Creative Works By Our Readers

דער נעכטיקער־טעגניק (קאַפּיטל 1)

The Grave Whisperer (Chapter 1)

פֿון נח באַרעראַ

  • Print
  • Share Share
Yehuda Blum

אויפֿן טאַטנס לוויה

אַ ברוינער אַלט־מאָדישער וועקער, וואָס איז אויכעט געווען אַ ראַדיאָ, האָט פּלוצלינג זיך צעקלונגען אין דעם שטילן קליינטשיקן שלאָפֿצימער. די ווענט זענען געווען פּוסט און אַחוץ אַ געלעגער איז כּמעט גאָרנישט נישט געווען. כאָטש די פֿיגור וואָס איז געלעגן אין בעט איז געווען אַ יונגערמאַן, האָט ער שוין אויסגעזען ווי אַ קליין־וווּקסיק ייִדל, מיט דיקע שוואַרצע צעשויבערטע האָר און טיפֿע קנייטשן אין שטערן. פּאַמעלעך האָט ער אויפֿגעהויבן דעם קאָפּ פֿונעם נישט־אויסגעבעטן מאַטראַץ און מיט פֿאַרזשמורעטע אויגן געקוקט אויף די שײַנענדיקע רויטע ציפֿערן. אוי, שוין מיטאָג. זײַן גרויע מאָבילקע, מיט אַ קליינעם צעשפּאַלטענעם גלעזערנעם עקראַן, האָט זיך פּלוצעם אָנגעהויבן צו שאָקלען אויפֿן הילצערנעם טישל, וואָס איז געשטאַנען פֿאַרבאָרגן אין אַ ווינקל.

ער האָט געעפֿנט די מאָבילקע און זי געצויגן צום אויער.

„נתנאל! האָסט זיך ווידער פֿאַרשלאָפֿן. האָסט אונדז געדאַרפֿט טרעפֿן מיט אַנדערט האַלבן שעה צוריק!”

ער האָט געבעטן מחילה בײַ דער אויפֿגערעגטער ווײַבספּאַרשוין און זי געבעטן וואַרטן אויף אים. ער׳ט פֿאָרן אַהין מיט אַ טאַקסי, האָט ער צוגעזאָגט. „אָבער מיר זענען שוין אויפֿן בית־עולם!” האָט זי געשריגן. „ביסט אַזאַ קינד! אַלעמאָל אַזוי שפּעט. און יעצט אויפֿן טאַטנס לוויה אויך! וואָס איז מיט דיר? דו דאַרפֿסט זיך אויסמענטשלען, נתנדל!”

ער האָט פֿאַרמאַכט דאָס טעלעפֿאָנדל און געקוקט אויף די רויטע ציפֿערן פֿון וועקער, וואָס האָבן זיך באַלויכטן אַלץ ליכטיקער און דיקער. ס’איז אים שװער געװאָרן אויפֿן האַרצן. ס’האָט אים זיך אויסגעדאַכט, אַז ער איז אַן אָפּגעשלאָגענע הושענא, אָן אַ טאַטן און אָן אַ מאַמען. ער האָט באַגראָבן דעם קאָפּ אַלץ טיפֿער אין מאַטראַץ און זיך װידער אָנגעשטרענגט זיך צוצוהערן צו זײַן טאַטנס קול, װאָס שושקעט זיך משמעות פֿון דער װײַטנס…

„ און אײַער עלטער־עלטער־זיידע, ר׳ יאַנקל, פֿלעג שפּרײַזן דורך טיפֿע בלאָטעס צום ברונעם,” האָט ער געהערט זײַן טאַטן דערציילן אַזוי ווי ער פֿלעג עס טאָן, אַרומגייענדיק אַרום דעם שמאָלן, לאַנגן עסצימער מיט גרויסע טריט פּונקט ווי דער זיידע.

„דער גבֿיר פֿון שטאָט, וואָס איז אויכעט געפֿאָרן נאָך ‘מים שלנו’, האָט זיך אָפּגעשטעלט אויפֿן וועג און אים פֿאַרבעטן אין קאַרעטע אַרײַן, זיי זאָלן פֿאָרן צוזאַמען. אָבער דער זיידע האָט זיך אָפּגעזאָגט פֿון דעם כּבֿוד און מיט אַ פֿאַרשוויצט פּנים און אַ גוטמוטיקן שמייכל האָט ער זיך פֿאַרענטפֿערט בזה הלשון: די גרויסע מצווה אָנצוגרייטן ‘מים שלנו’ האָב איך בלויז איינמאָל אין יאָר, וויל איך זי מקיים זײַן בכל גופֿי ובכל מאודי.”

די לעצטע ווערטער „בכל גופֿי ובכל מאודי” האָט זײַן טאַטע איבערגעחזרט מיט געפֿיל און בשעת־מעשׂה אָנגעטײַטלט אַ פֿינגער אויפֿן בחורל, וואָס האָט געקוקט אויף אים מיט ייִנגלישע, פֿאַרגלאָצטע אויגן.

און וואָס טו איך יעצט מיט מײַן לעבן? גאָרנישט. נתנאל האָט אַרײַנגעקוקט אין דער ווײַסקייט פֿון דער וואַנט הינטערן וועקער און געמורמלט מיט דער זעלבער קינדישער באַוווּנדערונג פֿון אַמאָל: “בכל גופֿי ובכל מאודי…”

* * *

אַ געלער טאַקסי האָט זיך אָפּגעשטעלט פֿאַרן אַרײַנגאַנג פֿון בית־עולם און נתנאל איז אַרויס מיט אימפּעט. ער איז דורכגעלאָפֿן די פֿאַרדרייטע געסלעך פֿונעם „באַרג חבֿרון‟ און גלײַכצײַטיק צוגעבונדן אַ בלויען שניפּס אַרום זײַן צעקנייטשטן קראַגן.

דער גרויסער קווינסער בית־החיים איז באַשטאַנען פֿון אָן אַ שיעור רייען מצבֿות און געציילטע אוהלים, וואָס זענען געשטאַנען מאַיעסטעטיש צווישן די אַנדערע קבֿרים. אַזוי פֿיל מתים, אַזוי פֿיל לעבנס־געשיכטעס… נתנאל איז פֿאַרבײַ אַ מיטליעריק פּאָרפֿאָלק, וואָס איז געשטאַנען פֿאַר אַ גרויסער מצבֿה. דער מאַן האָט אַוועקגעלייגט אַ שטיינדל און ווידער געלייגט זײַן האַנט אויף דער פֿרויס אַקסל.

נתנאלס טאַטע, חיים מאָטע, האָט געוואָלט באַערדיקט ווערן צווישן זײַנע קאָלעגן און פֿרײַנד. נתנאל האָט נאָך געדענקט מיט ליבשאַפֿט דעם שטיינערנעם טויער, וואָס האָט אָפּגעהיט זייערע קבֿרים. אויף בולטע גאָלדענע אותיות איז געשטאַנען געשריבן: „ייִדישער שרײַבער קלוב.” ער האָט זיך דערנעטערט צום טויער און כּמעט ווי געזען דעם נידעריקן שלאַנקן געשטאַלט פֿון זײַן טאַטן, ווי ער פֿירט זײַן זינדל צווישן די קבֿרים. “אָט ליגט ר’ דובֿ בער. געווען אַ ריז און אַ געוואַלדיקער שרײַבער דערצו,” האָט חיים מאָטע אים דערציילט אויף זײַן ליבן דערציילערישן אופֿן, מיט איין האַנט אויף דער מצבֿה און דער צווייטער — אויף זײַן זונס שוואַרצן פֿאַרוואָקסענעם קאָפּ. “נישט פֿאַראַן קיין שום אָרט, אַפֿילו דאָס פֿאַרוואָרפֿנסטע שטעטל, וועלכע ער האָט נישט באַזוכט.”

אויף דער דאָזיקער מצבֿה האָט דאָס יונגע נתנדל גענומען גלעטן די גרויסע אותיות וואָס זענען אויף איר געווען טיף אײַנגעקריצט: פּ”נ ר’ דובֿ בער בלאַט… בשעת ער האָט זיי געריבן האָט עפּעס אַ באַהאָרטע דיקלעכע צורה גענומען אים שוועבן פֿאַר די אויגן. געזעסן איז דאָס בחורל אויף די שטיגן פֿונעם גאַניקל פֿון אַן אַלטער כאַטע. אויף דעם גאַניקל גופֿא זענען געזעסן צוויי מענער, איינער אַנטקעגן דעם אַנדערן. דער מיט דער דיקלעכער צורה, מיט די געדיכטע געפֿעפֿערטע ברעמען, האָט געהאַלטן אין פֿאַרשרײַבן עפּעס אין אַ ברוינעם העפֿט, אויף זײַן שויס. דער צווייטער איז געווען אַן אַלטיטשקער, אַן עניוותדיקער געשטאַלט, וואָס האָט גערעדט צו אים מיט שטילינקע ווערטער.

„נו, וואָס זאָגט ער עפּעס?” האָט חיים מאָטע געפֿרעגט בײַ נתנאל. דאָס קינד האָט אַראָפּגעלאָזט די האַנט פֿון מצבֿה און אַרויפֿגעקוקט אויפֿן טאַטן מיט פֿאַרצווייפֿלטע אויגן. „ס’וועט קומען מיט דער צײַט,” האָט חיים אים פֿאַרזיכערט און אַ גלעט געטאָן זײַנע ווילדע האָר.

נתנאל האָט אָפּגעווישט זײַנע פֿײַכטע אויגן און איז פֿאַרבײַ געגאַנגען צענדליקער רייען מצבֿות. פֿון דער ווײַטנס האָט ער דערזען די לוויה און האָט שטילערהייט זיך אַרײַנגעשאַרט אינעם עולם אבֿלים.

* * *

„דו דאַרפֿסט זיך נעמען אין די הענט אַרײַן,” האָט נתנאלס שוועסטער, דינה, געזאָגט מיט בייזינקע אייגעלעך, באַהאַלטן אונטער דיקלעכע שוואַרצע ברילן. „דו ביסט אַזאַ בעל־חלומות, פּונקט ווי דער טאַטע איז געווען, אָן זיצפֿלייש און אָן שׂכל.”

ברודער און שוועסטער זענען געשטאַנען אַליין פֿאַר אַ ריזיקער מצבֿה, געמאַכט פֿון מירמלשטיין. נתנאל האָט געקוקט אויף דעם לאַנגן, ברייטן שפּאַלט וואָס האָט צעטיילט די מצבֿה אויף צווייען. אויף דעם רעכטן צד איז געשטאַנען זײַן שוועסטער און, אויף דעם לינקן, נתנאל אַליין. דינהלעס אויגן זענען גרינינקע ווי דער מאַמענס, האָט זיך אים געדאַכט, אָבער דער מאַמענס זענען װייניקער בייזלעך. נו, אפֿשר זענען דער מאַמענס יאָ געווען אַזוי בייזלעך. ער האָט נישט געדענקט די מאַמע אַזוי גוט און, מיט יעדן יאָר נאָך איר פּטירה, איז איר געזיכט אין זײַן זכּרון געוואָרן אַלץ שוואַכער און שוואַכער.

„פֿאַר וואָס באַרעדסטו דעם טאַטן? אַ קינד מוז אָפּגעבן דעם טאַטן כּבֿוד אַפֿילו נאָך זײַן פּטירה,” האָט נתנאל איר געזאָגט מיט אַ שוואַכן ציטערדיקן קול.

„אָפּגעבן כּבֿוד? ער האָט אַלעמאָל געלעבט אין דעם עבֿר, אַ נעכטיקער טאָגניק איז ער געווען, און עס ווײַזט זיך אויס, אַז דו האָסט געירשנט זײַן פֿאַרשאָלטענע עקשנותדיקייט!”

„וואָס איז דער מער מיטן זוכן די נעכטיקע טעג? דער טאַטע האָט אַלעמאָל געזאָגט, אַז מע דאַרף צוריקקוקן, כּדי פֿאָרויסצוגיין. דער עבֿר איז דאָך וויכטיק.”

דינה האָט אַ דריי געטאָן מיט די אויגן. “דער עבֿר האָט אים אַוועקגעצויגן פֿון דער משפּחה, פֿון זײַנע אַחריותן.”

„פאַרקערט. דער עבֿר האָט אים געלערנט וואָס עס הייסט משפּחה, וואָס עס הייסט צו זײַן אַחריותדיק. און מיר האָבן זיך אָפּגעלערנט פֿון אים דורך זײַנע מעשׂות און לעגענדעס.”

„נישט איך האָב זיך אָפּגעלערנט! דיר האָט ער אײַנגערעדט אַ קינד אין בויך,” האָט זי געשאָקלט מיטן קאָפּ, “שטענדיק דיר דערציילט אויסטערלישע מעשׂות. זיי זענען אַלע געווען באָבע־מעשׂות.”

„ניין, זיי זענען מעשׂה־שהיהס,” האָט נתנאל געענטפֿערט אַ ביסל העכער און חוצפּדיקער ווי פֿריִער. “ער האָט זיי אַליין איבערגעלעבט!”

„וואָס רעדסטו? זיי זענען געשען מיט הונדערטער יאָרן צוריק.”

„אָבער —”.

„ניין,” האָט זי אים איבערגעהאַקט, „גענוג שוין מיטן פּלאַפּלערײַ. איך קען עס מער נישט פֿאַרטראָגן.” דינה האָט אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט און איז אַוועק מיט כּעס.

נתנאל האָט זיך שטילערהייט צעוויינט פֿאַר דער גרויסער מצבֿה פֿון טאַטע-מאַמע. שוין יאָרן לאַנג זינט זײַן מאַמענס לוויה און ער האָט איר קבֿר נאָך נישט באַזוכט. איר געצויגענע, פּײַנעוודיקע קרענק האָט דעמאָלט געשטערט די גאַנצע משפּחה. און דער טאַטע איז געוואָרן אַ דערשלאָגענער, מער נישט געווען דער זעלבער וואָס פֿריִער. נתנאל האָט איבערגעלייענט די אויפֿשריפֿט אויף דער מאַמענס קבֿר: פּ״נ צפּרה פֿויגלמאַן. אַ ליבינקע מאַמעניו, אַ טײַערער מענטש, א שאַפֿערישע נשמהניו. ער האָט געוואָלט פֿאַרשטיין דעם באַדײַט פֿון די ווערטער. וואָס הייסט ליבינקע מאַמעניו? ער געדענקט זי קוים. און שאַפֿעריש? וואָס האָט זי געמאַכט בחייה? עס װילט זיך וויסן. ער האָט זיך אויפֿגעשטעלט און זיך אַ רגע געוואַקלט.

„בכל גופֿי ובכל מאדי,” האָט ער זיך דערמאָנט, ליבלעך געשמייכלט, און גענומען רײַבן די אותיות פֿון אויפֿשריפֿט און זײַן מאַמענס יונג פֿריש פּנימל האָט כּהרף־עין געשוועבט פֿאַר זײַנע אויגן.