Creative Works By Our Readers

דער נעכטיקער־טעגניק: קאַפּיטל 5 — בתוך־הגן

The Grave Whisperer (Chapter 5): In the Midst of the Garden

פֿון נח באַרעראַ

  • Print
  • Share Share
Yehuda Blum

דער יוקאַיער בית־החיים איז געװען רעלאַטיװ גרויס קעגן די אַנדערע בית־החיימס אין ראַיאָן און האָט במילא פֿאַרנומען אַ שיין שטיקל אָרט אין דער שטאָט. אפֿשר צו שיין אַן אָרט. אַזוי האָבן געמיינט די אײַנװוינער פֿון שטעטל װאָס פֿלעגן אָפֿט זאָגן וועגן דעם: „בשעת מיר לעבן אין ביטערן דלות ליגן אונדזערע מתים אין מיטן פֿון אַ לעבעדיקן גן־עדן. זיי האָבן כאָטש װוּ צו ליגן.“

כּמעט אַלע װאָס האָבן געװוינט אינעם טאָל גופֿא האָבן געליטן שװערע צײַטן. מע האָט געמוזט קלעפּן אַ גראָשן צו גראָשן, כּדי מע זאָל נישט הונגערן, כאָטש מע האָט גאָר אָפֿט געהונגערט. ס’זענען נישט איין מאָל אויסגעבראָכן מגפֿות און מע האָט זיך גענומען פֿאַלן ווי די פֿליגן. אין אַזעלעכע שווערע נויטפֿאַלן פֿלעגן ייִדן לויפֿן אויפֿן פֿעלד, זייערע פֿאַרזאָרגטע פּנימער באַגאָסן מיט טרערן, צו די אַמאָליקע צדיקים און רביים מפֿרשים פֿון שטאָט, און דאָרטן אויף זייערע קבֿרים זענען זיי אַנידערגעפֿאַלן מיט תּחנונים און געוואַלדן.

דער צווינטער האַט מען געגרינדעט אַ היפּש ביסל צײַט נאָכן בית־עולם. עס ווערט דערציילט, אַז די קאַטוילישע באַפֿעלקערונג האָט געהערשט אין ראַיאָן זינט די צײַטן פֿון די רוסן. ווען זיי זענען אָנגעקומען אויף באַרקעס און „אַנטפּלעקט“ יוקאַיע און דעם אַרום האָבן די היגע ערשט דעמאָלט „אַנטפּלעקט“ קריסטוסען. ס’איז אַרומגעגאַנגען אַן אינטערעסאַנטע מסורה, אַז די היגע משומדים שטאַמען פֿון די 10 שבטים, וואָס זענען פֿאַרשוווּנדן געוואָרן אויף דער אַנדער זײַט סמבטיון אין צײַט פֿון חורבן בית־המיקדש. נאָר די ייִדן האָבן נישט נאָכגעגעבן און האָבן דעראיבער געליטן פֿון האַרבע רדיפֿות און גזירות אונטערן יאָך פֿון די רוסן. זייערע פֿרעמדע הערשער האָבן זיי געהייסן פֿאַרקלענערן דעם גדר און האָבן איבערגענומען העקטער פּאַשע פֿעלדער, וואָס זייערע פּויערים די „מוזשיקעס“ האָבן אליין געאַקערט.

ס’איז געווען אַ טיפּישער זומערדיקער טאָג, וואָס הייסט אין יוקאַיע, אַז ס’איז געווען פּרעכטיק שיין אין דרויסן, טאַקע אַ מחיה: אויבן שמייכלט דער בלויער הימל געשלייערט מיט פֿעדער־וואָלקנס, וואָס האָבן אויסגעזען ווי עלעגאַנטע ווײַסע וואָנצעס אויף אַ פֿריש צוגעשוירן פּנים, בשעת אונטן אויפֿן גוט־אָרט האָט געבלאָזן אַ קיל ווינטל צווישן ווילדע גרעזער און פֿירקאַנטיקע אָראַנדשע בלומען.

פֿון אויבן האָט זיך געזען צווישן די ביימער דער געשטאַלט פֿון אַ מאַנצפּאַרשוין, וואָס לויפֿט אַרום דעם בית־עולם ווי אַ הון אין בני־אָדם. צו וואָס ער בושעוועט װי אין אַ בהלה איז נישט אַזוי קענטיק. אפֿשר זוכט ער דעם קבר פֿון אַ צדיק, מע זאָל מיִען פֿאַר אים און זײַן בני־בית, אָדער אפֿשר איז ער סתּם אַ משוגענער; פֿון אונטן אָבער זעט מען, אַז דאָס װאַלגערט זיך אַרום דוד דער אובער־שאָפֿער. ער האַלט דערווײַל אין זוכן נתנאלען, נאָר ס’קומט אים אָן שווער, ווײַל דאָס אויסטערלישע איבערלעבעניש, האָט אים גאַנץ צערודערט. איז דאָס סתּם אַ קאַשמאַר?! האָט דוד אַ טראַך געטאַן און בשעת־מעשׂה צוגעמאַכט די אויגן. התּיכן?! האָט ער באוווּנדערט מיט פֿאַרזשמורעטע אויגן און געגאַפֿט. אפֿשר האָב איך געחלשט און, און… ווייס איך וואָס… אָבער ווי קען דאָס טאַקע זײַן?!

דוד האָט זיך אָנגעשטרענגט זיך צו דערמאָנען אינעם סדר־היום. איך האָב זיך אויפֿגעכאַפּט גאַנץ פֿרי, האָט ער גערמומלט צו זיך, געשפּריצט, זיך אָנגעטאָן, געגעסן פֿרישטיק, שפּעטער אָפּגענומען נתנלאן, מיר האָבן גערעדט אויפֿן וועג, זיך פּאַרקירט פֿאַרן אַמאָליקן בית־עולם, ווײַטער געשמועסט, נתנאל איז אַרײַן אין טײַך, איך בין אַרײַן, און… וווּ צו אַלדע שוואַרצע יאָר בין איך??

דוד האָט אַרויפֿגעקוקט אין דער הייך. די צווײַגן פֿון די אַרומיקע ביימער האָבן זיך געוויגט, זייערע גרינע בלעטער האָבן אַנטפּלעקט די פֿרוכטן, וואָס זענען געהאָנגען מיט זיי צוזאַמען אויפֿן בוים. די עפּעלעך האָבן געפֿינקלט, די באַרן געװוּנקען. אין מיטן גאָרטן זענען אָבער געשטאַנען צוויי ריזיקע ביימער וואָס טראָגן עפּעס אַן אַנדער מין סחורה. דוד איז צוגעגאַנגען צו זיי. צווישן יענע ביימער האָט געפֿלאָסן אַ באָך. אַז דוד האָט זיך דערנעטערט האָט ער דערזען עפּעס אַ באַשעפֿעניש מיט גראָבער הויט ליגנדיק קרומלעך אויפֿן ברעג אין די הויכע גרעזער. אין דער שײַן פֿון דער זון האָט דאָס באַשעפֿעניש אויסגעזען צו דודן פֿון דער ווײַטנס בלוילעך און פּורפּור ווי עפּעס אַ גרויסע שלאַנג וואָלט געלויערט אינעם גראָז, והנחש היה ערום מכל חית השדה אשר עשה יהוה אלוהים [און די שלאַנג איז געװען ליסטיקער פֿון אַלע חיות פֿון פֿעלד װאָס גאָט דער האַר האָט געמאַכט]. איז דוד פֿאָרזיכטיק צוגעקומען וואָס נעענטער צום באַשעפֿעניש און אײַנגעזען, אַז דאָס ליגט גאָר אַ מענטש. נתנאל!?


נתנאל ליגט אין חלשות, זײַן פּנים איז בלאַס און אָן לעבן. דוד האָט געטאַפּט זײַן דופֿק, צודריקנדיק דאָס אויער צו זײַן הוילער ברוסט. ס’קלאַפּט נישט דאָס האַרץ! האָט ער צוגעשטעלט זײַן מויל צו נתנאלס און, מפּה־לפּה, אַרײַנגעבלאָזן, און אַזוי האָט ער געטאָן עטלעכע מאָל. נאָר דאָס האַרץ קלאַפּט נאָך אַלץ נישט… וואָס מוז איך טאָן, האָט ער געוויינט, אים מחיה־מתים זײַן?! האָט דוד דאָס מאָל טיף אַרײַנגעאָטעמט, ויפח באפיו נשמת חיים ויהי האדם לנפש חיה [און האָט ארײַנגעבלאָזן אין זײַנע נאָזלעכער אַן אָטעם פֿון לעבן], און נתנאל האָט אויסגעשפּיגן אַ שלונג וואַסער.

ביידע בחורים האָבן זיך אַרומגענומען, נתנאל האָט גערוט זײַן קאָפּ אויף דודנס אַקסל ווי אַן איי וואָס ליגט בשלום אין זײַן נעסט, און ליגנדיק אַזוי האָט ער געפֿרעגט: „פֿאַר וואָס ביסטו נישט אַוועק?“

דוד האָט געשוויגן אַ רגע ווי ער וואָלט זיך צוגעהערט צו עפּעס אַ קול וואָס שיפּעט צו אים פֿון די גראָזן. „ווײַל איך האָב דיך נישט געוואָלט איבערלאָזן“ האָט ער לסוף געענטפֿערט ווי זײַנע ליפּן וואָלטן געשעפּשעט, „כי אל־אשר תלכי אלך ובאשר תליני אלין“ [װוּהין דו װעסט גיין, װעל איך גיין, און װוּ דו װעסט נעכטיקן, װעל איך נעכטיקן].

יעצט קוקן זיי איינער אויפֿן צווייטן מיט תאווהדיקע בליקן, זייערע קערפּער ציִען צו זיך ווי צווישן זיי וואָלט זיך געדרייט אַ ווערבלקע. „איך וויל בלײַבן מיט דיר“ האָט דוד אײַנגערוימט נתנאלען אין אויער אַרײַן, אַ לעק געטאָן זײַן לעפּל, און אים צעקושט און געהאַלדזט. נתנאלס טרוקענע זאַלציקע ליפּן האָבן זיך אָפּגעזעטיקט פֿון דודנס זאַפֿטיקע נאַסע קושן גלײַך ווי זײַנע ליפּן וואָלטן געטריפֿט זיסע טראָפּנס קאַווענע.

ס’האָט אַ בלאָז געטאָן אַ שטאַרקער ווינט איבער די קעפּ פֿון די צוויי ביימער און אַ ברוינלעך שטיקל פֿרוכט איז אַראָפּגעפֿאַלן אויף דער ערד לעבן דודן און ער האָט דערזען, כי טוב העץ למאכל וכי תאוה־הוא לעינים ונחמד העץ להשכיל [אַז דער בוים איז גוט צו עסן, און אַז ער איז אַ גערונג פֿאַר די אויגן, און דער בוים איז גלוסטיק אָנצוקוקן]. דוד האָט עס אויפֿגעהויבן און טועם געווען. „טעם גן־עדן. שוין איין מאָל אַ פֿײַג,“ האָט דוד געזאָגט און זי דערלאַנגט צו נתנאלען, „פֿאַרזוך עס.“ נתנאל האָט זי געגעבן אַ ביס, ותפקחנה עיני שניהם וידעו כי עירמם [און זייערע ביידנס אויגן האָבן זיך געעפֿנט, און זיי האָבן געװוּסט אַז זיי זײַנען נאַקעט]. נתנאל האָט זיך גענומען גלעטן דודנס האָריקע ברוסט, אַרומשפּאַצירט מיט די שפּיץ פֿינגער איבער זײַן רוקן, געקושט זײַן בויך וואָס ווײַטער אַראָפּ, און נאָך ווײַטער אַראָפּ… און אים אויסגעקושט.


„וווּ זענען מיר, נתנאל? איך הייב נישט אָן צו וויסן…“ האָט דוד געזאָגט, אָנלענדנדיק אויפֿן בוים, בשעת נתנאל איז געלעגן אויפֿן רוקן, אַן אָראַנדזש מאָנקעפּל אַרײַנגערוקט הינטערן אויער.

„מיר זענען אויפֿן אַמאַליקן בית־עולם“ האָט נתנאל גענטפֿערט.

„אָבער ווי קען דאָס זײַן? דער בית־עולם איז אונטערן וואַסער. איך פֿאַרשטיי נישט…“

„מיר זענען אײַנגעשלונגען געוואָרן אין דער ערד און אַרויפֿגעשלונגען געוואָרן אויפֿן אַמאָליקן בית־עולם.“

„אַלץ איז מיר אַזוי נישט־קלאָר און אַזוי אויסטערליש ווי אין חלום.“

נתנאל האָט זיך אויפֿגעשטעלט. „נו קום שוין, לאָמיר שפּאַצירן“ האָט ער געזאָגט צו דודן, דערלאַנגנדיק אים די האַנט.

און אזוי, האַנט אין האַנט, האָבן זיי אַרומשפּאַצירט אַרום דעם בית־עולם ביז זיי האָבן זיך אָפּגעשטעלט פֿאַר אַ ריי מצבות. „איך האָב געירשנט פֿונעם טאַטען עפּעס… אַן אייבערכּוח“ האָט נתנאל דערקלערט „וואָס מיר האָבן באַקומען בירושה פֿון אונדזערע אָבות. דאָס הייסט, ווען מיר זאָלן נאָר אָנרירן אַ מצבה, גייען מיר גלײַך צוריק אין דער פֿאַרגאַנגענהייט.“

דוד איז געבליבן שווײַגן גלײַך ווי נתנאלס רייד וואָלט אים אָפּגענומען דאָס לשון. „בשעת איך בין געשוווּמען אונטערן טײַך“ האָט נתנאל ווײַטער דערציילט „האָב איך אַנטפּלעקט אַ שטיבל וווּ ס’ברענט פֿון אינעווייניק אַ נר תמיד. און פֿון דעם ליכטעלע האָט אַ בת־קול צו מיר גערעדט. עס האָט מיר געזאָגט, אַז דווקא מיט דעם אייבערכּוח וועל איך באַפֿרײַען דעם מענטשן פֿון זײַן שקלאַפֿערײַ. איז הייב איך אַליין נישט אָן צו וויסן ווי אַזוי און וואָס און ווען, נאָר איך פֿאַרלאָז זיך אויף גאָט, ער זאָל מיך ווײַזן דעם וועג.“

דוד האָט געשמייכלט. ס’איז קענטיק, אַז ער איז נתפּעל געוואָרן פֿון נתנאלס איבערלעבונג. „נו, און אַזוי ווי אהרן הלוי איז געווען משה רבנוס מיטהעלפֿער, זאָל איך להבדיל דיר אויכעט העלפֿן?“

„אדרבא, דו קענסט זײַן מײַן יענקי־דו…“ האָט ער געזאָגט מיט לאַכעדיקע אויגן וואָס ער האָט יענעם דערמאָנט.

„און דו מײַן גילגאַמעש“ האָט דוד מיטגעלאַכט און געװוּנקען „טאַקע ווי יונתן מיט דוד המלך“.

דוד האָט געשטעלט זײַן אָרעם אויף נתנאלס פּלייצע און זיך גענומען לייענען דעם אויפֿשריפֿט אויף דער מצבה אַנטקעגן איבער: דאָ ליגט ר’ מענדל סופֿר: אַ העלד פֿונעם עם־הספֿר: גוילין נשרפֿים ואותיות פּורחות [פּאַרמעט װערט פֿאַרברענט, נאָר אותיות פֿליִען]. „פּששי־יאַ!“ האָט דוד אויסגעשריגן „דאָ ליגט גאָר מײַן זיידע! איך האָב אים נישט געקענט, נאָר דאָס הייסט ער טאַקע. דער טאַטע האָט געזאָגט, אַז ער איז פֿאַרברענט געוואָרן אין אַ פּאָגראָם צוזאַמען מיט זײַנע ספֿרים.“

נתנאל האָט געשטעלט די רעכטע האַנט פֿאַר דער מצבה און געקוקט אויף דודן, וואָס איז געשטאַנען פֿאַרן קבר ווי פֿאַרכּישפֿט… און זעענדיק וואָס ער טוט האָט ער פּלוצעם אָנגעכאַפּט נתנאלען בײַ דער האַנט און זי געשטויסן – אַהין צו. די ביימער האָבן זיך אָנגעהויבן שאָקלען מיט געוואַלד און די ערד אַרום זיי האָט זיך צעשפּאַלטן מעשׂה קריעת־ים־סוף און געהאַלטן ממש אין אײַנפֿאַלן. אַ גרויסער גליִענדיקער זײַל פֿון ליכט האָט די צוויי בחורים אַרומגענומען אויף אַלע זײַטן, די אותיות האָבן אָפּגעשפּרונגען פֿון דער מצבֿה און זענען צעפֿלויגן אין דער לופֿט, און אַזוי ארום איז דער ליכטיקער זײַל צוזאַמען מיט נתנאל און דודן אַרײַנגעצויגן געוואָרן אין קבֿר.