע רעפֿלעקסן זײַנען איבערבלײַבעכצן פֿון די עופֿל־יאָרן, קען גאָר געמאָלט זײַן (אָדער זאָג איך דאָס נאָר אין שפּאַס?), אַז אַזאַ נאָס איז אַן איבערחזרונג פֿון יענער ערשטער רעקאַציע, ווען מ’איז אַרויס צום ערשטן מאָל פֿון טונקעלן הייבמוטער אין דער ליכטיקער וועלט אַרויס. אַסותא!


אַ חבֿר פֿון ענגלאַנד פֿרעגט:
„פֿאַר וואָס האָט איר אויסגעקליבן די מעדיצין ווי אַ קאַריערע?‟

פֿאַראַן אַ סך ענטפֿערס, נאָר כ׳וועל דערציילן וועגן אַן איבערלעבונג, וואָס איז מיר פּונקט הײַנט פֿאָרגעקומען בײַ דער אַרבעט. כ׳האָב זיך געאַמפּערט אין קליניק מיט אַ פֿרוי מיט פֿיר קינדער, אַ נישט־לאַנג באַזײַטיקטע פֿון דער אַרבעט, מיט כראָנישע ווייטיקן. זי האַלט בײַ דער מיינונג, אַז די נאַרקאָטיק איז די בעסטע לייזונג פֿון איר פּײַן. כ׳בין טיילווײַז מסכּים, און כ׳שרײַב איר דווקא אויס נאַרקאָטיק. (אַנדערע טיפּן מעדיקאַמענטן, ווי, צום בײַשפּיל די קעגן־אָנצינדונג־מיטלען, טאָר זי נישט ניצן צוליב אַנדערע מעדיצינישע פּראָבלעמען.) זי וויל אָבער מער, און כ׳זאָג זיך אָפּ: אַ העכערע דאָזע, זאָג איך, וועט אַרויסרופֿן נישט־גינציקע עפֿעקטן; אויף פּראָסט ייִדיש — בײַ די הויכע דאָזעס נאַרקאָטיק, איז אַ רפֿואה אַ מאָל ערגער ווי די מכּה. כ׳גיב זיך נישט אונטער, כאָטש כ׳פּרוּוו אויסדריקן דאָס טיפֿסטע מיטגעפֿיל און פֿאַרשטאַנד. זי שטייט־צו. זי וויינט און גייט אַרויס אַן אַנטוישטע.

אין אַ פּאָר שעה אַרום קומט אָן פֿון איר אַ בליצבריוול: „נישט געקוקט אויף דעם אַלעם, ביסט אַ גוטער דאָקטער.‟

נחת און טרערן, קאָנפֿליקט און מיטגעפֿיל — דאָס איז מײַן נייטיקע מעדיצינישע געצײַג.


קשיא וועגן דער טאָכטערס טעסט־רעזולטאַטן

Concern About a Daughter's Test Results

טײַערער ד״ר בערגער,

מײַן 37־יאָריקע טאָכטער האָט מען געלאָזן ביִאָפּסירן צוליב געוויסע לאַבאָראַטאָריע-רעזולטאַטן פֿון איר לעבער — ALP און AMA. קענסט מיר ביטע געבן צו פֿאַרשטיין, וועלכע רעזולטאַטן פֿון די טעסטן זײַנען נאָרמאַל, און וועלכע קערן אָנווײַזן אויף אַ פּראָבלעם?

אַ דאַנק,
מאָריס וואָלפֿטהאַל,
היוסטאָן, טעקסאַס


עס טוט מיר באַנג צו הערן וועגן די געזונט־פּראָבלעמען פֿון אײַער טאָכטער. אויף איין פֿוס קען איך נישט ענטפֿערן וועגן דעם פּינקטלעכן מצבֿ פֿון איר לעבער, נאָר כ’קען עפּעס איבערגעבן וועגן דעם, ווי צו פֿאַרשטיין די לאַבאָראָטאָריע־רעזולטאַטן וואָס זײַנען געקניפּט און געבונדן מיט דער הײַנטיקער מעדיצין.

וועגן די געוויסע לעבער־טעסטן וואָס איר האָט דערמאָנט, קענט איר לייענען דאָ: https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003470.htm

און דאָ:

http://www.mayomedicallaboratories.com/test-catalog/Clinical+and+Interpretive/8176

איין פּשוטן כּלל וויל איך דאָ איבערגעבן, וואָס קען גרינג פֿאַרגעסן ווערן ווען מע ווערט פֿאַרפֿלייצט פֿון געזונט־ידיעות: אַ לאַבאָראַטאָריע־רעזולטאַט — צום בײַשפּיל, אַ בלוטטעסט — איז נאָר נוצלעך כּדי בעסער צו פֿאַרשטיין וואָס קומט פֿאָר מיטן פּאַציענט. ס’איז זעלטן, אַז איין רעזולטאַט, איין ציפֿער, זאָל האַלטן אין זיך דעם גאַנצן סוד פֿון אַ מענטשנס געזונט.

לאָמיר אָננעמען, צום בײַשפּיל, דעם לעבער. אַ געוויינטלעכע סעריע טעסטן כאַפּט אַרײַן אפֿשר 5 אָדער 6 רעזולטאַטן, וואָס קאָנען באַשרײַבן פֿאַרשיידענע פֿונקציעס פֿון יענעם אָרגאַן. נאָר וואָס דען? נישט יעדע נומערישע אומנאָרמאַלקייט הייסט, אַז אַ באַטײַטיקע אומנאָרמאַלקייט — שוין אָפּגערעדט, פֿון אַן ערנסטער קרענק — שטעקט אין דעם טעסטירטן אָרגאַן. געוויסע אָפֿט־אויסגעשריבענע לעבערטעסטן (די ALT און AST) קענען אויסקומען העכער צוליב העפּאַטיט, ווירוס־אינפֿעקציעס, אָדער אַפֿילו צוליב געוויסע מעדיקאַמענטן. אַ מאָל קען זיך באַקומען אַן „אומנאָרמאַלקייט‟ גלאַט אַזוי.

בקיצור, קיין טעסט איז נישט פּערפֿעקט. אַלץ מוז מען באַטראַכטן אין קאָנטעקסט. אין מעדיצין ווי אין לעבן בכלל, ווענדט זיך עס וווּ דער חמור שטייט. ווען אַ געזונטער מענטש באַקומט, ווי עס פֿירט זיך דער רוטין אין אַמעריקאַנער דאָקטער־ביוראָען, מיט איין מאָל אַ גאַנצע ריי טעסטן, וועט אַ טייל פֿון זיי מן־הסתּם צוריקקומען ווי „אומנאָרמאַל‟, בלויז צוליב די תּקנות פֿון דער סטאַטיסטיק. אַ דאָקטער — ווי אויך אַ פּאַציענט — מוז וויסן די פּריאָריטעטן און די ערנסטקייט פֿון סימפּטאָמען, כּדי צו דערגיין די וויכטיקייט (אָדער אומשײַכות) פֿון די טעסטן.

דער פֿאַל פֿון אײַער טאָכטער איז עפּעס אַנדערש. צום באַדויערן ווייסט מען שוין, אַז עפּעס איז מיט איר דער מער אין לעבער. מסתּמא זײַנען די לאַבאָראַטאָריע־טעסטן וויכטיק, נאָר איצט — ווי איר גיט איבער — פּרוּווט מען זיי צונויפֿבינדן מיט די רעזולטאַטן פֿון דער ביאָפּסיע. אויף דעם דאַרף מען נישט קיין עצות־רובריק, נאָר גיכער אַ דאָקטער, וואָס קען מיט מיטגעפֿיל און קענטשאַפֿט באַטראַכטן די פּאַציענטקע פֿון דער נאָענט, און זיך אויך באַקענען מיט איר סבֿיבֿה. אַרום און אַרום ווינטש איך איר אַ רפֿואה־שלמה.


מעג מען ניצן גרייפּפֿרוכט נידעריקער צו מאַכן דעם בלוט־דרוק?

Can Grapefruit Safely Lower One's Blood Pressure?

ליבער ד״ר בערגער:
צי איז גרייפּפֿרוכט געזונט צו עסן, כּדי נידעריקער צו מאַכן עמעצנס בלוטדרוק?
איידל רעזניק
צפֿת, ישׂראל

מיר זײַנען נישט באַקאַנט קיין באַווײַזן, אַז דער גרייפּפֿרוכט אַליין מאַכט נידעריקער דעם בלוטדרוק. נאָר ער קען בײַטן די ווירקונג פֿון מעדיקאַמענטן, וואָס זאָלן באַהאַנדלען דעם הויכן בלוטדרוק — ווי אויך אַ סך אַנדערע טיפּן מעדיצינען.

ווי אַזוי? גאָר אַ סך מעדיקאַמענטן ווערן פֿונאַנדערגענומען אין קערפּער פֿון אַ געוויסער משפּחה ענזימען (בלע”ז — enzymes) וואָס מע רופֿט זיי ציטאָכראָמען. די דאָזיקע ענזימען געפֿינען זיך סײַ אין די אינגעוויידן, סײַ אינעם לעבער. באַקומט זיך, אַז אַ צאָל רפֿואות ווערן פֿאַרדײעט צוויי מאָל, איידער זיי ווערן סיסטעמאַטיש אײַנגעזאַפּט פֿונעם גוף און האָבן אַן אַלגעמיינעם עפֿעקט.

גרייפּפֿרוכט־זאַפֿט איז אַ רײַך געמיש פֿון פֿאַרשידן־מיניקע מאָלעקולן, נאָר טייל פֿון זיי בינדן זיך גרינג צו צו די דאָזיקע „צעשטערערישע‟ ענזימען. די אונטערשטע שורה: דער גרייפּפֿרוכט־זאַפֿט, דורכן בלאָקירן די ענזימען, קען גאָר פֿאַרהעכערן די בלוט־קאָנצענטראַציע פֿון אַ צאָל רפֿואות.

ס’איז שווער צו האַלטן אַ גענויעם חשבון פֿון אַלע מעגלעכע פּראָבלעמען מיט די מעדיקאַמענטן, און אַ סך דאָקטוירים פֿרעגן נישט, אָדער הערן זיך נישט צו צום פּאַציענטס ענטפֿער. כּדי צו זײַן זיכער, קען איך פֿאָרלייגן צוויי מעגלעכקייטן:

  1. אויב מע מוז טרינקען אַ גלעזל גרייפּפֿרוכט־זאַפֿט, איז בעסער נישט צו טרינקען אין זעלבן טאָג ווען מע נעמט אײַן אַ מעדיצין, וואָס קען געשטערט ווערן. (פֿרעגט אײַער דאָקטער, צי אײַער מעדיצין געהערט צו דער קאַטעגאָריע).

  2. זעט אַז אַלע אײַערע מעדיקאַמענטן זײַנען טאַקע נייטיק. רעדט זיך גוט דורך מיט אײַער דאָקטער וואָס שייך די פּלוסן און מינוסן פֿון אײַערע רפֿואות; ס׳קען זײַן אַז טייל פֿון זיי זײַנען נישט אַזוי נייטיק ווי איר האָט געמיינט, קענט איר זיי אויפֿהערן אײַננעמען, און במילא אויסטרינקען אײַער זאַפֿט מיט אַ לײַכטערן געמיט.


ליבער ד״ר בערגער:
װי רעאַליסטיש זײַנען די קרענק אין דער טעלעװיזיע־סעריע „דאָק’ מאַרטין‟? קען מען טאַקע מיט אײן אױגנבליק שטעלן דעם דיאַגאָז „קושינגס סינדראָם“?
רפֿאל פֿינקל
לעקסינגטאָן, קענטאָקי

כ’קען נישט די דאָזיקע פּראָגראַם. מיינט איר, ס’איז כּדאַי צו קוקן?

ווי עס זאָל נישט זײַן, איז זיכער אמת, אַז טייל דיאַגנאָזן קען מען דערקענען מיט בלויז איין בליק. איר האָט אָנגעגעבן אַ קלאַסישן בײַשפּיל. אין „קושינג־סינדראָם‟, לײַדט דער קערפּער פֿון אַן עודף פֿון קאָרטיסאָל, אַ מאָלעקול וואָס ווערט פּראָדוצירט פֿון די אַדרענאַלע דריזן (די צוויי „יאַרמולקעס‟ פֿון די נירן). פֿון אַזאַ איבעריקייט פֿון קאָרטיסאָל באַקומעט מען זייער אַן אייגנאַרטיקע רונדלעכע צורה, בײַנאַנד מיט אַ הויקער און דינע, רויטלעכע הויט. פֿריִער איז די סיבה פֿון אַזאַ קרענק געוויינטלעך געווען אַן אָנוווּקס אויפֿן צוגאָבדריז (בלע”ז pituitary gland), נאָר הײַנט צו טאָג, געפֿינט מען דאָס גיכער בײַ מענטשן וואָס נעמען אײַן געוויסע מעדיצינען.

טשיקאַווע צוצוגעבן, אַז האַואַרד קושינג, וואָס האָט אַנטדעקט דעם סינדראָם (און האָט אויך געאַרבעט בײַ מײַן שפּיטאָל, דזשאָנס־האָפּקינס), איז, ווי אַ נעווראָכירורג, געווען אַ פּיִאָנער בײַם ניצן אָרטיקע אַנעסטעטיק (שלאָפֿמיטלען) בײַ כירורגישע אָפּעראַציעס.


פֿרעגט אַ געזונט־שאלה!

Ask A Health Question!

די וואָך פֿירט דער „פֿאָרווערטס” אײַן אַ בלאָג, „פֿרעגט אַן עצה בײַ ד״ר בערגער”, וווּ ד״ר שלום בערגער, אַ געהילף־פּראָפֿעסאָר אין דער „דזשאָנס האָפּקינס” מעדיצינישער שול אין באָלטימאָר, מערילאַנד, וועט ענטפֿערן אויף די פֿראַגעס פֿון אונדזערע לייענער, פֿאַרבונדן מיט געזונט־ענינים.

ד״ר שלום בערגער איז דער מחבר פֿונעם בוך, Talking to Your Doctor [ווען איר רעדט מיט אײַער דאָקטער] — אַ וועגווײַזער פֿאַרן פּאַציענט, ווי אַזוי אויפֿצוהאַלטן אַ גוטע קאָמוניקאַציע מיטן דאָקטער, נישט בלויז בעת דער גוף־באַטראַכטונג, נאָר אין אַלגעמיין.

ד״ר בערגער וווינט אין באָלטימאָר מיט זײַן פֿרוי און דרײַ קינדער, וואָס ער דערציט אויף ייִדיש.

שיקט אײַערע שאלות צו: sholemberger@yiddish.forward.com


Would you like to receive updates about new stories?






















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.