Creative Works By Our Readers

צו די פּוילישע ייִדן!

To the Polish Jews

פֿון וולאַדיסלאַוו בראָניעווסקי; מאָטל מורשטיין

Yehuda Blum

אין אַפּריל 1958 איז מאָטל מורשטיין, אַ לעבן געבליבענער פֿון פּיעסק, בײַגעווען אַ הזכּרה־צערעמאָניע אין וואַרשע לכּבֿוד 15 יאָר זינט דעם וואַרשעווער געטאָ־אויפֿשטאַנד. אין דער בראָשור פֿון דער פּראָגראַם האָט ער געלייענט אַ ליד פֿונעם פּוילישן פּאָעט, וולאַדיסלאַוו בראָניעווסקי, Zydom Polskim (צו די פּוילישע ייִדן). דאָס ליד איז אים אַזוי געפֿעלן געוואָרן אַז ער האָט עס לעצטנס איבערגעזעצט אויף ייִדיש ווי אַן אופֿן אָפּצומערקן דאָס 75סטע יאָר זינט דעם אויפֿשטאַנד.

צו די פּוילישע ייִדן

פֿון די פּוילישע שטעט און שטעטלעך
הערט מען ניט געשרייען פֿון ייאוש
זיי זענען געפֿאַלן אַזוי ווי אַ קאַמפֿס באַטאַליאָן
די וואַרשעווער פֿאַרטיידיקער פֿון געטאָ.

מײַנע ווערטער זענען אין בלוט אײַנגעטונקען
און מײַן האַרץ אין אַ גרויס געוויין
פֿאַר אײַך די פּוילישע ייִדן
אַ פּוילישער וואָגלענדיקער פּאָעט.

איר האָט אויפֿגעהויבן אַ שטיין
און געוואָרפֿן אויף דעם קאַנאָנען־וואַרפֿער
וואָס האָט אָנגעשטעלט זײַן האַרמאַט
צו צעשטערן אײַער הויז אין גאַנצן.

די יורשים פֿון די מכּבייער
אויך איר זײַט פֿעיִק צו שטאַרבן
און אָנהייבן אַ קאַמף אָן שום האָפֿענונג
אין סעפּטעמבער באַגינען.

איר האָט וואָס מען דאַרף אויסצוקריצן
ווי אויף אַ מצבֿה אין פּוילישן זכּרון
אַ בשותּפֿותדיק הויז האָט מען אונדז רויִנירט
און דאָס בלוט פֿאַרגאָסענע פֿאַרברידערט אונדז.

ס׳פֿאַראייניקט אונדז די עקזעקוציע־וואַנט
ס׳פֿאַראייניקט אונדז דאַכאַו און אָשוויענטשים
יעדער קבֿר אָן אַ נאָמען
און יעדע קראַטע אין טורמע

צוזאַמען וועט אַ לײַכט טאָן דער הימל
איבער דער חרובֿער וואַרשע
ווען מיר וועלן פֿאַרענדיקן מיט אַ נצחון
אונדזער בלוטיקן פֿיליאָריקן קאַמף.

יעדער מענטש וועט באַקומען פֿרײַהייט
אַ שטיקל ברויט און רעכט
און אויפֿקומען וועט איין ראַסע — די העכסטע!
מענטשן איידעלע און נאָבעלע.


עקספּערימענט נומער 66

Experiment No. 66

פֿון יעד בירן

געשען איז דאָס בײַם סוף פֿון די צוואָנציקער יאָרן פֿונעם פֿאַרגאַנגענעם יאָרהונדערט.

אַ גרופּע סאָציאָלאָגן פֿון הײַדלבערגער אוניווערסיטעט האָבן געפֿירט אַן עקספּערימענט מיט אַ מחלוקתדיקער מאָראַלישער גילטיקייט. זיי האָבן צעטיילט די סטודענטן פֿונעם ערשטן יאָר אינעם אָפּטייל, אויף צוויי נישט־גלײַכע גרופּעס. ביידע גרופּעס האָבן געהאַט די זעלבע לימודים־פּראָגראַם, אָבער פֿאַרשיידענע געזעלשאַפֿטלעכע חיובֿים. אַחוץ זייער אָנספֿקדיקער געטרײַשאַפֿט צום אָפּטייל און צום אוניווערסיטעט, האָט מען געפֿאָדערט פֿון דער מיעוט־גרופּע אויך אָנטייל צו נעמען יעדע וואָך אין באַזונדערע קלאַסן. מע האָט זיי געגעבן צו פֿאַרשטיין אַז פֿאַרפֿעלונגען וועלן מיינען דורכפֿאַלן דאָס גאַנצע יאָר.

אין די קלאַסן, וואָס זענען פֿאָרגעקומען דווקא פֿרי אין דער פֿרי, שפּעט בײַ נאַכט אָדער אין סוף־וואָכן, האָבן די לערערס זיך באַמיט צו כאָווען אַ בשותּפֿותדיק געפֿיל פֿון ברודערשאַפֿט צווישן די סטודענטן. בײַם אָנהייב פֿון יעדער טרעפֿונג, האָבן זיי צוזאַמען מתפּלל געווען שטייענדיק פֿאַר אַ לאָגאָ וואָס האָט סימבאָליזירט די גרופּע - אַ ריז וואָס טראָגט אַ פֿעלדז. אויף די העמדער האָט מען געהייסן די סטודענטן טראָגן אַ שפּילקע מיט אַ מאָדנעם געאָמעטרישן סימבאָל. באַלד האָבן די סטודענטן זיך דערקענט אין די קאָרידאָרן, און גענומען העלפֿן זייערע ברידער בײַ פֿאַרשיידענע שוועריקייטן. זיי האָבן אויך אָנגענומען דעם גלויבן אַז די הצלחה פֿון דער גרופּע איז אָפּהענגיק פֿון דער הצלחה פֿון יעדן איינעם פֿון אירע מיטגלידער. די פֿאָרשערס האָבן באַמערקט אַז עטלעכע וואָכן נאָכן אָנהייב, האָבן די סטודענטן שוין אַליין פֿאַרטיידיקט די טרעפֿונגען, און געוואַרט אומגעדולדיק אויף זיי.

פֿאַר דער מערהייט־גרופּע האָבן די לערערס אונטערגעשטראָכן די וויכטיקייט פֿון סאָלידאַריטעט צווישן אַלע סטודענטן, אָן אַן אויסנאַם. פֿאַרשיידענע געזעלשאַפֿטלעכע אונטערנעמונגען - אַ מסיבה אין אַ שענק צי אַ פּיקניק לעבן דעם טײַך - האָבן געפֿירט צו צוזאַמענשטויסן צווישן דעם מיעוט און דער מערהייט. מע האָט באַמערקט אַז דער מיעוט טיילט זיך אָפּ פֿון אַלעמען, און דער פֿאַרדראָס פֿון דער מערהייט איז געוואָרן וואָס אַ מאָל גרעסער. נישט בײַ אַלע סטודענטן פֿון דער מערהייט־גרופּע איז געווען וויכטיק אָנטייל צו נעמען אין די פֿאַרשיידענע אַקטיוויטעטן, אָבער זעענדיק די סטודענטן וואָס פֿאַרפֿעלן זיי בכּיוון, האָבן זיי גענומען דווקא פּריידיקן אַז זיי זענען יאָ נייטיק. אַ צעשפּרייטע מיינונג איז געווען אַז ס’זענען דאָ צו פֿיל מיעוטניקעס, און זיי האָבן צו פֿיל מאַכט אין זייערע הענט.

ערגעץ ווען האָט אַ סטודענט פֿון דער מערהייט־גרופּע זיך אַרײַנגעשמוגלט אין איינער פֿון די טרעפֿונגען פֿונעם מיעוט, און שפּעטער אָנגעשריבן וואָס ער האָט דאָרטן געהערט. דעם טעקסט האָט מען באַלד קאָפּירט און שנעל פֿאַרשפּרייט צווישן די מיטגלידער פֿון דער מערהייט. ווען די פֿאָרשערס האָבן פֿאַרגלײַכט אין דער לאַבאָראַטאָריע דעם טעקסט און דעם עכטן פּראָטאָקאָל פֿון דער טרעפֿונג, האָבן זיי באַלד באַמערקט אַז ס’רוב פֿונעם „באַריכט‟ איז געווען אין גאַנצן פֿאַלש. עטלעכע פֿון זיי האָבן געהאַלטן אַז דאָס איז געווען צוליב די שוועריקייטן בײַם סטודענט אַלץ אויפֿצוכאַפּן, פֿון זײַן באַהעלטעניש אין אַלמער. אַנדערע האָבן געטענהט אַז דווקא צוליב דער שטאַרקער שטרעבונג צו אַנטדעקן דעם אמת, האָט דער סטודענט אַ סך פֿון די פּרטים אַליין צוגעטראַכט. אַזוי צי אַזוי האָט מען שוין געוואָרפֿן אויף דער מיעוט-גרופּע שרעקלעכע באַשולדיקונגען: אַז זיי זענען פּאַראַזיטן, פֿאַררעטער און אַז זיי פּרוּוון איבערצונעמען דעם אוניווערסיטעט מיט גוואַלד, ווי סאָוועטישע געהיים־אַגענטן.

די פֿאָרשערס, האָבנדיק מורא צו פֿאַרלירן קאָנטראָל אויף דעם עקספּערימענט, האָבן פֿאַרזאַמלט די סטודענטן און זיי דערקלערט אַז דאָס זענען פֿאַלשע באַשולדיקונגען. אַ קינצלעכן שלום צווישן די גרופּעס האָט מען דערקלערט מיט אַ האַנטדרוק, אָבער אונטער דעם אויבנאויף האָט שוין געיויערט אַ שׂינאה וואָס האָט זיך שוין געהאַט פֿאַרשפּרייט במשך פֿון אַנדערטהאַלבן סעמעסטערס. די מערהייט־מיטגלידער האָבן זיך געהאַלטן ווײַט פֿון די מיעוטניקעס און געזען אין זיי בלוט־שׂונאים. די מיעוטניקעס, פֿון זייער זײַט, האָבן בעסער ליב געהאַט צו פֿאַרברענגען צווישן זיך, און אַנטוויקלט אַן אימאַזש פֿון זיך ווי קורבנות אָדער הייליקע משולחים. דערווײַל האָבן זיי אויך אָנגעהויבן זיך פֿאַרלאָזן לאַנגע טשופּרינעס וואָס זענען אין גיכן געוואָרן זייער סימן־מובֿהק.

אויפֿן סיום־הזמן פֿונעם ערשטן יאָר, האָבן די פֿאָרשערס סוף־כּל־סוף אַנטפּלעקט פֿאַר די סטודענטן דעם אמת וועגן דעם עקספּערימענט מיט אַלע פּרטים און וויסנשאַפֿטלעכע מסקנות. די סטודענטן האָבן נישט געקאָנט גלייבן אַז די אַלע באַטײַטיקע איבערלעבונגען זענען געווען נישט מער ווי אַ פּינקטלעך פּלאַנירטער עקספּערימענט. זיי האָבן מודה געווען אַז דער עקספּערימענט איז טאַקע געווען געניאַל, און אַז זיי האָבן זיך אָפּגעלערנט פֿון אים אָן אַ שיעור מער ווי וואָס זיי וואָלטן זיך געלערנט אויפֿן געוויינטלעכן אופֿן.

אַנדערע סטודענטן האָבן אָבער זיך אָפּגעזאָגט שלום צו מאַכן מיטן אמת. צווישן די מיעוטניקעס איז געבליבן אַן עקשנותדיקער קערן וואָס האָט געטענהט אַז די בשׂורה פֿון די פּראָפֿעסאָרן איז אַ פֿאַלשע. דאָס אויסגעטראַכטע מעשׂהלע וועגן עפּעס אַן עקספּערימענט, האָבן זיי געזאָגט, איז נישט מער ווי אַ נײַער אופֿן אײַנצוברעכן דעם ווילן פֿון דער גרופּע, און קעמפֿן קעגן די קולטורעלע און געזעלשאַפֿטלעכע ווערטן וואָס זיי האָבן דעם אוניווערסיטעט געגעבן. זיי האָבן געטענהט אַז די „מיטלמאָסיקע‟ מערהייט און דער קאָנסערוואַטיווער אוניווערסיטעט האָבן פּשוט מורא פֿון דער „מוטיקער רעוואָלוציאָנערער בשׂורה‟.

במשך פֿון די ווײַטערדיקע לערניאָרן האָט דער קערן בשתּיקה ווײַטער געפֿירט זײַן שליחות. קלאַנגען וועגן סודותדיקע טרעפֿונגען האָבן זיך שנעל פֿאַרשפּרייט צווישן די סטודענטן. דער אוניווערסיטעט האָט שטאַרק געקעמפֿט קעגן דער גרופּע און אַרויסגעוואָרפֿן סטודענטן וואָס מע האָט חושד געווען אַז זיי געהערן צו איר. מ׳האָט געמסרט געוויסע מענטשן, פֿאַרשעמט אַנדערע, און בכלל האָט געהערשט אַן אַטמאָספֿער פֿון מכשפֿות-געיעג. ערגעץ ווען האָט דער אוניווערסיטעט פּראָקלאַמירט אַז עס איז אים געראָטן אָפּצורײניקן דעם קאַמפּוס פֿון די לעצטע שפּורן פֿונעם אָנשיקעניש, אָבער דווקא דעמאָלט האָט אָנגעהויבן דער אמתער אויפֿבלי פֿון דער „הײַדלבערג־גרופּע‟.

די מיעוטניקעס וואָס האָבן גראַדויִרט „קום־לאַוּדע‟, האָבן זיך אַרויפֿגעאַרבעט און אָנגענומען וויכטיקע פּאָזיציעס אין דער געשעפֿטוועלט און בײַ די נאַציאָנאַלע אינסטיטוציעס. די „הײַדלבערג־גרופּע‟ איז געוואָרן אַן אַלוועלטלעכער געהיים-פֿאַראײן. אַזעלעכע פֿאַראײנען האָבן זייערע אייגענע כּללים. אונטערערדישע שטראָמען פֿאַרבינדן איינער מיטן אַנדערן. די „הײַדלבערג־גרופּע‟ האָט אויך אַנטדעקט פֿון ס’נײַ אירע באַציוּנגען צו די פֿרײַמײַערס („פֿרימייסאָנס‟, בלע״ז), צו די טעמפּלערס און צו שלמה המלך, און געשאַפֿן פֿאַר זיך אַ קדמונישע אידענטיטעט. זייערע איבערלעבונגען פֿון די ערשטע יאָרן אין אוניווערסיטעט האָבן זיי געגעבן אימפּעט צו קעמפֿן נאָך מאַכט וווּ עס זאָל נישט זײַן אויף דער וועלט, כּדי צו באַשיצן זייערע ברידער אין דער גרופּע פֿון פּאָליטישע רדיפֿות. זיי האָבן אײַנגענומען שליסל-פּאָזיציעס אין פּאָליטיק, אַקאַדעמיע און עקאָנאָמיע.

אין געהיים האָבן זיי געאַרבעט כּדי צו צעשטערן יעדע אָרגאַניזאַציע וואָס איז נישט זייערע. עס קאָן זײַן אַז עטלעכע פֿון זיי זענען אַפֿילו געווען צווישן די פֿירערס פֿון דער עקאָנאָמישער רעוואָלוציע אין די אַכציקער יאָרן. טייל מענטשן פֿאַרבינדן זיי אויך אַמאָל מיט דער קאַלטער מלחמה, מיטן אַטענטאַט אויף קענעדי, מיט פּינאָשעס איבערקערעניש אין טשילע און מיט דעם טעראָר־אַטענטאַט אויף די צווילינג טורעמס אין ניו־יאָרק.


דער נעכטיקער־טעגניק (קאַפּיטל 1)

The Grave Whisperer (Chapter 1)

פֿון נח באַרעראַ

Yehuda Blum

אויפֿן טאַטנס לוויה

אַ ברוינער אַלט־מאָדישער וועקער, וואָס איז אויכעט געווען אַ ראַדיאָ, האָט פּלוצלינג זיך צעקלונגען אין דעם שטילן קליינטשיקן שלאָפֿצימער. די ווענט זענען געווען פּוסט און אַחוץ אַ געלעגער איז כּמעט גאָרנישט נישט געווען. כאָטש די פֿיגור וואָס איז געלעגן אין בעט איז געווען אַ יונגערמאַן, האָט ער שוין אויסגעזען ווי אַ קליין־וווּקסיק ייִדל, מיט דיקע שוואַרצע צעשויבערטע האָר און טיפֿע קנייטשן אין שטערן. פּאַמעלעך האָט ער אויפֿגעהויבן דעם קאָפּ פֿונעם נישט־אויסגעבעטן מאַטראַץ און מיט פֿאַרזשמורעטע אויגן געקוקט אויף די שײַנענדיקע רויטע ציפֿערן. אוי, שוין מיטאָג. זײַן גרויע מאָבילקע, מיט אַ קליינעם צעשפּאַלטענעם גלעזערנעם עקראַן, האָט זיך פּלוצעם אָנגעהויבן צו שאָקלען אויפֿן הילצערנעם טישל, וואָס איז געשטאַנען פֿאַרבאָרגן אין אַ ווינקל.

ער האָט געעפֿנט די מאָבילקע און זי געצויגן צום אויער.

„נתנאל! האָסט זיך ווידער פֿאַרשלאָפֿן. האָסט אונדז געדאַרפֿט טרעפֿן מיט אַנדערט האַלבן שעה צוריק!”

ער האָט געבעטן מחילה בײַ דער אויפֿגערעגטער ווײַבספּאַרשוין און זי געבעטן וואַרטן אויף אים. ער׳ט פֿאָרן אַהין מיט אַ טאַקסי, האָט ער צוגעזאָגט. „אָבער מיר זענען שוין אויפֿן בית־עולם!” האָט זי געשריגן. „ביסט אַזאַ קינד! אַלעמאָל אַזוי שפּעט. און יעצט אויפֿן טאַטנס לוויה אויך! וואָס איז מיט דיר? דו דאַרפֿסט זיך אויסמענטשלען, נתנדל!”

ער האָט פֿאַרמאַכט דאָס טעלעפֿאָנדל און געקוקט אויף די רויטע ציפֿערן פֿון וועקער, וואָס האָבן זיך באַלויכטן אַלץ ליכטיקער און דיקער. ס’איז אים שװער געװאָרן אויפֿן האַרצן. ס’האָט אים זיך אויסגעדאַכט, אַז ער איז אַן אָפּגעשלאָגענע הושענא, אָן אַ טאַטן און אָן אַ מאַמען. ער האָט באַגראָבן דעם קאָפּ אַלץ טיפֿער אין מאַטראַץ און זיך װידער אָנגעשטרענגט זיך צוצוהערן צו זײַן טאַטנס קול, װאָס שושקעט זיך משמעות פֿון דער װײַטנס…

„… און אײַער עלטער־עלטער־זיידע, ר׳ יאַנקל, פֿלעג שפּרײַזן דורך טיפֿע בלאָטעס צום ברונעם,” האָט ער געהערט זײַן טאַטן דערציילן אַזוי ווי ער פֿלעג עס טאָן, אַרומגייענדיק אַרום דעם שמאָלן, לאַנגן עסצימער מיט גרויסע טריט פּונקט ווי דער זיידע.

„דער גבֿיר פֿון שטאָט, וואָס איז אויכעט געפֿאָרן נאָך ‘מים שלנו’, האָט זיך אָפּגעשטעלט אויפֿן וועג און אים פֿאַרבעטן אין קאַרעטע אַרײַן, זיי זאָלן פֿאָרן צוזאַמען. אָבער דער זיידע האָט זיך אָפּגעזאָגט פֿון דעם כּבֿוד און מיט אַ פֿאַרשוויצט פּנים און אַ גוטמוטיקן שמייכל האָט ער זיך פֿאַרענטפֿערט בזה הלשון: די גרויסע מצווה אָנצוגרייטן ‘מים שלנו’ האָב איך בלויז איינמאָל אין יאָר, וויל איך זי מקיים זײַן בכל גופֿי ובכל מאודי.”

די לעצטע ווערטער „בכל גופֿי ובכל מאודי” האָט זײַן טאַטע איבערגעחזרט מיט געפֿיל און בשעת־מעשׂה אָנגעטײַטלט אַ פֿינגער אויפֿן בחורל, וואָס האָט געקוקט אויף אים מיט ייִנגלישע, פֿאַרגלאָצטע אויגן.

און וואָס טו איך יעצט מיט מײַן לעבן? גאָרנישט. נתנאל האָט אַרײַנגעקוקט אין דער ווײַסקייט פֿון דער וואַנט הינטערן וועקער און געמורמלט מיט דער זעלבער קינדישער באַוווּנדערונג פֿון אַמאָל: “בכל גופֿי ובכל מאודי…”

* * *

אַ געלער טאַקסי האָט זיך אָפּגעשטעלט פֿאַרן אַרײַנגאַנג פֿון בית־עולם און נתנאל איז אַרויס מיט אימפּעט. ער איז דורכגעלאָפֿן די פֿאַרדרייטע געסלעך פֿונעם „באַרג חבֿרון‟ און גלײַכצײַטיק צוגעבונדן אַ בלויען שניפּס אַרום זײַן צעקנייטשטן קראַגן.

דער גרויסער קווינסער בית־החיים איז באַשטאַנען פֿון אָן אַ שיעור רייען מצבֿות און געציילטע אוהלים, וואָס זענען געשטאַנען מאַיעסטעטיש צווישן די אַנדערע קבֿרים. אַזוי פֿיל מתים, אַזוי פֿיל לעבנס־געשיכטעס… נתנאל איז פֿאַרבײַ אַ מיטליעריק פּאָרפֿאָלק, וואָס איז געשטאַנען פֿאַר אַ גרויסער מצבֿה. דער מאַן האָט אַוועקגעלייגט אַ שטיינדל און ווידער געלייגט זײַן האַנט אויף דער פֿרויס אַקסל.

נתנאלס טאַטע, חיים מאָטע, האָט געוואָלט באַערדיקט ווערן צווישן זײַנע קאָלעגן און פֿרײַנד. נתנאל האָט נאָך געדענקט מיט ליבשאַפֿט דעם שטיינערנעם טויער, וואָס האָט אָפּגעהיט זייערע קבֿרים. אויף בולטע גאָלדענע אותיות איז געשטאַנען געשריבן: „ייִדישער שרײַבער קלוב.” ער האָט זיך דערנעטערט צום טויער און כּמעט ווי געזען דעם נידעריקן שלאַנקן געשטאַלט פֿון זײַן טאַטן, ווי ער פֿירט זײַן זינדל צווישן די קבֿרים. “אָט ליגט ר’ דובֿ בער. געווען אַ ריז און אַ געוואַלדיקער שרײַבער דערצו,” האָט חיים מאָטע אים דערציילט אויף זײַן ליבן דערציילערישן אופֿן, מיט איין האַנט אויף דער מצבֿה און דער צווייטער — אויף זײַן זונס שוואַרצן פֿאַרוואָקסענעם קאָפּ. “נישט פֿאַראַן קיין שום אָרט, אַפֿילו דאָס פֿאַרוואָרפֿנסטע שטעטל, וועלכע ער האָט נישט באַזוכט.”

אויף דער דאָזיקער מצבֿה האָט דאָס יונגע נתנדל גענומען גלעטן די גרויסע אותיות וואָס זענען אויף איר געווען טיף אײַנגעקריצט: פּ”נ ר’ דובֿ בער בלאַט… בשעת ער האָט זיי געריבן האָט עפּעס אַ באַהאָרטע דיקלעכע צורה גענומען אים שוועבן פֿאַר די אויגן. געזעסן איז דאָס בחורל אויף די שטיגן פֿונעם גאַניקל פֿון אַן אַלטער כאַטע. אויף דעם גאַניקל גופֿא זענען געזעסן צוויי מענער, איינער אַנטקעגן דעם אַנדערן. דער מיט דער דיקלעכער צורה, מיט די געדיכטע געפֿעפֿערטע ברעמען, האָט געהאַלטן אין פֿאַרשרײַבן עפּעס אין אַ ברוינעם העפֿט, אויף זײַן שויס. דער צווייטער איז געווען אַן אַלטיטשקער, אַן עניוותדיקער געשטאַלט, וואָס האָט גערעדט צו אים מיט שטילינקע ווערטער.

„נו, וואָס זאָגט ער עפּעס?” האָט חיים מאָטע געפֿרעגט בײַ נתנאל. דאָס קינד האָט אַראָפּגעלאָזט די האַנט פֿון מצבֿה און אַרויפֿגעקוקט אויפֿן טאַטן מיט פֿאַרצווייפֿלטע אויגן. „ס’וועט קומען מיט דער צײַט,” האָט חיים אים פֿאַרזיכערט און אַ גלעט געטאָן זײַנע ווילדע האָר.

נתנאל האָט אָפּגעווישט זײַנע פֿײַכטע אויגן און איז פֿאַרבײַ געגאַנגען צענדליקער רייען מצבֿות. פֿון דער ווײַטנס האָט ער דערזען די לוויה און האָט שטילערהייט זיך אַרײַנגעשאַרט אינעם עולם אבֿלים.

* * *

„דו דאַרפֿסט זיך נעמען אין די הענט אַרײַן,” האָט נתנאלס שוועסטער, דינה, געזאָגט מיט בייזינקע אייגעלעך, באַהאַלטן אונטער דיקלעכע שוואַרצע ברילן. „דו ביסט אַזאַ בעל־חלומות, פּונקט ווי דער טאַטע איז געווען, אָן זיצפֿלייש און אָן שׂכל.”

ברודער און שוועסטער זענען געשטאַנען אַליין פֿאַר אַ ריזיקער מצבֿה, געמאַכט פֿון מירמלשטיין. נתנאל האָט געקוקט אויף דעם לאַנגן, ברייטן שפּאַלט וואָס האָט צעטיילט די מצבֿה אויף צווייען. אויף דעם רעכטן צד איז געשטאַנען זײַן שוועסטער און, אויף דעם לינקן, נתנאל אַליין. דינהלעס אויגן זענען גרינינקע ווי דער מאַמענס, האָט זיך אים געדאַכט, אָבער דער מאַמענס זענען װייניקער בייזלעך. נו, אפֿשר זענען דער מאַמענס יאָ געווען אַזוי בייזלעך. ער האָט נישט געדענקט די מאַמע אַזוי גוט און, מיט יעדן יאָר נאָך איר פּטירה, איז איר געזיכט אין זײַן זכּרון געוואָרן אַלץ שוואַכער און שוואַכער.

„פֿאַר וואָס באַרעדסטו דעם טאַטן? אַ קינד מוז אָפּגעבן דעם טאַטן כּבֿוד אַפֿילו נאָך זײַן פּטירה,” האָט נתנאל איר געזאָגט מיט אַ שוואַכן ציטערדיקן קול.

„אָפּגעבן כּבֿוד? ער האָט אַלעמאָל געלעבט אין דעם עבֿר, אַ נעכטיקער טאָגניק איז ער געווען, און עס ווײַזט זיך אויס, אַז דו האָסט געירשנט זײַן פֿאַרשאָלטענע עקשנותדיקייט!”

„וואָס איז דער מער מיטן זוכן די נעכטיקע טעג? דער טאַטע האָט אַלעמאָל געזאָגט, אַז מע דאַרף צוריקקוקן, כּדי פֿאָרויסצוגיין. דער עבֿר איז דאָך וויכטיק.”

דינה האָט אַ דריי געטאָן מיט די אויגן. “דער עבֿר האָט אים אַוועקגעצויגן פֿון דער משפּחה, פֿון זײַנע אַחריותן.”

„פאַרקערט. דער עבֿר האָט אים געלערנט וואָס עס הייסט משפּחה, וואָס עס הייסט צו זײַן אַחריותדיק. און מיר האָבן זיך אָפּגעלערנט פֿון אים דורך זײַנע מעשׂות און לעגענדעס.”

„נישט איך האָב זיך אָפּגעלערנט! דיר האָט ער אײַנגערעדט אַ קינד אין בויך,” האָט זי געשאָקלט מיטן קאָפּ, “שטענדיק דיר דערציילט אויסטערלישע מעשׂות. זיי זענען אַלע געווען באָבע־מעשׂות.”

„ניין, זיי זענען מעשׂה־שהיהס,” האָט נתנאל געענטפֿערט אַ ביסל העכער און חוצפּדיקער ווי פֿריִער. “ער האָט זיי אַליין איבערגעלעבט!”

„וואָס רעדסטו? זיי זענען געשען מיט הונדערטער יאָרן צוריק.”

„אָבער —”.

„ניין,” האָט זי אים איבערגעהאַקט, „גענוג שוין מיטן פּלאַפּלערײַ. איך קען עס מער נישט פֿאַרטראָגן.” דינה האָט אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט און איז אַוועק מיט כּעס.

נתנאל האָט זיך שטילערהייט צעוויינט פֿאַר דער גרויסער מצבֿה פֿון טאַטע-מאַמע. שוין יאָרן לאַנג זינט זײַן מאַמענס לוויה און ער האָט איר קבֿר נאָך נישט באַזוכט. איר געצויגענע, פּײַנעוודיקע קרענק האָט דעמאָלט געשטערט די גאַנצע משפּחה. און דער טאַטע איז געוואָרן אַ דערשלאָגענער, מער נישט געווען דער זעלבער וואָס פֿריִער. נתנאל האָט איבערגעלייענט די אויפֿשריפֿט אויף דער מאַמענס קבֿר: פּ״נ צפּרה פֿויגלמאַן. אַ ליבינקע מאַמעניו, אַ טײַערער מענטש, א שאַפֿערישע נשמהניו. ער האָט געוואָלט פֿאַרשטיין דעם באַדײַט פֿון די ווערטער. וואָס הייסט ליבינקע מאַמעניו? ער געדענקט זי קוים. און שאַפֿעריש? וואָס האָט זי געמאַכט בחייה? עס װילט זיך וויסן. ער האָט זיך אויפֿגעשטעלט און זיך אַ רגע געוואַקלט.

„בכל גופֿי ובכל מאדי,” האָט ער זיך דערמאָנט, ליבלעך געשמייכלט, און גענומען רײַבן די אותיות פֿון אויפֿשריפֿט און זײַן מאַמענס יונג פֿריש פּנימל האָט כּהרף־עין געשוועבט פֿאַר זײַנע אויגן.


שנייעלעך

Snowflakes

פֿון גרוניע סלוצקי־קאַהן


שנייעלעך

שנייעלעך, שנייעלעך, ווײַסינקע שנייעלעך,
אַ פֿאַרגעניגן צו קוקן אויף אײַך.
שטיל און פּאַוואָליע באַדעקט איר די ערד,
און פֿריילעך אין האַרצן גלײַך, שנייעלעך, ווערט.

קינדערלעך מאַכן אַ שניימענטש לעם הויז,
אַ יעדן באַגריסט ער, סײַ קליין און סײַ גרויס.
ס’קומען קאַנאַדע באַזוכן פֿיל געסט,
ווען שנייעלעך פֿאַלן, פֿאַרשווינדן די פֿרעסט.

ווינטער, ביסט דאַן אַזוי צאַרט, אַזוי שיין,
ווען שנייעלעך פֿאַלן ביסטו מלא־חן.
נעמסט אונדז האַרציק אַרום,
דערוואַרעמסט די נשמה,
דערלאָזסט ניט די פֿרעסט צו נעמען נקמה.

שנייעלעך, שנייעלעך, ווײַסינקע שנייעלעך,
אַ פֿאַרגעניגן צו קוקן אויף אײַך,
שטיל און פּאַוואָליע באַדעקט איר די ערד,
און וואַרעמט זי אָן, און באַשיצט זי פֿון קעלט.


בײַם טײַכל

אַזוי שטיל, אַזוי גרין, אַזוי שיין
דאָס וואַסער אין טײַך אַזוי ריין
עס שווימען דאָרט קאַטשקעלעך פֿיל
און פֿייגעלעך זינגען גאָר שטיל.
עס כאַפּן צוויי אַלטיטשקע פֿיש
די לופֿט איז אַרום אַזוי פֿריש
פֿאַרכּישופֿט דאָס גראָז און די בלעטער
שוין לאַנג ניט געווען אַזאַ וועטער
ווי שלעפֿעריק איז די נאַטור
דער ווינט האָט פֿאַרלאָרן זײַן שפּור
די וואָלקנס זיי זענען גאָר ווײַט
דער רעגן ער איז נאָך ניט גרייט
עס וואַרעמט די זון אַזוי ברייט
לאָזט שמירן די גאָלדענע קייט.


כ׳האָב ליב צו וואַנדערן

אין וואַלד און אין די בערג
געוואַנדערט האָב איך אַליין
באַוווּנדערט די נאַטור
ווי שטיל, ווי רײַך, ווי שיין
געקליבן אַ בוקעט פֿון בלומען אַלערליי.
ווי פּערל און ווי גאָלד, נאָך שענער זענען זיי.
און בלוי און ווײַס און רויט
געפֿלאָכטן אין אַ קייט
באַפּוצט אַרום מיט גרין,
מיט בלעטער צאַרט און דין.
געלאָפֿן שנעל אַהיים,
אין קלאָרן וואַסער שטיין. געלאָזט זיי איבער נאַכט
זיך אויפֿגעכאַפּט — אַ פּראַכט!
זיי שטייען אויסגערוט און ווינקען: ס׳איז אונדז גוט.
די קעפּלעך אויסגעגלײַכט, דאָס וואַסער קוים וואָס ס׳גרייכט
„גוט־מאָרגן, מײַנע פֿרײַנד. נאָך שענער זײַט איר הײַנט
לעבט לאַנג, זײַט מײַנע געסט, בליט אויף אין נײַעם נעסט.‟


אַ געבענטשט פּאָרעלע

געבענטשט פֿון גאָט איז שׂרהלע
אַ צוגעפּאַסטע פּאָרעלע
זיי האָבן שוין פֿינף קינדערלעך
צוויי מיידעלעך, דרײַ ייִנגעלעך
אַזוי יונג זעט אויס שׂרהלע
און טוט אַלץ, קיין עין־הרע איר
זי קאָכט און באַקט און לייענט פֿיל
די קינדערלעך ווי ייִדעלעך
דערציִען איז איר ציל
און שטענדיק מיט אַ שמייכל
עס פֿעלט איר ניט קיין שׂכל.
ווי שעפֿעלעך נעמט שׂרהלע די קינדערלעך אַרום
זיי קומען זיך צו לויפֿן פֿון אומעטום
און אַלע צו דער מאַמען
זי האָט דאָך טויזנט טעמען
דעם טאַטן גרויסן כּבֿוד
גיט שׂרהלע אָפּ תּמיד
די מאַמע אירע אסתּר
זעט אויס פּונקט ווי אַ שוועסטער
צוויי קלוגע שוואַרצע אויגן
מען קען זיי אַלעס גלויבן
דער טאַטע, אַ געליטענער
די הענט קיין מאָל נישט ציטערן
גיט צדקה, העלפֿט אַרויס
ווען ס׳איז די נויט גאָר גרויס
זיי היטן אָפּ דעם זיידן
ווי אין אַלטע צײַטן
צו ג־ט און צו לײַטן.


הײַנט איז יאָרצײַט…

There's a Yortsayt Today

פֿון גרוניע סלוצקי־קאַהן

Yehuda Blum

דער הימל איז הײַנט אַזוי גרוי, קיין ביסעלע בלוי, טויטע שטילקייט הערשט אַרום
די פֿייגל זינגען ניט, קײן לידער קלינגען ניט,
ס׳רירט זיך ניט קײן גראָז,
אַ שלעכטע בשׂורה האָט געבראַכט דער װינט.

אַראָפּגעלאָזט די קעפּ שטײען די רויזן,
און די װײַסינקע בעריאָזקעס,
די גאַנצע נאַטור טרויערט
צוזאַמען מיט אונדז.
ס׳לאָזט זיך גאָר ניט גלויבן.
ס׳לאָזט זיך גאָר ניט גלויבן…

איינזאַם זיץ איך בײַ מײַן פֿענצטער,
כ׳נעם די פּען נישט הײַנט אין האַנט
און עס דאַכט זיך מיר, איך זע זיי,
די דערמאָרדעטע פּאָעטן,
און זיי מורמלען שטיל און בעטן:
„זײַ אונדז מוחל, ייִדיש לאַנד!
געזינדיקט קעגן דיר, געזינדיקט,
און באַצאָלט דערפֿאַר אַ פּרײַז…
דערשאָסן דײַנע זין, דערשאָסן,
אין די קעלערן פֿון לוביאַנקע,
בלויז די ערד האָט דאָס געזען,
װי די מערדער, אָן רחמנות,
האָבן אונדזער בלוט פֿאַרגאָסן”.

פֿאַרשטומט די לירע פֿון מאַרטירער,
פֿאַרשװוּנדן איז זייער געביין,
נישט קיין קבֿר, נישט קיין קדיש,
קיין מצבֿה אויך נישטאָ.

װוּ רוען אײַערע בײנער, ווייסט נישט קיינער,
בלויז די װענט פֿון לוביאַנקע װייסן דעם אמת,
און שװײַגן, אַזוי פֿיל יאָרן שװײַגן זיי,
אַזוי פֿיל יאָרן…

ס׳זינגט ניט פּרץ מאַרקיש מער זײַן ליד,
ס׳קלינגט ניט פֿעפֿערס שטים:
„איך בין אַ ייִד”
פֿאַרשטומט משה קולבאַקס ליד:
„געזען האָב איך ייִדישע װערטער,
װי פֿײַערלעך קלײנע…”
פֿאַרשטומט דוד בערגעלסאָן, לייב קװיטקאָ,
אַלע „פֿאַרשטומט”…. װײן, מײַן פֿאָלק, װײן!
באַװײן דײַנע זין!

אומגעבראַכט די ייִדישע פּאָעטן,
די צירונג פֿון מײַן פֿאָלק, די קרוין,
ניט אין טויט־לאַגערן, ניט אין געטאָס,
אין „פֿרײַען” לאַנד פֿון די סאָװעטן.
שפּאָט און שאַנד! שפּאָט און שאַנד!
װידער ביסטו, ייִד, דער קרבן.

אָ, מערדער גרויזאַמער!
אויף דײַן געװיסן איז זײער בלוט,
אויף דײַן געװיסן.
באַזונגען דיך, געגלויבט אין דיר,
געװען געטרײַ דיר ביז צום לעצטן אָטעם
און „דו” געציטערט האָסט פֿאַר זייער שאָטן,
אַלע אומגעבראַכט.
דאָס ייִדיש ליד דערשטיקן איז דיר נישט געלונגען,
דער טויט האָט דיך אַליין פֿאַרשלונגען,
זיך צוקוקן מער נישט געקענט.
אַלץ האָט אַן אָנהייב און אַ סוף…
הײַנט איז יאָרצײַט, לאָמיר זאָגן קדיש!
לאָמיר זאָגן קדיש!


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 13)

Yankl and Leah (Chapter 13)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

מיר האָפֿן אַז איר האָט הנאה געהאַט פֿון די ערשטע 13 קאַפּיטלען פֿונעם סעריאַליזירטן ראָמאַן „יאַנקל און לאה‟. אויב איר ווילט לייענען דעם ראָמאַן ביזן סוף, קענט איר עס געפֿינען אויף ענגליש דאָ: http://blogs.yiddish.forward.com/creative-works-by-our-readers/205502/


דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקלס און לאהס שמועס האָט זיך אָפּגעשטעלט אױף אַ רגע און זײ האָבן געפּרוּװט געפֿינען דעם ריטעם, נאָר ס׳איז געװען װי מען װאָלט הײס ברױט באַגאָסן מיט קאַלט װאַסער און אים געמאַכט צעקװאַטשעט. דער קעלנער איז צוגעקומען. ער האָט גערעדט אַ פֿאַרייִדישטן ענגליש אָבער האָט אױסגעזען װי אַ געמיש פֿון אַ רוס מיט אַ יאַפּאַנער מיט אַ באָרד װאָס האָט געשטרעקט אין צװײ באַזונדערע ריכטונגען. די האָר זײַנען בײַ אים געװען פֿאַרקעמט װי פֿליגל אױף צוריק, און ער האָט געטראָגן דינע װאָנצעס װאָס זײַנען געהאָנגען פֿון בײדע זײַטן אין דעם פֿו מאַנטשו סטיל און אַ שלאָף־קאַפּעלע אױפֿן קאָפּ. „נאָטינק עלס?‟

אַ מאָמענט האָט יאַנקל נישט געװוּסט װאָס צו ענטפֿערן אױף דעם קעלנערס פֿראַגע. אפֿשר זאָל ער בעטן דעם טשעק און ענדיקן די טרעפֿונג, אָדער באַשטעלן נאָך עפּעס? דער קעלנער האָט געוואַרט, נישט זײער צופֿרידן. יאַנקל האָט, מאַכנדיק מיט דער האַנט, אים אַװעקגעשיקט. „מיר האָבן נאָך נישט באַשלאָסן. קומט צוריק אין אַ פּאָר מינוט.‟

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 12)

Yankl and Leah (Chapter 12)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקל האָט געװאַרט אַ מאָמענט אײדער ער האָט אָנגעצונדן דעם מאָטאָר פֿון אױטאָ, און לאה האָט געזאָגט: „איך זע, אַז דײַן חבֿר האָט דיר װידער געבאָרגט דעם אױטאָ. איר בײדע באַהאַנדלט אונדז שײן. אַ דאַנק.‟

„אַװדאי,‟ האָט ער געענטפֿערט. „דאָס איז אַ װיכטיקע טרעפֿונג, דאָס הײסט, מיר דאַרפֿן זיך פֿילן באַקװעם בשעת מיר באַקענען זיך.‟

דער מאָטאָר האָט זיך שטיל אָנגעצונדן און די באַהײצונג האָט גרינג, כּמעט װי בכּישוף, אָנגעהױבן צו אַרבעטן. (די געזעסן האָבן זיך אָנגעװאַרעמט. סוף־כּל־סוף האָט ער זיך דערוווּסט װי צו ניצן די באַהײצונג אין אױטאָ.)

לאה האָט זיך מחיה געװען אין דעם גיך אָנגעװאַרעמטן אױטאָ.

„איך זע, אַז דו האָסט טאַקע ליב לוקסוס,‟ האָט יאַנקל געזאָגט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 11)

Yankl and Leah (Chapter 11)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

אין אַ פּאָר מינוט אַרום האָט זיך פֿאַרזאַמלט אַ קלײנער עולם. „ברענג מיר אַ רן און דעם טור,‟ האָט יאַנקל אױסגערופֿן. ער האָט פֿאַרזשמורעט די אױגן קוקנדיק אױף דער קלײנער שריפֿט אױף די ראַנדן. פֿינף און אַכציק פּראָצענט פֿון די תּלמידים אין דער ישיבֿה האָבן געטראָגן ברילן. נישט קײן װוּנדער. „מען קען דעם ענין באַטראַכטן אױף עטלעכע אופֿנים…‟ האָט ער אָנגעהױבן.

עמעצער האָט צוגערוקט אַ בענקל. דער ייִד מיט דער געלער באָרד האָט װידער גענומען אָנצינדן און פֿאַרלעשן זײַן צינדערל. אַנדערע זײַנען אויך צוגעקומען זיך צוצוהערן. „דער עיקר איז דאָ די קשיא: אין װאָס באַשטײט דאָס פֿאַרװערן עסן טריפֿס? איז דאָס עסן טריף אַלײן פֿאַרװערט, צי איז פֿאַרװערט דאָס געניסן פֿון צונויפֿמישן טריפֿס מיט כּשרס? אמת, דו האָסט געטרונקען די מילך, אָבער צוליב דעם װאָס דער טעם פֿון דער מילך איז קאַליע געװאָרן װײַל ס׳איז אַרײַן אַ ביסל טריפֿענע מילך, האָסטו נישט דווקא גענאָסן דערפֿון. אין דעם גײט עס,‟ האָט יאַנקל געזאָגט. „לכל הפּחות אַזױ איז עס לױטן רן.‟

„אָבער דער סכום מילך איז דאָך גרעסער געוואָרן,‟ האָט דער ייִד מיט דער געלער באָרד זיך אַקעגנגעשטעלט. „פֿריִער איז געװען פֿופֿציק גאַלאָן מילך און איצט — זעכציק!‟

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 10)

Yankl and Leah (Chapter 10)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

ער האָט דעם נישט־ייִדיש מיידל װידער באַדאַנקט און איז גיך אַרױס פֿון קראָם.

װען ער איז אַרױף אין זײַן צימער האָט ער זיך אָפּגעגעבן אַ שטיקל חשבון־הנפֿש. ער איז שוין זיכער אַן אַלטער בחור — אָדער װײַל ער האָט נאָך נישט באַגעגנט זײַן באַשערטע, אָדער װײַל עפּעס איז דער מער מיט אים. ער איז טאַקע אַ שטיקל בקי אין גמרא און איז דער ייִנגסטער אין גאַנץ ברוקלין צו לערנען אַ שיעור פֿון מועד קתּן מיט מענער אין די פֿערציקער און פֿופֿציקער. פֿון דער נאַטור איז ער אָבער אַן אומגליקלעכער מרוק װאָס פֿאַרשפּרײט מערסטנס אומעט.

איצט האָט אַ מײדל אַרױסגעװיזן צו אים אינטערעס, און ער? וויל ער זי? און אפֿשר איז זי גאָר פֿאַראינטערעסירט בלויז אין זיך אַלײן; זי װיל פּשוט װיסן צי זי קען צוציִען אַ מאַן? דאָס פֿאַרשטייט ער דווקא יאָ. אָבער ער גייט דאָך שוין אַרויס מיט איר, איז דאָס נישט גענוג? װאָס נאָך דאַרף זי? ס׳האָט זיך אים געדאַכט (כאָטש אין האַרצן האָט ער געוווּסט אַז ס׳איז נישט אַזוי), אַז פֿרױען ווילן בלויז אָפּטאָן סאַדיסטישע שטיק כּדי אַרױסצוהײבן די אומבאַהאָלפֿנקײט פֿון די מענער.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 9)

Yankl and Leah (Chapter 9)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

עס קען זײַן, אַז כּדי מען זאָל קענען עפּעס אױפֿטאָן אױף דער װעלט דאַרף מען עס טאָן אױף דעם ניכטערן שׂכל, אָן עמאָציעס. יאַנקל איז נישט געװען זיכער. װען עס קומט צו לאהס אױסזע, האָט ער נישט געמײנט, אַז זי איז מיאוס, אָבער פֿון װאַנען זאָל ער װיסן צי זי איז אים טאַקע געפֿעלן?

אַבֿרהם אַבֿינו און יצחק אַבֿינו האָבן אַפֿילו נישט באַמערקט װי זײערע װײַבער האָבן אױסגעזען ביז אַ סך שפּעטער. װען אַבֿרהם אַבֿינו האָט געדאַרפֿט באַשיצן שׂרהן פֿון די מיצרים, װאָס האָבן געגלוסט נאָך איר, האָט ער געזאָגט: „הנה־נא ידעתּי כּי אשה יפֿת־מראה אַת‟ [נאָר איצט פֿאַרשטײ איך, אַז דו ביסט שײן]. אין פֿאַרגלײַך מיט אַבֿרהמען, האָט יעקבֿ זיך פֿאַרליבט אין רחלען פֿונעם ערשטן בליק צוליב איר שײנקײט.

Read more


איך קלײַב צונויף מײַן זעקל

As I Gather My Belongings

פֿון וועלוול טשערנין

Yehuda Blum

פֿון הײַיאָריקס

נר ראשון לחנוכּה

שוואַרצע פֿון שימל שטיינער שרײַען: „שטיי אויף!”
שטיי איך אויף,
אויף,
אַרויף,
אַרויף,
אַלץ העכער, העכער, העכער,
אַלץ דערהויבענער,
צו אַ בלישטשענדיקער פֿרישקייט,
צו אַ שײַנענדיקער קלאָרקייט,
צו אַ ליכטיקער קילקייט,
וועלכע ווערן אייביק אָפּגעהיט
אויף די־אָ שטיינער. אונטער דעם שוואַרצן שימל.

חברון תשע״ז


Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 8)

Yankl and Leah (Chapter 8)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקל האָט נישט אָפּגעלאָזט. „האָסטו אַ מאָל באַמערקט די גליקלעכע פּנימער פֿון די לאָטערײ־געװינערס צעשפּרײט איבער די בלעטער פֿון דער ניו־יאָרק פּאָסט און אַנדערע געלע שמאַטע צײַטונגען? נאָך אַ פּאָר חדשים לײענט מען, אַז זײ צעשײדן זיך מיט זײערע װײַבער אָדער מענער, און מען הערט אױף צו רעדן מיט די קרובֿים. אַזױ פֿירן זיך די גױים און די פֿרײַע ייִדן.‟

„פֿון דעסטװעגן, האָב איך ליב צו געװינען,‟ האָט לאה פּשוט געזאָגט.

„כ׳וועל דיר זאָגן דעם אמת,‟ האָט ער זיך מודה געװען, „כ׳האָב אַליין קײנמאָל גאָרנישט נישט געװוּנען. אפֿשר װעט דאָס דיר העלפֿן זיך פֿילן בעסער װעגן דײַן שװעסטער.‟ זי האָט גרינג אַ לאַך געטאָן און דערבײַ אים לײַכטער געמאַכט דאָס האַרץ נאָך זײַן פֿריִערדיקער ערנסטקײט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 7)

Yankl and Leah (Chapter 7)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

„איך בין פֿרײַ,‟ האָט לאה גוט־מוטיק געזאָגט.

„גוט,‟ האָט ער געזאָגט, פֿילנדיק אַן אינערלעכן װידערשטאַנד צו איר ענטוזיאַזם. „איך װעל דיך זען אַכט אַ זײגער.‟

דאָס מאָל האָט זיך יאַנקלען אײַנגעגעבן צו באָרגן אַן אַנדערן אױטאָ, אַ כּמעט נײַעם אָלדסמאָביל 1998 רידזשענסי.

„אַ פּרעכטיקער אױטאָ,‟ האָט לאה געזאָגט װען ער איז אָנגעקומען צו איר שבת־צו־נאַכטס.

יאַנקל האָט, אַוודאי, זיך געשעמט מיט דעם, װאָס דער אױטאָ איז געװען אַזױ עלעגאַנט. זײַן פֿרײַנד האָט אים כּמעט געצװוּנגען אים צו נעמען. „דו װעסט מאַכן אַן אײַנדרוק!‟ האָט ער געזאָגט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 6)

Yankl and Leah (Chapter 6)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

נישט געקוקט אױף דעם, װאָס יאַנקל איז נאָך אַלץ געװען אַ בחור, האָט ער געהאַט אַ פּלאַץ בײַם פֿרישטיק־טיש פֿון די חתונה־געהאַטע מענער — אַ סימן, אַז מען האָט אים פֿאָרט אָפּגעגעבן כּבֿוד. כאָטש ער האָט נישט געגעבן קײן שיעור, האָט ער יאָ אָנגעפֿירט מיט אַן אומפֿאָרמעלער לערן־גרופּע.

הײַנט זײַנען געװען װײניק מענטשן אַפֿילו פֿון די פֿולצײַטיקע לערנער. ס׳איז דאָך פֿאָרט חנוכּה. האָט ער באַשלאָסן נישט צו עסן דאָס געפֿרישטע ברױט, װאָס מען האָט חנוכּה סערװירט אױף פֿרישטיק און אָנשטאָט דעם אַ כאַפּ געטאָן אַ האַרט אײ, און נאָך דעם װי ער האָט עס אױפֿגעגעסן, זיך גלײַך גענומען צו דער גמרא.

אײנער פֿון די ייִנגערע לערנערס אין בית־מדרש, אַן עילוי, אַ לעבעדיק און שטיפֿעריש ייִנגל פֿול מיט ליבשאַפֿט צום לערנען, איז צוגעקומען צו יאַנקלען. „לאָ׳מיך לערנען מיט אײַך הײַנט אין דער פֿרי‟, האָט ער געזאָגט, „קײנער איז הײַנט נישטאָ‟.

דאָס ייִנגל האָט נישט געקענט זײַן מער װי 14 יאָר אַלט, אָבער פֿון אײן אױגנבליק האָט מען דערזען, אַז די װעלט פֿון לערנען גמרא איז טאַקע באַשאַפֿן געוואָרן פֿאַר אַזוינע ווי ער. נישט נאָר האָט ער געהאַט אַ שאַרף קעפּל, נאָר ער האָט אױך אױסגעזען װי אײנער פֿון די חדר־ייִנגלעך אױף די פֿאַרמלחמהדיקע פֿאָטאָגראַפֿיעס פֿון ראָמאַן װישניאַק — רונדיקע בעקעלעך װי מאַראַנצן, און זון־שפּרענקעלעך אונטער די אױגן.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 5)

Yankl and Leah (Chapter 5)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

װען זײ האָבן זיך אַװעקגעזעצט בײַם טיש, האָט לאה אָנגעהױבן, „װי אַזױ באַציט זיך דײַן טאַטע צו גאָט?‟

זי איז געװען אָנגעטאָן אין עפּעס אַ קאָלירפֿולן װײכן בגד, ס׳האָט זיך אים געדאַכט. זײַנע אױגן האָבן געװאַנדערט איבער דעם רעסטאָראַן אײדער זײ האָבן זיך אומגעקערט צו זײַן טעפּל טײ. נאָר איצט דערהערנדיק די אומגעריכטע פֿראַגע, האָבן זיך בײַ אים די הענט, װאָס האָבן געהאַלטן דאָס טעפּל טײ פֿון בײדע זײַטן, צעשפּרײט. „װאָס?‟

„יאָ, מיט גאָט. װאָס פֿאַראַ באַציִונג האָט ער מיטן אײבערשטן?״

די פֿראַגע האָט יאַנקלען צעבײזערט, כאָטש ער האָט נישט געװוּסט פֿאַרװאָס. ער האָט קײנמאָל פֿריִער נישט געטראַכט װעגן אַזאַ מין זאַך. אפֿשר װײַל ער האָט בכלל קײן סך נישט געטראַכט װעגן דעם אײבערשטן, װי זי האָט אים גערופֿן. די פֿראַגע האָט אים פֿאַרשעמט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 4)

Yankl and Leah (Chapter 4)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקל האָט זיך דערמאָנט צו עפֿענען דעם אױטאָ אױף לאהס זײַט. ס׳איז געװען מאָדנע; כאָטש דער אױטאָ איז געװען אַלט, איז עס גלײַכצײַטיק געװען פֿאָרגעשריטן פֿאַר זײַן צײַט. די טירן האָבן זיך פֿאַרשלאָסן און געעפֿנט עלעקטראָניש, אָבער דעם שאָפֿערס זײַט איז קאַליע געװאָרן.

אין יעדן פֿאַל, איז יאַנקל געװען נערװעז. עס האָט זיך אין אים אײַנגעגריבלט אַ געפֿיל סײַ פֿון שרעק סײַ פֿון דערװאַרטונג. ער האָט זיך קױם געקענט קאָנצענטרירן אױפֿן פֿירן דעם אױטאָ אין דעם קאַלטן רעגן. די פֿענצטער־װישערס האָבן זיך געראַנגלט מיט זײער אַרבעט, אָבער זײ זײַנען שױן געװען אָפּגענוצט און האָבן נישט געטױגט. אָנשטאָט אָפּצוּװישן די װינטשױב, האָבן זײַ זי פֿאַרשמירט מיט פּאַסמעס שמוץ.

„גאָטעניו! װי אַזױ קענסו זען?״ האָט לאה געזאָגט. „װילסט איך זאָל אַרױסגײן און אָפּרײניקן די װישערס? איך האָב אַ גוטן מיטל!”

דאָס האָט יאַנקלען אַ שטױס געטאָן. אַ פֿרױ װאָס האָט אַ מיטל אױף אָפּצורײניקן פֿענצטער־װישערס! ער האָט קױם געװוּסט װי אַזױ אַרײַנצושטעקן אַ שליסל אין אַ שלאָס. „ס׳איז נישט נייטיק, זײַ זיך ניט מטריח. איך קען זען גוט גענוג,״ האָט ער געזאָגט זאָרגנדיק זיך, אַז דאָס מײדל זאָל חלילה נישט אַרױסגײן און טאַקע פֿאַרריכטן זײַנע פֿענצטער־װישערס אינעם װינטער־רעגן.

Read more


Yankel and Leah

פֿון Simon Yisrael Feuerman

Chapter One

Yankel walked up the stairs in the dormitory, to light the Chanukah menorah.

He lit a match but it blew out. He lit another one. Outside, came down a rain-snowmix. Inside, the ancient cast-iron radiator hissed. Chanukah was late this year – the end of December - and the forced mirth of the holiday, inseparable in his mind from the unremitting din and lights of the Gentile holiday, made him feel even sadder and darker than he might, as if the whole oppressive season were imposed on him.

He could still remember the day that he set foot in Yeshiva fifteen years ago. Fifteen years! The loneliness! It didn’t help that his friends were all married with one or two children, while he, Yankel, spent his days in the Yeshiva, surrounded by an ever-younger crop of young men in their late teens and early twenties studying the Talmud. While twenty-eight might sound youthful in some circles, in the Yeshiva it practically qualified him for social security payments and a pension. But even more than that, with his suit and tie and hat-with-no-pinches, he hearkened back to an earlier time. His eyeglasses were circa 1970 and he trudged around in rubber-soled shoes with the bulbous cap toes.

Just then he heard someone call out his name from down the hall. “Yankel, there’s a phone for you.”

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 3)

Yankl and Leah (Chapter 3)

פֿון שמעון ישׂראל פֿױערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

און אַזױ, נאָך אַ קורצן אױבנאױפֿיקן שמועס האָט מען אַראַנזשירט אַ טרעפֿונג. ער האָט געזאָלט זיך טרעפֿן מיט אַ לאה שפּילמאַן (ער האָט דאָס פֿאַרשריבן אין זײַן באַשטעלונג־ביכעלע), טאָכטער פֿון אײב און העלען שפּילמאַן, פּליטים פֿון דער אַלטער הײם וואָס וווינען איצט אין איסט פֿלעטבוש. „אַ באַשטעלונג‟ איז װי יאַנקלס ראָש־ישיבֿה פֿלעגט דאָס רופֿן — קײנמאָל נישט קײן ראַנדקע. אַ בן־תּורה גײט נישט אױף קײן ראַנדקעס.

מיט צװײ טעג שפּעטער האָט יאַנקל געהאַלטן אין דער האַנט אַ שטיקל פּאַפּיר אױף װעלכן ער האָט פֿאַרשריבן איר אַדרעס. עס איז געװען מוצאי־שבת, גלײַך נאָך שבת, און יאַנקל האָט געבאָרגט זײַן חבֿרס אױטאָ — אַ ביויִק פֿורגאָן־אױטאָ מיט פֿעטע פֿלעקן אױפֿן באַציִעכץ פֿון די געזעסן, און מיט נױט־קאַבלען אין באַגאַזשניק. יאַנקל האָט זיך געפֿילט נאַריש פֿירנדיק דעם גיגאַנט, אָבער ס׳איז געװען בעסער װי פֿאָרן מיטן אױטאָבוס. דער אויטאָ האָט זײ באַשיצט פֿון דער קעלט און פֿונעם רעגן, און זײ האָבן געקענט צופֿאָרן צום באַקאַנטן מילכיקן רעסטאָראַן אין פֿלעטבוש — „װײַסעס‟, אָדער אין אַן אַנדער אָרט אױף טײ. „מע קען מיר מוחל זײַן פֿאַר פֿירן אַזאַ מין אױטאָ,‟ האָט יאַנקל זיך געפּרוּווט באַרויִקן װען ער האָט פֿאַרקנעפּלט זײַן רעקל און איז אַרױפֿגעגאַנגען אױף די טרעפּ אַ קװעטש צו טאָן דאָס גלעקל.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 2)

Yankl and Leah (Chapter 2)

פֿון שמעון ישׂראל פֿױערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

„זיבן אײנס אַכט, דרײַ דרײַ זעקס, אַכט און פֿערציק, צװאַנציק. קלינג איר מאָרגן נאָך נײַן אַ זײגער בײַ נאַכט. זי הײסט לאה.‟

װען ער האָט יענעם אָװנט געדרײט דעם טעלעפֿאָן־נומער, האָט יאַנקל געהאַט דאָס געפֿיל, אַז די ציפֿערן זײַנען געװען צופֿעליקע, פּונקט װי דער טעלעפֿאָן זאָל זײַן אַ שפּיל־אױטאָמאַט אין אַ קאַסינאָ. דאָס לעבן איז אַ לאָטערײ, האָט יאַנקל געזאָגט צו זיך אַלײן. מען מוז האַלטן אין אײן שפּילן (כאָטש ער האָט קײנמאָל נישט געהאַט און װעט קײנמאָל נישט האָבן קײן „מזל‟). אַזױ האָט ער זיך געמוטיקט.

„האַלאָ?‟ האָט זיך דערהערט אַ פֿרויען־קול מיט אַן אַקצענט.

„האַלאָ. דאָס איז יאַנקל ראָזענבערג. איך װאָלט געװאָלט רעדן מיט לאהן,‟ האָט יאַנקל געזאָגט.

„איך װעל זי צורופֿן.‟

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 1)

Yankl and Leah (Chapter 1)

פֿון שמעון ישׂראל פֿױערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ הייבט די וואָך אָן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דאָס לעבן פֿונעם ישיבֿה־בחור איז אַ באַקאַנטע טעמע אין דער ייִדישער ליטעראַטור, ווי מע זעט בײַ י. ל. פּרץ, חיים גראַדע און יצחק באַשעוויס זינגער. הגם דער איצטיקער ראָמאַן קומט פֿאָר אין אַ גאָר אַנדער תּקופֿה, שפּיגלט ער אָפּ די אייביקע באַמיִונגען אין דער פֿרומער וועלט צונויפֿצופֿלעכטן מאָדערנע ווערטן מיט ענינים פֿון הלכה, אמונה און טראַדיציע.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


Yehuda Blum

יאַנקל איז אַרױפֿגעגאַנגען אױף די טרעפּ אין אינטערנאַט אָנצוצינדן דאָס חנוכּה־לעמפּל. אין דרױסן איז געפֿאַלן אַ געמיש פון רעגן מיט שנײ. אינעװײניק האָט געסישעט דער אַלטער אײַזערנער קאַלאָריפֿער. חנוכּה איז הײַיאָר געװען שפּעט, סוף דעצעמבער. און די אַרױפֿגעצװוּנגענע פֿרײלעכקײט פֿון דעם יום־טובֿ, װאָס איז געװען אוממעגלעך אָפּצושײדן זי אין זײַנע געדאַנקען פֿון דעם אין־סופֿיקן טומל און ליכט פֿון דער חגא, האָבן אױף אים אָנגעװאָרפֿן אַ טרױער און פֿינצטערניש, װי די גאַנצע שװערע צײַט װאָלט אַרױפֿגעלײגט געװאָרן אױף אים.

ער האָט נאָך אַלץ געדענקט דעם טאָג װען ער האָט איבערגעטראָטן דעם שװעל פֿון דער ישיבֿה מיט 15 יאָר צוריק. פֿופֿצן יאָר! די אײנזאַמקײט! דערצו האָבן אַלע זײַנע פֿרײַנד שױן חתונה געהאַט און האָבן געהאַט צו אײן אָדער צװײ קינדער, בשעת ער, יאַנקל, האָט פֿאַרבראַכט זײַנע טעג אין ישיבֿה אַרומגערינגלט פֿון אַלע מאָל אַ נײַעם שניט יונגעלײַט, װאָס האָבן געלערנט גמרא. כאָטש 28 יאָר קען קלינגען יוגנטלעך אין טײל קרײַזן, קלינגט עס אין דער ישיבֿה־װעלט שיִער נישט ווי דער עלטער פֿון אַ פּענסיאָנער װאָס גרײט זיך צו באַקומען „סאָשעל סעקיוריטי‟. נאָך מער, אין זײַן גאַרניטער און קראַװאַט און מיט זײַן קניפּלאָזן הוט, האָט ער דערמאָנט אין אַ פֿריִערדיקער תּקופֿה. זײַנע ברילן זײַנען געװען פֿון דער מאָדע פֿון די 1970ער און ער האָט זיך אַרומגעשלעפּט אין שיך מיט גומענע פּאָדעשװעס און רונדיקע שפּיצן.

פּונקט דעמאָלט האָט ער דערהערט װי עמיצער רופֿט זײַן נאָמען פֿון דער װײַטנס אין קאָרידאָר: „יאַנקל, ס׳איז דאָ אַ טעלעפֿאָן פֿאַר דיר.‟ פֿון אָנהײב האָט ער געמײנט, אַז ס׳איז דער פֿאָטער, אָבער ער האָט זיך געכאַפּט, אַז זײַן פֿאָטער איז געהאַט אַװעקגעפֿאָרן קײן ישׂראל און ער װאָלט ניט געקלונגען אין דער צײַט, סײַדן…

„האַלאָ? יאַנקל? דאָ רעדט מרים.‟ ער האָט באַלד דערקענט דאָס װײכע פֿאַרלאָזלעכע קול פֿון דער שדכנטע. כאָטש ער האָט זיך געטראָפֿן מיט אַ סך יונגע פֿרױען, אַלע מאָל אַ דאַנק מרימס באַמיִונגען, איז קײנמאָל גאָרנישט אַרױס דערפֿון. ער האָט געװוּסט, אַז ער מוז חתונה האָבן, אָבער ס׳האָט זיך אים געדאַכט ווי ער שטייט בײַם ברעג און קוקט אױפֿן ברײטן ים, וואַרטנדיק אױף אַ שיף, װאָס ער איז אַפילו ניט געװען זיכער, צי זי עקזיסטירט בכלל.

„יאַנקל, איך האָב עמיצן פֿאַר דיר. זי איז אַ גוטער מענטש און זי װעט דיר געפֿעלן.‟

„גוט‟ איז דווקא ניט געװען װאָס יאַנקל האָט באַגערט, נאָר עפּעס אַנדערשס, אַ סך מער קאָמפּליצירט און אַ סך טונקעלער װי „גוט‟, כאָטש ער האָט דאָס נישט געוואָלט אָנערקענען אַפֿילו פֿאַר זיך אַליין.

„זי איז אַ מײדל פֿון אַ גאָטס־פֿאָרכטיקער הײם. זײ זײַנען ניט קײן שטאַרק־אָנגעזעענע, ניט אין דעם געװײנטלעכן זינען, אָבער זײער וווילע מענטשן — באַלאַבאַטישע לײַט.‟ די שדכנטע האָט אויסגערעכנט די משפּחה־געשיכטע: „דער פֿאָטער איז אַן אונגאַרישער, אַ לעבנסגעבליבענער, אפֿשר פֿון טראַנסילװאַניע אָדער רומעניע. ער מאַכט אָדער פֿאַרקױפֿט היטלען. ער האָט אַ געשעפֿט אין װיליאַמסבורג אָבער ער װױנט אין פֿלעטבוש. זי איז 23, זײער קלוג, געלערנט. איך מײן, אַז עס װעט דיר אויך געפֿעלן װי זי זעט אױס. קען איך דיר געבן איר טעלעפֿאָן־נומער?‟

„זיכער,‟ האָט יאַנקל געענטפֿערט, כאָטש זײַן ענטפֿער איז געװען אױטאָמאַטיש — אַן ענטפֿער פֿון אײנעם װאָס האָט ניט קײן ברירה און ניט קײן ענטפֿערס. „װאַרט צו.‟ ער האָט געלאָזט דאָס טעלעפֿאָן־טרײַבל הענגען בעת ער האָט אָנגענומען אַ פֿעדער און אַ שטיקל פּאַפּיר. „װאָס איז איר טעלעפֿאָן־נומער?‟

המשך קומט


Would you like to receive updates about new stories?






















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.