Creative Works By Our Readers

דער נעכטיקער־טעגניק: קאַפּיטל 5 — בתוך־הגן

The Grave Whisperer (Chapter 5): In the Midst of the Garden

פֿון נח באַרעראַ

Yehuda Blum

דער יוקאַיער בית־החיים איז געװען רעלאַטיװ גרויס קעגן די אַנדערע בית־החיימס אין ראַיאָן און האָט במילא פֿאַרנומען אַ שיין שטיקל אָרט אין דער שטאָט. אפֿשר צו שיין אַן אָרט. אַזוי האָבן געמיינט די אײַנװוינער פֿון שטעטל װאָס פֿלעגן אָפֿט זאָגן וועגן דעם: „בשעת מיר לעבן אין ביטערן דלות ליגן אונדזערע מתים אין מיטן פֿון אַ לעבעדיקן גן־עדן. זיי האָבן כאָטש װוּ צו ליגן.“

כּמעט אַלע װאָס האָבן געװוינט אינעם טאָל גופֿא האָבן געליטן שװערע צײַטן. מע האָט געמוזט קלעפּן אַ גראָשן צו גראָשן, כּדי מע זאָל נישט הונגערן, כאָטש מע האָט גאָר אָפֿט געהונגערט. ס’זענען נישט איין מאָל אויסגעבראָכן מגפֿות און מע האָט זיך גענומען פֿאַלן ווי די פֿליגן. אין אַזעלעכע שווערע נויטפֿאַלן פֿלעגן ייִדן לויפֿן אויפֿן פֿעלד, זייערע פֿאַרזאָרגטע פּנימער באַגאָסן מיט טרערן, צו די אַמאָליקע צדיקים און רביים מפֿרשים פֿון שטאָט, און דאָרטן אויף זייערע קבֿרים זענען זיי אַנידערגעפֿאַלן מיט תּחנונים און געוואַלדן.

דער צווינטער האַט מען געגרינדעט אַ היפּש ביסל צײַט נאָכן בית־עולם. עס ווערט דערציילט, אַז די קאַטוילישע באַפֿעלקערונג האָט געהערשט אין ראַיאָן זינט די צײַטן פֿון די רוסן. ווען זיי זענען אָנגעקומען אויף באַרקעס און „אַנטפּלעקט“ יוקאַיע און דעם אַרום האָבן די היגע ערשט דעמאָלט „אַנטפּלעקט“ קריסטוסען. ס’איז אַרומגעגאַנגען אַן אינטערעסאַנטע מסורה, אַז די היגע משומדים שטאַמען פֿון די 10 שבטים, וואָס זענען פֿאַרשוווּנדן געוואָרן אויף דער אַנדער זײַט סמבטיון אין צײַט פֿון חורבן בית־המיקדש. נאָר די ייִדן האָבן נישט נאָכגעגעבן און האָבן דעראיבער געליטן פֿון האַרבע רדיפֿות און גזירות אונטערן יאָך פֿון די רוסן. זייערע פֿרעמדע הערשער האָבן זיי געהייסן פֿאַרקלענערן דעם גדר און האָבן איבערגענומען העקטער פּאַשע פֿעלדער, וואָס זייערע פּויערים די „מוזשיקעס“ האָבן אליין געאַקערט.

ס’איז געווען אַ טיפּישער זומערדיקער טאָג, וואָס הייסט אין יוקאַיע, אַז ס’איז געווען פּרעכטיק שיין אין דרויסן, טאַקע אַ מחיה: אויבן שמייכלט דער בלויער הימל געשלייערט מיט פֿעדער־וואָלקנס, וואָס האָבן אויסגעזען ווי עלעגאַנטע ווײַסע וואָנצעס אויף אַ פֿריש צוגעשוירן פּנים, בשעת אונטן אויפֿן גוט־אָרט האָט געבלאָזן אַ קיל ווינטל צווישן ווילדע גרעזער און פֿירקאַנטיקע אָראַנדשע בלומען.

פֿון אויבן האָט זיך געזען צווישן די ביימער דער געשטאַלט פֿון אַ מאַנצפּאַרשוין, וואָס לויפֿט אַרום דעם בית־עולם ווי אַ הון אין בני־אָדם. צו וואָס ער בושעוועט װי אין אַ בהלה איז נישט אַזוי קענטיק. אפֿשר זוכט ער דעם קבר פֿון אַ צדיק, מע זאָל מיִען פֿאַר אים און זײַן בני־בית, אָדער אפֿשר איז ער סתּם אַ משוגענער; פֿון אונטן אָבער זעט מען, אַז דאָס װאַלגערט זיך אַרום דוד דער אובער־שאָפֿער. ער האַלט דערווײַל אין זוכן נתנאלען, נאָר ס’קומט אים אָן שווער, ווײַל דאָס אויסטערלישע איבערלעבעניש, האָט אים גאַנץ צערודערט. איז דאָס סתּם אַ קאַשמאַר?! האָט דוד אַ טראַך געטאַן און בשעת־מעשׂה צוגעמאַכט די אויגן. התּיכן?! האָט ער באוווּנדערט מיט פֿאַרזשמורעטע אויגן און געגאַפֿט. אפֿשר האָב איך געחלשט און, און… ווייס איך וואָס… אָבער ווי קען דאָס טאַקע זײַן?!

דוד האָט זיך אָנגעשטרענגט זיך צו דערמאָנען אינעם סדר־היום. איך האָב זיך אויפֿגעכאַפּט גאַנץ פֿרי, האָט ער גערמומלט צו זיך, געשפּריצט, זיך אָנגעטאָן, געגעסן פֿרישטיק, שפּעטער אָפּגענומען נתנלאן, מיר האָבן גערעדט אויפֿן וועג, זיך פּאַרקירט פֿאַרן אַמאָליקן בית־עולם, ווײַטער געשמועסט, נתנאל איז אַרײַן אין טײַך, איך בין אַרײַן, און… וווּ צו אַלדע שוואַרצע יאָר בין איך??

דוד האָט אַרויפֿגעקוקט אין דער הייך. די צווײַגן פֿון די אַרומיקע ביימער האָבן זיך געוויגט, זייערע גרינע בלעטער האָבן אַנטפּלעקט די פֿרוכטן, וואָס זענען געהאָנגען מיט זיי צוזאַמען אויפֿן בוים. די עפּעלעך האָבן געפֿינקלט, די באַרן געװוּנקען. אין מיטן גאָרטן זענען אָבער געשטאַנען צוויי ריזיקע ביימער וואָס טראָגן עפּעס אַן אַנדער מין סחורה. דוד איז צוגעגאַנגען צו זיי. צווישן יענע ביימער האָט געפֿלאָסן אַ באָך. אַז דוד האָט זיך דערנעטערט האָט ער דערזען עפּעס אַ באַשעפֿעניש מיט גראָבער הויט ליגנדיק קרומלעך אויפֿן ברעג אין די הויכע גרעזער. אין דער שײַן פֿון דער זון האָט דאָס באַשעפֿעניש אויסגעזען צו דודן פֿון דער ווײַטנס בלוילעך און פּורפּור ווי עפּעס אַ גרויסע שלאַנג וואָלט געלויערט אינעם גראָז, והנחש היה ערום מכל חית השדה אשר עשה יהוה אלוהים [און די שלאַנג איז געװען ליסטיקער פֿון אַלע חיות פֿון פֿעלד װאָס גאָט דער האַר האָט געמאַכט]. איז דוד פֿאָרזיכטיק צוגעקומען וואָס נעענטער צום באַשעפֿעניש און אײַנגעזען, אַז דאָס ליגט גאָר אַ מענטש. נתנאל!?


נתנאל ליגט אין חלשות, זײַן פּנים איז בלאַס און אָן לעבן. דוד האָט געטאַפּט זײַן דופֿק, צודריקנדיק דאָס אויער צו זײַן הוילער ברוסט. ס’קלאַפּט נישט דאָס האַרץ! האָט ער צוגעשטעלט זײַן מויל צו נתנאלס און, מפּה־לפּה, אַרײַנגעבלאָזן, און אַזוי האָט ער געטאָן עטלעכע מאָל. נאָר דאָס האַרץ קלאַפּט נאָך אַלץ נישט… וואָס מוז איך טאָן, האָט ער געוויינט, אים מחיה־מתים זײַן?! האָט דוד דאָס מאָל טיף אַרײַנגעאָטעמט, ויפח באפיו נשמת חיים ויהי האדם לנפש חיה [און האָט ארײַנגעבלאָזן אין זײַנע נאָזלעכער אַן אָטעם פֿון לעבן], און נתנאל האָט אויסגעשפּיגן אַ שלונג וואַסער.

ביידע בחורים האָבן זיך אַרומגענומען, נתנאל האָט גערוט זײַן קאָפּ אויף דודנס אַקסל ווי אַן איי וואָס ליגט בשלום אין זײַן נעסט, און ליגנדיק אַזוי האָט ער געפֿרעגט: „פֿאַר וואָס ביסטו נישט אַוועק?“

דוד האָט געשוויגן אַ רגע ווי ער וואָלט זיך צוגעהערט צו עפּעס אַ קול וואָס שיפּעט צו אים פֿון די גראָזן. „ווײַל איך האָב דיך נישט געוואָלט איבערלאָזן“ האָט ער לסוף געענטפֿערט ווי זײַנע ליפּן וואָלטן געשעפּשעט, „כי אל־אשר תלכי אלך ובאשר תליני אלין“ [װוּהין דו װעסט גיין, װעל איך גיין, און װוּ דו װעסט נעכטיקן, װעל איך נעכטיקן].

יעצט קוקן זיי איינער אויפֿן צווייטן מיט תאווהדיקע בליקן, זייערע קערפּער ציִען צו זיך ווי צווישן זיי וואָלט זיך געדרייט אַ ווערבלקע. „איך וויל בלײַבן מיט דיר“ האָט דוד אײַנגערוימט נתנאלען אין אויער אַרײַן, אַ לעק געטאָן זײַן לעפּל, און אים צעקושט און געהאַלדזט. נתנאלס טרוקענע זאַלציקע ליפּן האָבן זיך אָפּגעזעטיקט פֿון דודנס זאַפֿטיקע נאַסע קושן גלײַך ווי זײַנע ליפּן וואָלטן געטריפֿט זיסע טראָפּנס קאַווענע.

ס’האָט אַ בלאָז געטאָן אַ שטאַרקער ווינט איבער די קעפּ פֿון די צוויי ביימער און אַ ברוינלעך שטיקל פֿרוכט איז אַראָפּגעפֿאַלן אויף דער ערד לעבן דודן און ער האָט דערזען, כי טוב העץ למאכל וכי תאוה־הוא לעינים ונחמד העץ להשכיל [אַז דער בוים איז גוט צו עסן, און אַז ער איז אַ גערונג פֿאַר די אויגן, און דער בוים איז גלוסטיק אָנצוקוקן]. דוד האָט עס אויפֿגעהויבן און טועם געווען. „טעם גן־עדן. שוין איין מאָל אַ פֿײַג,“ האָט דוד געזאָגט און זי דערלאַנגט צו נתנאלען, „פֿאַרזוך עס.“ נתנאל האָט זי געגעבן אַ ביס, ותפקחנה עיני שניהם וידעו כי עירמם [און זייערע ביידנס אויגן האָבן זיך געעפֿנט, און זיי האָבן געװוּסט אַז זיי זײַנען נאַקעט]. נתנאל האָט זיך גענומען גלעטן דודנס האָריקע ברוסט, אַרומשפּאַצירט מיט די שפּיץ פֿינגער איבער זײַן רוקן, געקושט זײַן בויך וואָס ווײַטער אַראָפּ, און נאָך ווײַטער אַראָפּ… און אים אויסגעקושט.


„וווּ זענען מיר, נתנאל? איך הייב נישט אָן צו וויסן…“ האָט דוד געזאָגט, אָנלענדנדיק אויפֿן בוים, בשעת נתנאל איז געלעגן אויפֿן רוקן, אַן אָראַנדזש מאָנקעפּל אַרײַנגערוקט הינטערן אויער.

„מיר זענען אויפֿן אַמאַליקן בית־עולם“ האָט נתנאל גענטפֿערט.

„אָבער ווי קען דאָס זײַן? דער בית־עולם איז אונטערן וואַסער. איך פֿאַרשטיי נישט…“

„מיר זענען אײַנגעשלונגען געוואָרן אין דער ערד און אַרויפֿגעשלונגען געוואָרן אויפֿן אַמאָליקן בית־עולם.“

„אַלץ איז מיר אַזוי נישט־קלאָר און אַזוי אויסטערליש ווי אין חלום.“

נתנאל האָט זיך אויפֿגעשטעלט. „נו קום שוין, לאָמיר שפּאַצירן“ האָט ער געזאָגט צו דודן, דערלאַנגנדיק אים די האַנט.

און אזוי, האַנט אין האַנט, האָבן זיי אַרומשפּאַצירט אַרום דעם בית־עולם ביז זיי האָבן זיך אָפּגעשטעלט פֿאַר אַ ריי מצבות. „איך האָב געירשנט פֿונעם טאַטען עפּעס… אַן אייבערכּוח“ האָט נתנאל דערקלערט „וואָס מיר האָבן באַקומען בירושה פֿון אונדזערע אָבות. דאָס הייסט, ווען מיר זאָלן נאָר אָנרירן אַ מצבה, גייען מיר גלײַך צוריק אין דער פֿאַרגאַנגענהייט.“

דוד איז געבליבן שווײַגן גלײַך ווי נתנאלס רייד וואָלט אים אָפּגענומען דאָס לשון. „בשעת איך בין געשוווּמען אונטערן טײַך“ האָט נתנאל ווײַטער דערציילט „האָב איך אַנטפּלעקט אַ שטיבל וווּ ס’ברענט פֿון אינעווייניק אַ נר תמיד. און פֿון דעם ליכטעלע האָט אַ בת־קול צו מיר גערעדט. עס האָט מיר געזאָגט, אַז דווקא מיט דעם אייבערכּוח וועל איך באַפֿרײַען דעם מענטשן פֿון זײַן שקלאַפֿערײַ. איז הייב איך אַליין נישט אָן צו וויסן ווי אַזוי און וואָס און ווען, נאָר איך פֿאַרלאָז זיך אויף גאָט, ער זאָל מיך ווײַזן דעם וועג.“

דוד האָט געשמייכלט. ס’איז קענטיק, אַז ער איז נתפּעל געוואָרן פֿון נתנאלס איבערלעבונג. „נו, און אַזוי ווי אהרן הלוי איז געווען משה רבנוס מיטהעלפֿער, זאָל איך להבדיל דיר אויכעט העלפֿן?“

„אדרבא, דו קענסט זײַן מײַן יענקי־דו…“ האָט ער געזאָגט מיט לאַכעדיקע אויגן וואָס ער האָט יענעם דערמאָנט.

„און דו מײַן גילגאַמעש“ האָט דוד מיטגעלאַכט און געװוּנקען „טאַקע ווי יונתן מיט דוד המלך“.

דוד האָט געשטעלט זײַן אָרעם אויף נתנאלס פּלייצע און זיך גענומען לייענען דעם אויפֿשריפֿט אויף דער מצבה אַנטקעגן איבער: דאָ ליגט ר’ מענדל סופֿר: אַ העלד פֿונעם עם־הספֿר: גוילין נשרפֿים ואותיות פּורחות [פּאַרמעט װערט פֿאַרברענט, נאָר אותיות פֿליִען]. „פּששי־יאַ!“ האָט דוד אויסגעשריגן „דאָ ליגט גאָר מײַן זיידע! איך האָב אים נישט געקענט, נאָר דאָס הייסט ער טאַקע. דער טאַטע האָט געזאָגט, אַז ער איז פֿאַרברענט געוואָרן אין אַ פּאָגראָם צוזאַמען מיט זײַנע ספֿרים.“

נתנאל האָט געשטעלט די רעכטע האַנט פֿאַר דער מצבה און געקוקט אויף דודן, וואָס איז געשטאַנען פֿאַרן קבר ווי פֿאַרכּישפֿט… און זעענדיק וואָס ער טוט האָט ער פּלוצעם אָנגעכאַפּט נתנאלען בײַ דער האַנט און זי געשטויסן – אַהין צו. די ביימער האָבן זיך אָנגעהויבן שאָקלען מיט געוואַלד און די ערד אַרום זיי האָט זיך צעשפּאַלטן מעשׂה קריעת־ים־סוף און געהאַלטן ממש אין אײַנפֿאַלן. אַ גרויסער גליִענדיקער זײַל פֿון ליכט האָט די צוויי בחורים אַרומגענומען אויף אַלע זײַטן, די אותיות האָבן אָפּגעשפּרונגען פֿון דער מצבֿה און זענען צעפֿלויגן אין דער לופֿט, און אַזוי ארום איז דער ליכטיקער זײַל צוזאַמען מיט נתנאל און דודן אַרײַנגעצויגן געוואָרן אין קבֿר.


דער נעכטיקער־טעגניק: קאַפּיטל 4 — אַ מלחמה פֿון אינעווייניק

The Grave Whisperer (Chapter 4): The War Inside

פֿון נח באַרעראַ

Yehuda Blum

דינה איז געזעסן אַליין אין קיך און, װי איר מינהג איז געװען, געהאַלטן אין צוקלעפּן בילדער צו די בלעטער פֿון אַלבאָם. אירע קינדער שלאָפֿן שוין, זייערע װייכע גופֿימלעך באַקװעם צוגעטוליעט צום װאַרעמען לײַלעך. נאָר זי זיצט אומרויִק שטיל. צו מאָל לאָזט זי אַרויס אַ שטילן זיפֿץ, קוים װאָס מע הערט אים, אַזוי װי דאָס פּישטשען פֿון די מײַזעלעך, װאָס לעבן אין דער װאַנט. דער שמאָלער פֿענצטער נעבן איר קוקט אַרויס אויפֿן גאָרטן. די לעצטע שקיעה־שטראַלן שײַנען דורך די צווײַגן פֿונעם האַלב־נאַקעטן בוים. זײַנע אַמאָליקע טונקל־גרינע בלעטער װאַלגערן זיך אויף דער ערד, און זעען אויס אין די שאָטנס שימלדיק און טרוקן װי אַלט פֿאַרפֿוילט ברויט.

דאָס לעצטע ביטערע קריגערײַ מיטן ברודער האָט זי שטאַרק וויי געטאָן, און שטאַרק געפּײַניקט איר געװיסן, װי מע װאָלט אַרײַנגעשטאָכן לאַנגע שפּילקעס אין די גרויע תּהומען פֿון איר מוח. דאָס הילכיקע קלאַפּן אין קאָפּ האָט צעשאָסן קאַלטע שטראָמען אין אַלע גלידער פֿון איר גוף.

צי איז זי טאַקע אַזוי שלעכט װי נתנאל מיינט? האָט דינה זיך געחידושט. זי װיל נאָר, אַז ער זאָל געפֿינען אַ דרך אין לעבן, נישט זיך יאָגן נאָך װילדע אומרעאַליסטישע חלומות. נאָר ער מיינט פּונקט פֿאַרקערט, און באַציט זיך מיט איר ווי מיט אַ דם־שׂונא…

אויף דער פּאָדלאָגע, צווישן אירע פֿיס ליגט אַ גרויסער פּלאַסטישער קאַסטן אָנגעפּיקעװעט מיט הויפֿנס אַלטע שטויביקע פֿאָטאָגראַפֿיעס. די מאַמע האָט תּמיד געזאָגט, אַז זי װעט אַמאָל אויססדרן די משפּחה־בילדער אין קאַסטן, נאָר די הויפֿנס זענען געװאָרן אַלץ העכער, די קאַסטנס וואָס מערער, און זי אַליין — וואָס קראַנקער און אומבאַוועגלעכער, איז טאַקע גאָרנישט געוואָרן פֿון אירע פּלענער.

אַך, װי קען עס טאַקע זײַן — האָט דינה זיך ווײַטער געוווּנדערט, אירע דינע שװאַרצע ברעמען בייזלעך פֿאַרשפּיצט איבער די ברייטע רעמען פֿון אירע ברילן. צי האָט זי נישט אַליין אויפגעהאָדעוועט נתנאל’ען נאָך דער מאַמענס פּטירה, בשעת דער טאַטע איז אַרײַן אין אַ טיפֿער מרה־שחורה איבער זײער ביטערער דאָליע?? דינה דערזעט אַ בילד פֿון נתנאל’ען װי אַ 5־יעריק קינד. מיט אַ פֿאַרריסן קאָפּ נעמט ער אַרום דעם טאַטן אויפֿן אַלטן שפּילפּלאַץ. נתנאל האָט אַזוי ליב דעם טאַטן און מיט איר — שלאָגט ער כּפּרות! ואל־קין ואל־מנחתו לא שעה [און צו קין און צו זײַן קרבן האָט ער זיך נישט געקערט]. ס’טײַטש?! ער האָט פֿאַרנאַכלעסטיקט זײַנע אַחריותן װי אַ טאַטע און איז אַנטלאָפֿן צום עבֿר, זיך באַהאַלטן אינעם עיפּושדיקן עבֿר! נאָר נישט דינה! זי האָט אַליין געהאָרעוועט צו זײַן אַ גוטע מאַמע צו אירע אייגענע קינדער, מנשה און אפֿרים, און זיך געפֿירט ווי אַ געטרײַע פֿרוי, בשעת איר מאַן האָט „פֿאַרברענגט‟ לאַנגע שעהען בײַ דער אַרבעט – ביז ער איז אין אַ מיטװאָך אַוועק, זי פֿאַרלאָזט מיט די קינדער, אָן שום זכר, גלײַך ווי מע לאָזט איבער דאָס מיסט! איז פֿאַר וואָס זשע האַלט נתנאל נישט פֿון איר? פֿאַר וואָס קען ער זי נישט זען מיט אַלע אירע מעלות און מעשׂים טובֿים?! ויחר לקין מאד ויפלו פנו [האָט קין זיך זייער געערגערט], און דינה איז געוואָרן שטאַרק באַזאָרגט.

די בילדער אויפֿן טיש האָבן פּלוצעם גענומען זיך טרײסלען צוליב דער מאָבילקע אונטער זיי און דינה האָט זיך אויפֿגעװעקט פֿון אירע פּײַנלעכע מחשבֿות. זי האָט געכאַפּט דעם טעלעפֿאָן אונטער אַ פֿאָטאָגראַפֿיע פֿון נתנאל און דינה װי זיי הוידען זיך צוזאַמען אויפֿן זעלבן שפּילפּלאַץ, און דערזען אַז דאָס האָט נתנאל געקלונגען און ערשט איבערגעלאָזט אַן אָנזאָג.

„דינה, אַאַאַ, ס’איז מיר אַזוי שװער צו זאָגן, זאָלסט װיסן, דינה’לע, אַ־אַז איך האָב דיך ליב,‟ האָט נתנאל אַרויסגעװיינט ווי ער פֿלעג עס טאָן קינדװײַז, מיטן זעלבן תּמימותדיקן קול. „עס טוט מיר שטאַרק באַנג, װאָס מיר קומען אויס אַזוי שלעכט. איך, איך װיל זיך קענען באַציִען צו דיר לײַטיש, מער נישט מיט קיין קריגערישע װערטער…‟ נתנאל האָט געשװיגן אַ רגע, ער איז קענטיק געװען איבערגענומען פֿון זײַנע טרויער־געפֿילן. „הײַנט אין עראָפּלאַן האָב איך זיך דערמאָנט װען איך בין אַראָפּגעפֿאַלן פֿונעם בוים אין גאָרטן און צעבראָכן ביידע הענט־געלענקען. געדענקסט װי איך בין תּיכּף אַרײַן אין שטוב, און געװאָרפֿן מײַן קאָפּ טיף אין דיװאַן? איך האָב געשריגן און געיאָמערט אַזוי הויך ביז דו ביסט אַרײַנגעלאָפֿן פֿון קיך און מיך אַרומגעכאַפּט אין דײַנע אָרעמס, מיך געטרייסט ווי נאָר אַ מאַמע קאָן. איך האָב דיך האָלט, דינה. פֿאַרגעס דאָס נישט. איך האָב דיך האָלט.‟

דינה זיצט שטיל און וויינט, זי קנאַקט מיטן פֿויסט אויפֿן טיש. אירע זודיקע טרערן צעגיסן זיך אויף די בילדער פֿונעם אַלבאָם, דורכווייקנדיק זײַנע פֿרישע בלעטער, וואָס זעען שוין אויס אַ ביסל פֿאַרקנייטשט און גראָבלעך.

זי ווערט באַשאָטן מיט אירע פּײַנלעכע מחשבֿות און געפֿילן ווי אַ שׂונא אַ גיבור וואָלט געפֿירט מלחמה קעגן איר פֿון אינעווייניק, וילפת שמשון את־שני עמודי התוך אשר הבית נכון עליהם [און שמשון האָט אַרומגענומען די ביידע מיטלסטע זײַלן וואָס דאָס הויז איז געווען באַפֿעסטיקט אויף זיי] און דינהס קאָפּ האַלט שיעור נישט בײַם צעשפּאָלטן װערן. אוי גאָטעניו, וואָס זאָל זי טאָן? זי וועט שוין נישט אַזוי גיך קומען צו זיך און האָט געוויס נישט קיין כּוח אים הײַנט צוריקצוקלינגען. וועט זי זען וואָס ס’טוט זיך מאָרגן… אוי, וואָס עס וועט זיך טאָן מאָרגן.


דער רוסישער טײַך האָט מען אַ נאָמען געגעבן נאָך די רוסן די אַװאַנטוריסטן, װאָס האָבן מיט הונדערטער יאָרן צוריק אויסגעפֿאָרשט דעם ראַיאָן װוּ ס’געפֿינט זיך יוקאַיע. זענען די רוסן געפֿאָרן מיט באַרקעס אויפֿן טײַך, אָנהײבנדיק בײַם דאָרף װיליצע אויף צפֿון, געפֿאָרן דורך יוקאַיע װאָס איז געלעגן אין סאַמע מיטן פֿון ראַיאָן, לעבן דער גרויסער אָזערע, דערנאָך זענען זיי פֿאַרבײַ האָפּלאַנד און הילדסבורג אויף דרום, געטאָן אַ קער אויף לינקס, נישט װײַט פֿון דער שטאָט, סאַנטאַ ראָזאַ, װוּ ס’האָבן געװוינט אַ סך קריסטלעכע משפּחות, ביז מע האָט דערגרייכט דעם אָקעאַן אויף מערבֿ, און זיך געלאָזט װײַטער, אויסזוכנדיק אַנדערע אומבאַקאַנטע מקומות.

הייסט עס, אַז דער טײַך איז נישט געװען אַזוי ברייט, נאָר זייער טיף, און די היגע אײַנװוינערס האָבן מורא געהאַט פֿאַר די שרעקעװדיקע באַשעפֿענישן װאָס לויערן כּלומרשט אין זײַנע טיפֿענישן. האָבן זיי זיך נישט געװאַגט אַרײַנצוגיין טיף אין װאַסער. ס’איז אַפֿילו אַרומגעגאַנגען אַ מסורה, אַז דער טײַך פֿאָדערט יעדעס יאָר אַ קרבן, האָבן די קריסטן איבערגעגעבן אויף דעם צװעק איינער פֿון זייערע קינדער, און ס’האָט זיך במילא געטראָפֿן, אַז ייִדישע װײַבער זאָלן האָבן פֿון צײַט צו צײַט צוריקגעקומען אין שטעטל יוקאַיע מיט אַ געיאָמער, פֿאָכנעדיק אין האַנט די פֿאַרבלוטיקטע בגדים פֿון זײערע קינדער, װאָס מע האָט געפֿונען אין װאַסער.

נתנאל האָט פֿיקסירט זײַנע אויגן אויף די שטראָמשװעלן, װאָס האָבן געפֿלאָסן װי סטאַדעס פֿערד, אַראָפּלויפֿנדיק נאַשפּיץ אויף דער אייבערלאַך פֿון טײַך. דוד, דער „אובער‟־שאָפֿער, האָט געהאַלטן אין מיטן דערציילן נתנאלען די געשיכטע פֿון דעם רוסישן טײַך, װאָס האָט פֿאַרפֿלייצט יוקאַיע. זײ זענען געזעסן אין בלויען לאַסט־אויטאָ, פּאַרקירט פֿאַר אַן אַלטן פֿאַרזשאַװערטן פּאַרקאַן, װוּ ס‘איז אַמאָל געשטאַנען דער בית־עלום. „פֿאַקטיש איז דאָס געװען זייער אַ גרויסער צװינטער,‟ האָט דוד דערציילט „און אין סאַמע מיטן האָט זיך געפֿונען דער בית־עלום, אַרומגערינגלט מיט אַ נידעריקן גדר.‟

נתנאל האָט נישט אַראָפּגעלאָזט די אויגן פֿונעם טײַך. ער האָט זיך פֿאָרגעשטעלט װי דער בית־עלום האָט אויסגעזען פֿאַרן מבול – מיט ביימער, גראָזן און בלומען, װאָס האָבן גערוט בשלום צװישן די רייען אַלטע מצבֿות. און דאַן האָט עס גענומען רעגענען און שטורעמען. דאָס װאַסער האָט אַרויסגעפֿלאָסן איבערן ברעג טײַך און איבערגענומען בריקן, הײַזער, פֿעלדער און דעם צװינטער מיטן בית־עלום צוזאַמען. „איך גיי אַרײַן,‟ האָט נתנאל געזאָגט מיט אַ שטיל קול, בשעת דוד האָט װײַטער דערציילט.

„האָסט געהערט? איך גיי אַרײַן,‟ האָט ער איבערגעחזרט.

דוד האָט זיך אָפּגעשטעלט אין מיטן וואָרט. אַ פֿאַרחידושטער האָט ער געענטפֿערט: „ביסט משוגע? דער טײַך איז זייער געפֿערלעך. און װער װייסט װאָס ס’לויערט דערינען. די מצבֿות זענען מסתּמא אָפּגעשװענקט געװאָרן אונטערן וואַסער אין משך פֿון די יאָרן און די אונטערשטראָמען זענען דערצו אָן אַ שיעור, מע קען דערטרונקען װערן אין זיי!‟

„עס גייט מיר נישט אָן. אויב מיר איז באַשערט צו שטאַרבן, װעל איך שטאַרבן. אָבער זיך אומקערן אַהיים מיט ליידיקע הענט װאָלט געמײנט אַז די גאַנצע נסיעה מײַנע איז געװען אַן אומזיסטע.‟

נתנאל איז אַרויס פֿון אויטאָ און גענומען זײַן טשערמאַדאַנטשיקל מיט דער טאָרבע, וואָס ער האָט געהאַט אַוועקגעלײגט אונטערן בענקל. „אַ דאַנק פֿאַרן פֿירן מיך אַהין. פֿאָר געזונט.‟

דוד האָט געגלאָצט אויף נתנאל’ען, װי ער גײט דורך אַן עפֿענונג פֿון פּאַרקאַן צום ברעג טײַך. נתנאל האָט זיך אויסגעטאָן און זײַן בלאַסער רוקן האָט אָפּגעשפּיגלט די װײַסע װאָלקנס אין הימל. ס’איז קענטיק, אַז ער גייט נישט אָפֿט אויף דער זון אָן אַ לײַבל. דודס פֿאַרגלאָצטע אויגן האָבן איצט געשמייכלט. „ער איז טאַקע משוגע,‟ האָט דוד אַ לאַך געטאָן צו זיך, „נאָר קיין פּחדן איז ער נישט.‟

נתנאל איז געשטאַנען אויפֿן ברעג טײַך אין די גאַטקעס. אַ קיל װינטל האָט געבלאָזן איבערן װאַסער. ער האָט זיך אַ טרייסל געטאָן מיטן לײַב, איין פֿוס געשטעלט אין װאַסער, אַזוי װי מע טוט װען מע װיל אויסגעפֿינען װי קאַלט ס’איז. פּאַװאָליע, אַ גליד נאָך אַ גליד, און דערנאָך פּלוצעם צוריקגעצויגן דעם פֿוס און זיך אַ װאָרף געטאָן אינעם װאַסער.

דער טײַך איז געװען בלאָטיק, מע האָט גאָרנישט געקענט זען, נאָר נתנאל האָט דערפֿילט, אַז די קבֿרים געפֿינען זיך נישט ווײַט אונטער אים. אמת, ער איז געשוווּמען אינעם נישט־זיכערן אומקלאָרן װאַסער אויף גאָטס באַראָט, נאָר דאָס האַרץ ציט אים, און די חושים פֿירן אים. איז ער װײַטער געשוווּמען ביז ער האָט דערפֿילט אַ שװעריקייט אין גוף, און גלײַך אַרויפֿגעשװוּמען צו דער אייבערפֿלאַך פֿון װאַסער צו כאַפּן דעם אָטעם.

דוד איז שוין מער נישט געװען אין אויטאָ, נאָר געשטאַנען בײַם ברעג און געהאַלטן אין אויסטאָן זיך.

„איך מיין, אַז איך האָב זיך אָנגעשטויטן אין עפּעס!‟ האָט נתנאל אויסגעשריגן צו דודן.

„אָקײ, װאַרט אויף מיר, איך קום אויך,‟ האָט דוד געמאַכט צו אים.

„דערווײַל גיי איך זוכן, אפֿשר איז גאָרנישט!‟ און מיט דעם איז נתנאל צוריק אונטערן װאַסער.

Yehuda Blum

אַרום אים איז געװען שטאָק פֿינצטער. נתנאל איז געשװוּמען אַלץ טיפֿער אינעם חושכדיקן אָפּגרונט. ס’האָט זיך אים אויסגעדאַכט, אַז זײַן גוף װערט אַלץ שװערער, װי דאָס װאַסער רינט אַרײַן אין זײַנע אָדערן און, אַזוי װי מיט אַ גאָמקע, זאַפּט אײַן דער גוף דאָס בלאָטיקע װאַסער.

פּלוצלינג דערזעט נתנאל אַ פּינטל ליכטל מיט דער גרייס פֿון אַן אויג. ער האָט עס נאָכגעפֿאָלגט. וואָס טיפֿער ער איז געשװוּמען אַלץ מערער האָבן אים די אויערן װײ געטאָן צוליבן וואַסערדרוק, און אַלץ שווערער איז אים געווען דאָס האַלטן זײַן אָטעם.

דאָס פּינטעלע ליכט האָט אים געפֿירט ווײַטער אָראָפּ ביז ס’האָט זיך אַנטפּלעקט פֿאַר אים אַ שטיבל מיט אַ גרױסן אָפֿענעם אײַזערנעם טויער. נתנאל איז גלײַך אַרײַן און דערזען ווי ס’ברענט אַ נר תּמיד, וואָס פֿון דעם ליכטעלע העלט אַרויס אַזאַ שײַן, װאָס באַלײַכט דאָס גאַנצע שטיבל. וירא והנה הסנה בער באש והסנה איננו אכל [און ער האָט געזען, ערשט דער דאָרן ברענט אין פֿײַער, און דער דאָרן ווערט נישט פֿאַרברענט] — אינטערעסאַנט װי דאָס ליכט ברענט דאָ אונטערן וואַסער! האָט נתנאל געגאַפֿט. דאָ מוז זײַן אַ הייליק אָרט. כי המקום אשר אתה אומד עליו אדמת קדש הוא [וואָרום דאָס אָרט וואָס דו שטייסט אויף אים, דאָס איז הייליקע ערד].

נאָך מער טשיקאַװע איז װאָס ס‘איז נתנאל’ען מער נישט געװען נייטיק צו אָטעמען, ווי ער וואָלט אַלײן פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ פֿיש. אַלע זײַנע חושים האָבן גענומען אַרבעטן ווי אויף דער ערד. „נתנאל, נתנאל,‟ האָט ער דערהערט ווי אַ קול שעפּשעט צו אים פֿונעם נר תּמיד.

„הנני. דאָ בין איך. ווער רעדט?‟ האָט נתנאל געפֿרעגט מיט אַ ציטערדיקן קול.

„איך בין דער גאָט פֿון דײַנע אָבֿות,‟ האָט דאָס קול געברומט. „פֿון דײַנע טאַטע־מאַמע, חיים און צפּורה, פֿון דײַנע זיידעס, שמשון ד״ר גאָרדאַ און יאַנקל, אַזש ביז אָדם הראשון.‟

ס’איז באַפֿאַלן נתנאל’ען אַ טויט־שרעק. ער איז געפֿאַלן אויף די קני און באַהאַלטן זײַן פּנים מיט די הענט.

„האָב קיין מורא נישט, נתנאל. אין אָט דעם שטיבל ליגט דײַן זײדע, דאָקטער גאָרדאַ,‟ האָט דאָס קול אים געטרייסט און געזיפֿצט. „אײַ, עס שאַט דער וועלט, נתנאל, װען דער מענטש איז פֿאַרזאָרגט און דערווײַטערט פֿון זיך. וויל איך דעראיבער, אַז דו זאָלסט זײַן מײַן שליח צו באַפֿרײַען דעם מענטשן פֿון זײַן שלאַקפֿערײַ, וואָס ער האָט אַליין גענומען אויף זיך.‟

„אָבער ווער בין איך, איך זאָל קענען אויספֿירן אַזאַ שליחות? איך בין דען משה רבינו, איך בין דאָך אַ פּשוטער ייִד,‟ האָט נתנאל זיך פֿאַרענטפֿערט מיט אַ געװײן.

„נתנאל, אַפֿילו משה רבינו האָט געקווענקלט ווען איך האָב אים גערופֿן, האָב איך דיר דען נישט געשאָנקען קיין אייבערכּוח?? ניץ עס! און זײַ וויסן, אַז דו ביסט נישט אַליין, איך וועל דיר ווײַזן דעם װעג.‟

דער נר תּמיד האָט זיך כּהרף־עין אויסגעלאָשן. נתנאל האָט דערפֿילט אַ שוועריקייט אין גוף, אַ ווייטיק אין די לונגען. ער האָט געמוזט װידער אָטעמען. האָט ער זיך אַרומגעדרייט צום טויער… פֿאַרשלאָסן! האָט ער אַ שוווּם געטאָן אויף צוריק און דער נר תּמיד האָט געטאָן אַ פֿלאַקער און אויף דער רעכטער זײַט פֿון שטיבל האָט זיך באַוויזן די מצבֿה פֿון זײַן זיידן דעם דאָקטער. נתנאל האָט געכאַפּט די מצבֿה פֿון ביידע זײַטן און איז אין איינעם מיט איר אַנידערגעפֿאַלן אויף דער ערד און ס’האָט זיך גענומען שאָקלען דאָס שטיבל.

דערװײַל איז דוד אַרומגעשוווּמען אין טײַך. פֿון דער ווײַטנס, דאָרט וווּ ער האָט געזען נתנאל’ען צום לעצטן מאָל, האָבן בלעזלעך זיך גענומען פֿורעמען און ס’האָט זיך אָנגעהויבן דרייען דאָס וואַסער; די כוואַליעס, וואָס האָבן פֿריִער געפּליעסקעט אויפֿן ברעג, זענען קלענער געוואָרן און זיך אין גאַנצן אײַנגעשטילט. אַפֿילו די פֿייגעלעך האָבן אויפֿגעהערט זינגען.

„אַ וואַסער־ווירבל!?‟ האָט דוד סוף־כּל־סוף דערפֿילט ווי זײַן גוף ווערט געצויגן אַהין ווי צו אַ מאַגנעט. ער האָט פּראָבירט שװימען מיט אַלע כּוחות צום ברעג, נאָר די צוצי־קראַפֿט פֿון דער ווערבלקע איז געווען צו שטאַרק, האָבן אַלע זײַנע מוסקעלן זיך באַלד אויסגעמוטשעט און דוד האָט זיך געלאָזט ציִען אַהין.

דאָס וואַסער האָט דודן געװאָרפֿן הין און צוריק. דער טײַך איז בשעת־מעשׂה אײַנגעשרומפּן געוואָרן, דאָס וואַסער איז אָפּגעצאַפּט געוואָרן אין דער ערד דורכן שטיבל, וואָס ליגט האַלב־אײַנגעזונקען אויף אַ זײַט פֿון ווערבלקע, ווי דאָס שטיבל וואָלט געוואָרן אַ לויתן און געוואָלט אויסטרינקען דעם גאַנצן טײַך. דוד ווערט צום טייל אַרײַנגעצויגן אין שטיבל מיט די לעצטע שטראָמען וואַסער, זײַנע שטאַרקע האָריקע הענט האָבן קוים געקענט האַלטן דעם אײַזערנעם טויער, װאָס ליגט אויף דער ערד פֿאַרן שטיבל — און אַזוי אַרום איז ער אין איינעם מיטן טויער אײַנגעשלונגען געוואָרן אין דער ערד, ותפתח הארץ את־פיה ותבלע אתם [און די ערד האָט געעפֿנט איר מויל און האָט זיי אײַנגעשלונגען].

שטיל. די פֿייגעלעך האָבן ווידער גענומען פֿײַפֿן שוין עפּעס אַ באַקאַנטן ניגון. דער טײַך איז אָפּגעצאַפּט געוואָרן, אויף דער ערד וואַלגערן זיך שטיקער מצבֿות און אוהלים פֿונעם אַלטן בית־עלום. די וואָלקנקלעך איבערן טײַכל זענען זיך צעגאַנגען, נאָר אינעם הייליקן שטיבל — ברענט װידער דער נר תּמיד.


דער נעכטיקער־טעגניק (קאַפּיטל 3): אויף דער אַנדערער זײַט ים

The Grave Whisperer (Chapter 3): On the Other Side of the Sea

פֿון נח באַרעראַ

Yehuda Blum

דער טויב־ווײַסער עראָפּלאַן איז געפֿלויגן איבער די ליכטיקע געדיכטע וואָלקנס, דאָרט וווּ קיין פֿייגל פֿליִען נישט. דער וואָלקנדיקער הימל האָט אויסגעזען ווי אַ שאָסיי, אויסברוקירט מיט גאָלדענע קישנס פֿון פֿאַרשידענע גרייסן און שטאָף.

„מײַנע טײַערע דאַמען און הערן,‟ האָט דער קאַפּיטאַן מודיע געווען מיט אַ רויִקן קול. „מיר האָבן ערשט דערגרייכט 37 טויזנט פֿוס.‟

דער עראָפּלאַן איז געווען געפאַקט מיט פאַסאַזשירן, מערסטנס משפּחות, נשים וטף, ווער ס’האָט געדרימלט, ווער שטיל געשמועסט.

געווען איז נתנאל פֿאַרטאָן אין לייענען. אויף דער הילע פֿונעם בוך, וואָס האָט פֿאַרשטעלט זײַן פּנים, איז געשטאַנען אַ בילד פֿון אַן אַמאָליקן שטעטל. קען זײַן וויליצע אויף צפֿון? האָט נתנאל געקלערט. אפֿשר גאָר האָפּלאַנד אויף דרום? עטלעכע לײמענע הײַזער שטייען רויִק אויף אַ בערגל. אונטן, רוט אַן אַלטע הילצערנע אײַנגעבויגענע שיל, און הינטער דעם — אַ ריזיקער קלויסטער.

פֿאַר נתנאלס אויגן האָבן זיך תּושבֿים באַװעגט: קינדער שפּילן זיך מיט שטעקנס אין שולהויף; אין מאַרק האַנדלען דערוואַקסענע אין פֿאַרפֿוילטער סחורה, די באַנקקוועטשערס לערנען אין בית־מדרש, און צווישן מינחה און מערבֿ דערציילן די בטלנים אויסטערלישע מעשׂות הינטערן אויוון.

נאָר וווּ איז נתנאל? אָט אָ דאָ זיצט ער, אַ פֿאַרשטעלטער אין זײַנע בגדי־דלות, פֿאַר אַן אַלט הויז, און הערט זיך צו צו יעדן קרעכץ פֿון דעם זקן דעם מיוחס, וואָס זיצט אַנטקעגן איבער.

מיט אַ מאָל פֿאַרשווינדן די ייִדן אײַנוווינער און אינעם גרויען הימל באַווײַזן זיך בולטע בלוטיקע ווערטער אויף ענגליש, וואָס באַגיסן דאָס שטעטל ווי גרויסע טראָפּנס טרערן: TRACING AN-SKY. וואָס איז אַזוינס אַנ־סקי? מורמלט נתנאל באַוווּנדערט. פֿאַר וואָס זוכט מען אים און וואָס וויל מען גאָר געפֿינען?

נתנאל בלעטערט דורך דאָס בוך און איז ווי צוגעקלעפּט צו יעדער זײַט. ער קען זיך נישט אָפּזעטיקן פֿון דער פּראַכט און שײַן פֿון די הילצערנע און אַמאָל־געמויערטע שילן און אויכעט פֿון די ייִדישע אַלטימלעכקײטן: די פּרוכתן, ספֿר־תּורות, ידים און הענגלײַכטער. ער האָט זיך אָפּגעשפּיגלט אין די פֿאָטאָגראַפֿיעס פֿון די אָרטיקע ייִדן, געזען האָט ער אין זיי זיך אַליין, זײַנע עלטערן און זײַן שוועסטער. אויף אַ געוויסער זײַט האָט ער זיך אָפּגעשטעלט אַ ווײַלעטשקע; לאַנג געקוקט אויף אַן אַלטער לאַנדקאַרטע. זײַנע אויגן זענען געפֿאָרן אויף די וועגן איבער די היימישע אוקראַיִנישע שטעט און שטעטלעך, וואָס אַנ־סקי האָט אַמאָל באַזוכט. און אויף די פֿאָלגנדיקע זײַטן: די ייִדיש־עטנאָגראַפֿישע עקספּעדיציע, דעם פּאַטראָן באַראָן גינצבערג, אַנ־סקיס ענערגישער מיטהעלפֿער אַבֿרהם רעכטמאַן, די ערשטע וועלט־מלחמה.

די דאָזיקע מענער, אַנ־סקי בראָש, האָבן אָפּגעגעבן לײַב־און־לעבן אָפּצוהיטן די קולטור־ירושה פֿון די פֿריִערדיקע דורות, האָט נתנאל געקלערט.

אויפֿן טעצל, צוגעטשעפּעט צו זײַן בענקל, זענען געלעגן, איינער אויפֿן אַנדערן, עטלעכע ביכער. אויף איינעם, ווי אײַנגעקריצט אויף אַן אַלטער אָפּגעריבענער מצבֿה, איז געשטאַנען „ייִדישע עטנאָגראַפֿיע און פֿאָלקלאָר‟, פֿון יענעם אַבֿרהם רעכטמאַן; אויף דער הילע פֿון צווייטן, ווי אַרײַנגעברענט אין אַ רויטן ציגל, שטייט, בלע”ז, The Jewish Dark Continent, פֿון נתנאל דויטש; אויפֿן דריטן, ווי אויסגעגאָסן אין אַ גרינלעך בלאָער קאַלוזשע, שטייט, From A Ruined Garden, פֿון דזשעק קוגלמאַס און יונתן בויאַרן; און אויפֿן פֿערטן, ווי צונויפֿגעפֿלאָכטן אין אַ פּאָר חלות, שטייט „צמח אַטלאַס: די ישיבֿה‟, פֿון חיים גראַדע.

נתנאלס קאָפּ איז געלעגן אָנגעשפּאַרט אויפֿן פֿענצטער. ס’איז מער נישט געווען ליכטיק אין דרויסן. די וואָלקנס זענען געוואָרן חושך־מצרים, אַ סימן אויפֿן קומענדיקן שטורעם.

„ווער ס’שטייט, ביטע, זעצט זיך גלײַך אַוועק. דער קאַפּיטאַן האָט ערשט אָנגעצונדן דעם שיצפּאַס־שילד‟, האָט דער סטואַרד געזאָגט אין אײַלעניש, שוין מער נישט אַזוי רויִק ווי פֿריִער.

דער עראָפּלאַן האָט זיך גענומען טרייסלען און געגעבן אַ פֿאַל אַראָפּ און אַ שפּרונג אַרויף. ס’האָט גענמען שטאַרק קלאַפּן בײַ נתנאל’ען אין האַרצן. ער איז געפֿלויגן צווישן די וואָלקנס ווי אין געהיימע אונטערערדישע טונעלען, וואָס ציִען זיך פֿון ירושלים אַזש אין די אוראַלטע שילן אַרײַן. ס’האָט געבליצט און געדונערט און דער הימל איז באַלויכטן געוואָרן.

אויסגעזען האָט דער וואָלקנדיקער הימל ווי אַ רקיע, ווי מע האָט טראַדיציאָנעל גערופֿן די סטעליע פֿון שיל, ויקרא אלהים לרקיע שמים. מיט יעדן בליץ זענען די אַמאָליקע אויסגעמאָלטע מזלות ליכטיק אָנגעצייכנט געוואָרן אין דער טונקלקייט פֿון וואָלקן.

מיט ביידע הענט האָט נתנאל פֿעסט אָנגעכאַפּט דאָס בענקל און דורך אַ לאַנגן שפּאַלט צווישן די וואָלקנס דערזען אַ פּאַס פּוסטקייט פֿון ליידיקע באַרג און פֿעלדער, וואָס ציִען זיך אויף מײַלן ווײַט, והארץ היתה תהו ובהו וחשך על־פּני תהום.

אוי, וואָס איז געוואָרן פֿון טאַטע־מאַמעס היים?!


נתנאל האָט זיך אויפֿגעכאַפּט מיט אַנגסטן. דעם סטואַרדס שטאַרק האָריקע האַנט האָט געדריקט אויף נתנאלס אַקסל.

„איז אַלץ אין אָרדענונג, ר׳ ייִד?‟ האָט דער סטואַרד געפֿרעגט, זײַן שטערן פֿאַרקנייטשט.

ס’איז ליכטיק אין דרויסן. דער עראָפּלאַן איז שוין ליידיק. די ביכער אויפֿן טעצל האָבן זיך איצט געװאַלגערט אויף דער ערד בײַ נתנאלס פֿיס.

„יאָ, יאָ. איך בין נישט גוט געשלאָפֿן,‟ האָט נתנאל זיך פֿאַרענטפֿערט מיט אַ טיפֿן אומרויִקן זיפֿץ און בשעת־מעשׂה אויסגעריבן די אויגן.

„נו, ס’האָט געשטורעמט אין דרויסן און דער עראָפּלאַן האָט זיך שטאַרק געטרייסלט.‟

דער עראָפּלאַן האָט געלאַנדעט און נתנאל איז אַראָפּ די טרעפּ צום פֿליפּלאַץ. די זון האָט זיך צום טייל באַהאַלטן הינטער אַ ריזיקן וואָלקן, אַ פּאָר שטראַלן זענען אַרויס און באַלד פֿאַרשוווּנדן געוואָרן הינטער די שפּיצן פֿון בערג; געפּינטלט האָט נתנאל מיט די אויגן, שוואַרצע פֿלעקלעך און דריידלעך און פֿאַרפּלאָנטערטע שטריכן און קרײַזן האָבן געשוועבט אינעם גרויען הימל און פֿון דער ווײַטנס, אָפּגעבליאַקעוועט הינטער די אָסיענדיקע בערג, צווישן די געל פֿאַרבלעטערטע דעמבעס. אויפֿן באַרג האָבן די רויטע ביימער אויסגעזען ווי אַלטע אײַנגעשרומפּענע אײַנגעבויגענע ייִדן, וואָס זיצן אויפֿן גאַניק פֿון מושבֿ־זקנים און וואַרטן אויפֿן טויט. נו, אפֿשר איז דער טויט שוין געקומען, זיך אַרײַנגעגנבֿעט אויפֿן גאַניק בײַ נאַכט, און דאָס זענען זייערע איבערגעלאָזטע פֿאַרפֿוילטע ייִדישע נבֿהלות.

דאָס פֿליפֿעלד איז רעלאַטיוו קליין. ס’איז אַרומגערינגלט מיט אַ פּלויט, פֿאַרשטעלט מיט קוסטעס. יעדן פֿרימאָרגן עפֿענען זיך די ראָזעווע בלימלעך און בײַ נאַכט שלאָפֿן זיי, אַרומגעוויקלט מיט גרינע קאָלדרעס.

בײַם אויטאָבוס־אָפּשטעל, לעבן שאָסיי, האָט נתנאל געוואַרט אויפֿן „אובער.‟ ער איז קיינמאָל פֿריִער נישט געפֿאָרן מיט אַזאַ זאַך, אָבער צוליב דעם וואָס עס זענען דאָ ווייניק טאַקסיס אין געגנט, האָט ער קיין ברירה נישט געהאַט.

ער האָט זיך אַוועקגעזעצט אויף דער האַרטער באַנק פֿון אָפּשטעל. ס’איז שלעפֿעריק שטיל אין טאָל. איין אויטאָ, אַ קרענקלעכע קאַטערינקע, פֿאָרט פּאַמעלעך פֿאַרבײַ, אַרויסהוסטנדיק כװאַליעס שוואַרצן רויך פֿונעם פֿאַרזשאַווערטן רערל ווי פֿון אַ לאָקאָמאָטיוו. אויף דער אַנדערער זײַט גאַס שטייט אַ ריי געשעפֿטן, ס’רובֿ פֿאַרמאַכטע, אַחוץ איינעם, אַ קליינער קאַפֿע, וואָס איז סײַ־ווי ליידיק.

ס’האָט זיך געהערט אין דער נאָענט אַ געזשום ווי פֿון אַ בין; אַ בלויער משׂא־אויטאָ דערנעטערט זיך.

נתנאל איז צוגעגאַנגען צום פֿענצטער פֿון אויטאָ.

„דוד?‟ האָט ער געפֿרעגט. „אובער?‟

„יאָ, יאָ. קום אַרײַן. זייער אײַנגענעם. קענסט אַוועקלייגן דײַן באַגאַזש הינטערן בענקל.‟

דער יונגער שאָפֿער איז געווען אַ שיינער. מיטלוווּקסיק, ווי נתנאל, מיט געקרײַזלטע רויטע האָר, דיקע ווילדע ברעמען איבער גרויסע בלויע אויגן, און אַ ברייט מוסקלירטע ברוסט מיט שטאַרקע האָריקע אָרעמס דערצו. ס’איז קענטיק, אַז ער האָט שווער געהאָרעוועט אין לעבן, כאָטש ער איז אין די זעלבע יאָרן וואָס נתנאל, אפֿשר אַ יאָר־צוויי ייִנגער.

זײַן קול האָט אָבער נישט געפּאַסט צו זײַן מענערישן אויסזען, הקול קול יעקבֿ והידים ידי עשׂו, דאָס קול איז יעקבֿס אָבער די הענט זײַנען עשׂוס. דער קול פֿונעם יונגן מאַן איז געווען צערטלעך ווי בײַ אַ מאַמען. נתנאל איז אַרײַן אין אויטאָ אַ באַרויִקטער.

„נו, וווּהין פֿאָרסטו, אַ שטייגער?‟ פֿרעגט דער שאָפֿער.

„יוקאַיע.‟

„גוט, ס’וועט געדויערן בערך אַ שעה צײַט.‟ מיט דעם האָט דוד זיך געלאָזט אין וועג אַרײַן.

דער שאָסיי פֿון פֿליפֿעלד ציט זיך אויף אַ לאַנגן געדרייטן מהלך און אויף ביידע זײַטן גאַס זעט מען נאָר ביימער, נאָר געדיכטע וועלדער אַרום און אַרום.

„נו, דו האָסט נישט אַזוי פֿיל מיטגעבראַכט,‟ האָט דוד געזאָגט, קוקנדיק אויף דער גאַס. „האָסט עפּעס משפּחה, חבֿרים, וואָס װוינען דאָרטן?‟

„נײן, מער נישט. ס’איז געווען טאַטע־מאַמעס היימשטאָט. איך גיי אויף קבֿר־אָבֿות.‟

„דײַנע עלטערן ליגן דאָרטן?‟ האָט דוד געפֿרעגט מיט אַן ערנסטער מינע.

„נײן, אָבער מײַנע אָבֿות יאָ.‟

„דו ווײסט, אַז דער בית־עולם איז צעשטערט געוואָרן אינעם גרויסן מבול? אַלץ איז יעצט אונטערן וואַסער, געוואָרן אַ טייל פֿונעם רוסישן טײַך…‟

„וואָס פֿאַר אַ מבול??‟ האָט נתנאל געשטאַמלט, אַ צעמישטער.

„די עלטערן האָבן דיר נישט דערציילט? געווען אַ קאַטאַסטראָפֿע! אַ סך משפּחות האָבן געליטן דערפֿון, מײַנע בתוכם, און ווייניק זענען געקומען צו זיך, ס’רובֿ זענען אַוועק אין דער פֿרעמד.‟

„גאָרנישט דערציילט. נישט געװוּסט,‟ האָט נתנאל געזאָגט, פֿאַרטראַכט. „די מאַמע איז פֿרי אָפּגעשניטן געוואָרן, דער טאַטע האָט ווייניק גערעדט וועגן זײַן לעבן אין שטאָט, הגם ער האָט מיר יונגערהייט דערציילט אַ סך אַלטע מעשׂות פֿון דער משפּחה.‟

„איך פֿאַרשטיי,‟ האָט ער געענטפֿערט און, אויפֿהייבנדיק זײַנע פֿאַרװאָקסענע ברעמען, געפֿרעגט: „נו, װאָס ווילסטו טאָן?‟

נתנאל האָט געגעבן אַ טראַכט. ער האָט זיך דערמאָנט אין דער פּרעכטיקער פּאַנאַראַמע פֿון יוקאַיע, װאָס איז מער נישט געווען אַזוי קלאָר בײַ אים ווי אַמאָל…

„נו, עס לוינט זיך נישט זיך אומצוקערן אַהיים,‟ האָט ער ענדלעך געזאָגט אויף אַ זיכערן קול.

ס’איז אים ליכטיק געוואָרן אין די אויגן. ער האָט װײַטער גערעדט װי צו זיך אַליין. „ש. אַנ־סקי האָט זיך נישט אונטערגעגעבן, האָט זיך נישט מיאש געװען, נאָר פֿאַרקערט, ער איז ממש געקראָכן דורך פֿײַער, כּדי אַרײַנצוקומען אין די חרובֿע שטעטלעך און אָפּראַטעװען װאָס ער האָט נאָר געקענט…‟

„נו, פֿיר מיך אַהין!‟ האָט נתנאל געזאָגט, אַנטשלאָסן.

„גוט,‟ האָט דוד געזאָגט מיט שמייכלענדיקע אויגן. „זייער גוט.‟

דער בלויער אויטאָ איז געפֿאָרן טיפֿער אויפֿן וועג קיין יוקאַיע, אַ קער געטאָן אויף מערבֿ אויף אַ היימישן שליאַך, און פֿאַרשוווּנדן געוואָרן צווישן די ביימער.


דער נעכטיקער־טעגניק (קאַפּיטל 2)

The Grave Whisperer (Chapter 2)

פֿון נח באַרעראַ

דאָס שטעטל יוקאַיע האָט זיך געפֿונען אין אַ גרינעם טאָל, אין אַ גרויסן װײַנגאָרטן, אַרומגערינגלט אויף אַלע זײַטן מיט שיינע בערג. העט העט אויף די בערג זענען געװאַקסן געדיכטע װעלדער, דורך װעלכע הויכע, ברייט געװאַקסענע רויטע ביימער האָבן אַרויסגעשטאַרצט, ממש װי ריזיקע, אויסמוסקולירטע װעכטערס, אײַנגעפֿעסטיקט אין אַ שטיינערנעם מויער.

אַ גרויסע הילצערנע געבײַדע איז געשטאַנען אויבן אָן, אויפֿן איינציקן אָפּהאַנג פֿונעם באַרג, וואָס איז געלעגן אויף מערבֿ, לענגאויס דאָס שטעטל, און געפֿירט אַזש צום ים. די אײַנוווינער פֿון שטעטל, אינעם טאָל גופֿא, האָבן דערציילט, אַז יענץ הויז באַלאַנגט צום אַמאָליקן רופֿא, ד”ר גאָרדאַ פֿויגלמאַן, וואָס האָט שוין צענדליקער יאָרן זיך נישט באַוויזן אין שטעטל. ד”ר גאָרדאַ האָט זיך יונגערהייט קונה-שם געווען איבער דעם גאַנצן ראַיאָן ווי אַ פּועל ישועות, איינער וואָס טוט אויף ניסים, אָבער זינט זײַן ווײַב איז געשטאָרבן מיט יאָרן צוריק איז ער פֿאַרשוווּנדן געוואָרן.

געהאַט האָבן זיי אַ בת־יחידה אַ יפֿת־תּואר, וואָס פֿלעג אָפֿט אַרײַן אין שטאָט אײַנקויפֿן פּראָדוקטן און אָפּנעמען מעדיקאַמענטן פֿון אַפּטייק. זי איז אַליין געווען א רופֿאטע, צפּורה’לע האָט זי געהייסן, און האָט פֿון צײַט צו צײַט ממשיך געווען דעם טאַטנס אַרבעט. „זי איז אַ צדקת איז זי,‟ האָט איין תּושבֿ געזאָגט דעם צווייטן. „אויסגעהיילט מײַן מאַן וואָס האָט שוין נעבעך געהאַט איין פֿוס אין קבֿר.‟

קיינער האָט זי אָבער נישט גוט געקענט. זי האָט ווייניק גערעדט, נאָר אויסגעפֿירט אירע שליחותן און איז גלײַך צוריק אויפֿן באַרג.

ס’האָט זיך אָבער אַ מאָל געטראָפֿן, אַז ווען זי האָט זיך געלאָזט אויפֿן וועג אַהיים איז איינער אַ בחור, חיימקע, זי נאָכגעגאַנגען. ווען ער האָט זי צום ערשטן מאָל דערזען, איז ער ווי פֿאַרכּישפֿט געוואָרן פֿון איר שיינעם, מיסטעריעזן אויסזען. פֿאַר וואָס גייט אַזאַ קראַסאַוויצע איינע אַליין? האָט ער זיך געפֿרעגט. וואָס טוט זי אויפֿן באַרג? צפּורה האָט אים אויכעט באַמערקט. און ווי האָט עס געקענט אַנדערש זײַן? ער איז אָפֿט געזעסן אונטער אַ ביימל נאָענט צו זײַן טאַטע-מאַמעס אַפּטייק און, אַ פּנים פֿאַרטראַכט, עפּעס געשריבן אין העפֿט. אַ מאָדנער יאַט. וואָס שרײַבט ער וואָס? האָט זי אָבער זיך געמאַכט נישט־וויסנדיק און איז געגאַנגען באַרג־אַרויף דורך געדיכטע וועלדער.

חיימקע האָט זיך באַהאַלטן פֿון דער ווײַטנס הינטער די ברייטע רויטע ביימער און קוסטעס. ער האָט געקוקט אויף דעם צערטלעכן וועזן אַנטקעגן איבער און געגאַפֿט. זי איז אַריבערגעשפּרונגען אַריבער געפֿאַלענע צווײַגן, אַרויפֿגעקלעטערט מאָכיקע פֿעלדזן, און איז אַפֿילו דורכגעלאָפֿן דורך אַ שטראָמיקן טײַכל. און ער? קוים וואָס ער האָט זיך געקענט נאָכיאָגן!

ווען צפּורה האָט אַרויפֿגעקלעטערט אויף אַ דריטן, נאָך העכערן פֿעלדז איז זי ווי פֿאַרשוווּנדן געוואָרן. חיימקע איז צוגעקומען צום שטיין, אַרויפֿגעקוקט צום שפּיץ און אַ רגע זיך געקווענקלט. „עס שטייט אין פּרק — האָט ער זיך דערמאָנט — הוי עז כּנמר, וקל כּנשר, ורץ כּצבֿי, וגבור כּארי, פֿלינק ווי אַ הירש און שטאַרק ווי אַ לייב!‟ און ער איז גלײַך צוגעלאָפֿן צום פֿעלדז.

צפּורה האָט זיך פּלוצעם באַוויזן אויפֿן שפּיץ שטיין און האָט צו אים אויסגעשטרעקט אַ האַנט.

„אַ־אַ ד־דאַנק…‟ האָט ער געשטאַמלט אַ פּריטשמעליעטער, אָננעמענדיק איר ווייכע האַנט. „האָ־האָסט געוווּסט, אַז איך גיי דיר נאָך?‟

דאָס מיידל האָט געשמייכלט און מיט דער פֿינגער געװיזן אויף דער העפֿט, וואָס האָט בײַ אים אַרויסגעשטעקט פֿון קעשענע. „וואָס שרײַבסטו עפּעס?‟

„איך שרײַב וועגן אונדזער שטעטל, און אַמאָל — פֿון דיר,‟ האָט ער געזאָגט, ערנסט, אָבער מיט אַ האַלבן שמייכל.

„פֿון מיר?‟ האָט זי געלאַכט און אירע חן-גריבעלעך האָבן זיך באַוויזן אויף אירע פֿרישע רויטע בעקעלעך. „ס’איז דאָ וואָס צו שרײַבן?‟

„איך שרײַב אייגנטלעך מעשׂיות. דו ביסט איינער פֿון די העלדן.‟

„או-וואַ. אַ שרײַבער ביסטו. אַזאַ כּבוד!‟ האָט זי געזאָגט מיט פֿרייד און נאָך אַ קירצן ייִשוב־הדעת געפֿרעגט, „ווילסט אפֿשר אַרײַנקומען צו מיר אין שטוב? איך וואָלט זייער געוואָלט הערן וועגן דײַנע מעשׂיות.‟

פֿאַר זיי איז געשטאַנען דאָס הויז, און אונטן אין טאָל איז דאָס שטעטל געלעגו רויִק, אָן דאגות. אין בלויען הימל האָבן די פּאָר וואָלקנלעך אויסגעזען ווי פּוכיקע קישנס. די גרויסע אָזערע אויף צפֿון האָט געשײַנט און געפֿינקלט אויף דער זון. דאָס מיידל מיטן ייִנגל זענען אַריבער דער גרינער לאָנקע און גלײַך אַרײַן אין שטוב.

* * *

נאַכט. די זון איז ערשט פֿאַרגאַנגען הינטערן באַרג. די אינסעקטן האָבן געגרילצט אומעטום, זשוקעס האָבן געקנאַקט מיט אײַליקע טריטעלעך, משה רבינוס קיִעלעך האָבן גערוט אינעם גראָז, מוראַשקעס אונטער דער ערד, און פֿליגן האָבן געזשומעט אויפֿן גאַניק. אַ קיל ווינטל האָט געבלאָזן איבערן טוייִקן הויף און פֿאַרטראָגן מיט זיך פֿון קוימען אַ פֿאַרזויערטן ווײַרעך.

אַ שאָטן איז װי אַרײַנגעבלאָזן דורכן פֿענצטער. צװיי ברוינע אויגן מיט לאַנגע שװאַרצע װיִעס זענען געבליבן הויערן הינטערן גלאָז. צװישן זיי — שטאָק פֿינצטער.

רויך איז אַרויס פֿון אַ ברענענדיק סיגאַרעטל װי אַ לאַנג פֿאַרבאָרגן זײַדענעם טיכל, װאָס אַ כּישוף־מאַכער ציט אַרויס פֿון אַרבל. דער רויך האָט זיך צעשפּרייט, זיך פֿאַרזאַמט אין דער לופֿט, און די קעפּ פֿונעם מיידל מיטן ייִנגל האָבן געשװעבט און געשפּרונגען אויף דער נעפּל־פּאַרע אָן אַ קאַרק און גוף.

מע האָט געכיכעט. אַ מאַנספּאַרשוין מיט אַ גרויען קאָפּ איז געזעסן אויף אַ הילצערנער װיגשטול פֿאַרן פּריפּעטשיק און געבאָמקעט: „בים, באָם…‟. אין זײַן בלאַסער פֿאַרקנייטשער האַנט האָט ער געהאַלטן אַן אַלטע דעמבענע ליולקע. חיימקע האָט געקוקט אויף אים מיט נײַגעריקע אויגן און געשעפּשעט צו צפּרוה’לען: „איך האָב שטאַרק ליב צו באַשרײַבן מענטשן. אַָן אַן אינטערעסאַנטן טיפּ װאָלט אַ מעשׂה געװען זייער נודנע. די װעלט איז געבויט אויף אינטערעסאַנטע מענטשן, מיין איך.‟

„און װאָס פֿאַר אַ טיפּ בין איך?‟ האָט זי געפֿרעגט מיט שפּילעוודיקע אויגן.

„דו ביסט אַ באַרישניע מיט גבֿורה און עקשנות,‟ האָט ער געזאָגט. „פֿריִער האָט זיך מיר געדאַכט, אַז דו ביסט סתּם אַ קראַסאַװיצע װאָס בלײַבט זיצן אין גאָרטן װאַרטן אויף איר קאַװאַליר. יעצט זע איך, אַז דו ביסט נישט קיין דאַמע װאָס װאַרט אויף אַ געוויסן האַר. פֿאַרקערט, דער קאַװאַליר דאַרף װאַרטן אויף דיר.‟

„זי איז געראָטן אין דער מאַמען,‟ האָט דער אַלטיטשקער מיט דער ליולקע אַ זאָג געטאָן. פֿאַרחידושט, האָט חיימקע געקוקט אויפֿן זקן.

„צפּורהס מאַמע, יהודית, איז געװען אַ שטאַרקע פֿרוי, אַפֿילו אויף איר טויטנבעט… נאָר איר טאַטע — פֿע…‟

ד”ר גאָרדאַ האָט אַרײַנגעקוקט אין אַ פֿאַרשאָטנט װינקל פֿון שטוב און װײַטער דערציילט: „מע זאָגט, אַז אַ מלאך באַגלייט יעדן דאָקטער. אַ גרויסער דאָקטער האָט במילא אַ גרויסן מלאך. װײַזט זיך אויס, אַז איך בין גאָר אַ קליינטשיק דאָקטערל.‟

ד”ר גאָרדאַ האָט אַרײַנגעשטעלט די ליולקע אין מויל. זײַנע אויגן זענען געװאָרן װי פֿאַרגלעזערט און ער האָט באַלד אַרויסגעלאָזט אַ יענוועלטיקן פֿײַף.

„דער טאַטע איז אַזוי דערשלאָגן. אַזוי דערשלאָגן,‟ האָט צפּורה געזאָגט און בשעת־מעשׂה פֿאַרשטעלט דאָס ווינקל מויל מיט איר האַנט, דער טאַטע זאָל נישט הערן. „ער איז אַמאָל געװען אַ גרויסער דאָקטער. דעם קייסערס. מע האָט געזאָגט, אַז דער מלאך, װאָס באַגלייט אים, איז רפֿאל אַליין. אײַ… װי ער האָט אויסגעהיילט אַזוי פֿיל קראַנקע. אָבער װען די מאַמע איז שטאַרק שלאַף געװאָרן האָט ער גאָרנישט געקענט העלפֿן. ער איז געװאָרן אַזוי פֿאַרצװייפֿלט, אַזוי פֿאַרצװייפֿלט. זי אַפֿילו געפֿירט צון אַ טאָטער. נישט געקלאַפּט. אָבער איך גלייב נישט, אַז זײַן מלאך זאָל אים האָבן געהאַט איבערגעלאָזט. נאָר דעם גורל קען מען נישט בײַטן.‟

„דער דאָקטער איז אַ כּלי פֿון דעם אייבערשטן, לעשׂות רצון אָבֿיך שבשמים, ער פֿירט אויס זײַן רצון,” האָט חיימקע געזאָגט. “דײַן טאַטע, װײַזט זיך אַרויס, איז אַלס דאָקטער געװען אַ …‟ ער האָט אַראָפּגעקוקט און דערזען דאָס שטיקל האָלץ אין טאַטנס האַנט, „אַן אויסגערייכערטע ליולקע. אָבער פֿון דעסט װעגן איז יעדער מענטש נישט מער װי אַ בשׂר־ודם.‟

„די בעסטע דאָקטוירים זענען גרייט אויף גיהנום,‟ האָט ד”ר גאָרדאַ געמורמלט, „לגהינום.‟

פֿאַרן פֿענצטער האָבן געפּינטלט די ברוינע אויגן מיט לאַנגע שװאַרצע װיִעס, זיך דערנעטערט צום גלאָז און – דאָס בלאַסע פֿאַרעלטערטע פּנים פֿון נתנאל האָט זיך באַװיזן.

דער װאַנטזייגער, אַ פּרעכטיקער האָלצשניט איבערן פּריפּעטשיק מיט צוויי פֿאַרקרימטע אײַזערנע הענטעלעך, האָבן געוויזן אויף האַלבער נאַכט. „איך דאַרף שוין אַהיים, צפּורה’לע. ס’איז שפּעט.‟

„זאָרג זיך נישט. איכ’ל דיך באַגלייטן.‟

ד”ר גאָרדאַ האָט שטיל געכראָפּעט בשעת חיים און צפּורה זענען אַרויס פֿון הויז און, האַנט אין האַנט, פֿאַרשוווּנדן אין װאַלד. די אייבערשטע טיר האָט גענומען סקריפּען און ס’האָט אַרײַנגעבלאָזט א קיל ווינטל. געזעסן איז נתנאל אויף אַ דערבײַיִקער באַנק אַנטקעגן ד”ר גאָרדאַ. נתנאל האָט פּאַװאָליע גענומען די דעמבענע ליולקע פֿון זײַן האַנט און זיך געוווּנדערט. דער זקן אַנטקעגן איבער, זײַן זיידע, דער גרויסער דאָקטער, װעמענס כראָפּען איז געװאָרן אַלץ טיפֿער און העכער, ממש אויסגעצויגן װי איין לאַנגן קרעכץ, איז קענטיק יונגערהייט געװען אַ שיינער. זײַנע אַמאָליקע עלעגאַנטע װאָנצעס אויף זײַן אַלט האָריק פּנים האָבן זיך געװאָרפֿן אין די אויגן װי קאָלירטע בלומען פֿאַרװאָקסן מיט װילדגראָז. זײַנע אויגן האָבן אָבער מער נישט געשײַנט מיט זוניקע שטראַלן, נאָר זענען װי אויסגעלאָשן געװאָרן, פֿאַרװאָלקנט.

נתנאל האָט געגלעט דאָס אויסגעריבענע האָלץ פֿון ליולקע מיט דערוואַרטונג, ווי עס וואָלט געווען אַ מין קמיע, זי געלייגט אין מויל און געגעבן אַ צי.

ס’איז צוגעפֿאַלן אַ דינער נעפּל אין צימער. נתנאל האָט צוגעמאַכט די אויגן. סע האָט זיך אים אויסגעדאַכט, אַז ער הערט איבערן קאָפּ דאָס פֿלאַטערן פֿון אַ מחנה פֿייגעלעך – און גאָר פּלוצעם פֿונעם זעלבן פֿינצטערן ווינקל. ס’טײַטש!? ס’לויערט אויף אים עפּעס אַ בייזער גײַסט? אַ נישט-גוטער?? אל תּירא מפּחד פּתאום, האָט נתנאל זיך אויפֿגעשטעלט און איז צוגעגאַנגען צום ווינקל. בלויז אַ פּחד. אויף דער פּאַדלאָגע האָט זיך אָבער געוואַלגערט אַ לאַנגע ווײַסע פֿעדער פֿון אַ געטלעכער בריאה. רפֿאל!

* * *

„אײַער עלטער־זיידע איז געװען דער גרעסטער דאָקטער אינעם לאַנד, דאָקטער גאָרדאַ האָט ער געהייסן,” האָט נתנאל דערציילט די צוויי ייִנגעלעך וואָס זענען געזעסן לעבן אים. „ס’איז פֿאַראַן אַ פֿאָלקסװערטל, אַז מיט אַ גרויסן דאָקטער גייט אַ גרויסער מלאך, װײַל ייִדן האָבן געגלייבט, אַז געװיסע מלאכים גיבן דאָקטוירים כּוח צו טאָן זייער אַרבעט. בײַ אונדזער זיידע, װאָס איז געװען אַזאַ גרויסער מומחה, איז געגאַנגען דער גרעסטער מלאך, רפֿאל, װעמענס נאָמען מיינט ‘גאָט היילט’. און אַזוי האָט ער געהאָלפֿן אונדזער זיידן אויסצוהיילן אַלערליי קראַנקייטן. געהאַט האָט ד”ר גאָרדאַ אַ בת־יחידה, אײַער באָבע, ע”ה, װעמען ער האָט געלערנט די גאַנצע חכמה פֿון דאָקטערײַ. איז זי געװען אַזאַ קלוג אָרנטלעך מיידל, וואָס איז פֿרי אויסגעוואַקסן, ווײַל איר מאַמע איז אַמאָל זייער שלאַף געװאָרן און דער טאַטע אירער, דער גרויסער מומחה, האָט גאָרנישט געקענט טאָן. איז זי געשטאָרבן. און ער… אַרײַנגעפֿאַלן אין עצבֿות —‟

„װאָס מיינט עצבֿות, פֿעטער?‟ האָבן מנשה און אפֿרים, דינהס קינדער, מיט אַ מאָל געפֿרעגט בײַ נתנאל. זיי זענען געזעסן אָנגעלענט אויף אים אויף אַ רויטן דיוואַן אינעם גרויסן וווינצימער בײַ זיי אין בראָנקס. נתנאל און דינה זענען דאָ אויפֿגעוואַקסן. אויף די ווענט זענען נאָך געהאָנגען זייער מאַמענס בילדער, וואָס זי האָט אַליין געמאָלט; אויף די שאַפֿעס — אירע טשאַטשקעס, און אין עטלעכע קעסטלעך אויף דער ערד — דעם טאַטנס ביכער. דינה, וואָס איז געזעסן אין עסצימער בײַ דעם לאַנגן הילצערנעם טיש מיטן ווײַסן רעם, וווּ דער טאַטע פֿלעג דערציילן מעשׂיות, האָט געהאַלטן אין מיטן קלעפּן בילדער פֿון פֿאַרשידענע גרייסן אויף די פֿרישע בלעטער פֿון אַ שװאַרצן אַלבאָם.

„עצבֿות איז אַ שטאַרק געפיל פֿון טרויער, וואָס מע קען זיך נישט גרינג אָפּטרייסלען דערפֿון. נו, אַזוי ווי מיר טרויערן וואָס דער זיידע חיים איז מער נישטאָ, איז אײַער עלטער־זיידע אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ מרה־שחורה נאָך דעם ווי זײַן ווײַב איז ניפֿתּר געװאָרן. אויס דאָקטער און מער נישט אַרויס פֿון שטוב. ער איז װי פּאַראַליזירט געװאָרן און געבליבן זיצן אין װיגשטול.‟

נתנאל האָט זיך אָפּגעשטעלט אַ רגע און, שטיל פֿאַרטראַכט, געקוקט ביידע קינדער גלײַך אין פּנים ארײַן. „אָבער זײַן גרויסער מלאך האָט אים ניט געלאָזט אויף הפֿקר. קינדער, האָט איר אַ מאָל געזען אַ מלאך?‟ נתנאל האָט געהאַלטן אַ פֿעדער פֿאַר זייערע אויגן און די שוואַרצאַפּלען האָבן זיך בײַ זיי פֿאַרגרעסערט. „מלאכים האָבן פֿליגלען, אַ סך גרעסער װי בײַ אַ פֿויגל. זײַט וויסן אַז זיי גייען נישט נאָר מיט דאָקטוירים, נאָר מיט פּשוטע ייִדן אויכעט. יעדן שבת היטן מלאכים די ייִדן, ספּעציעל ווען זיי גייען אַהיים פֿון שיל. אונדז זינגען מיר דעריבער ‘שלום עליכם’ יעדן פֿרײַטיק־צו־נאַכטס… ווײַל מיר זענען זיי מקבל־פּנים.‟

„קינדער, גייט גרייט זיך אויף װעטשערע,‟ האָט דינה געשריִען פֿון עסצימער און אָפּגעלייגט אויף שפּעטער דאָס קלעפּן בילדער אין אַלבאָם. זי איז צוגעגאַנגען צום שוועל פֿון וווינצימער, און די קינדער זענען אַרויפֿגעלאָפֿן די טרעפּ אין וואַשצימער.

„נתנאל, איך בין צופֿרידן, װאָס מיר קומען איצט בעסער אויס נאָכן טאַטנס לוויה, און ס’מיר גוט וואָס דו פֿאַרברענגסט מיט מײַנע קינדער, אָבער איך בעט דיך, פֿיל נישט אָן זייערע קעפּ מיט אויסטערלישע מעשׂיות װעגן מלאכים.‟

„זיי זענען נישט אויסטערליש, דינה. מיינסט טאַקע, אַז איך האָב אויסגעפֿליקט די פֿעדער פֿון אַ נעבעכדיקן פֿויגל, כּדי זיי אײַנצורעדן וועגן דער עקסיטענץ פֿון מלאכים?‟

„נתנאל, גאָט איז מיט דיר. האָסטו עפּעס גערייכערט? דײַנע אויגן זענען פֿאַרלאָפֿן מיט בלוט. דאַרפֿסט גיין צו אַ פּסיכאָלאָג. ער’ט דיר זיכער אַרויסשלאָגן אַזעלעכע קינדישע פֿאַנטאַזיעס פֿון קאָפּ.‟

„און ווען איך זאָל האָבן עפּעס גערייכערט, איז וואָס? האָבן אונדזער טאַטע-מאַמע קיין מאָל נישט גערייכערט אין דער היים? אונדזערע אָבֿות זענען געווען אַזוי אייבערגלויבעריש, אַז זיי האָבן זיך טויזנטער יאָר באַניצט מיט אַלערליי היילמיטלען. און בלויז מיט עטלעכע הונדערט יאָר צוריק, ווען ס’איז אויפֿגעקומען די אויפֿגעקלערטע וועלט, מישטיינס געזאָגט, האָבן כּמו-אויפֿגעקלערטע בריאות, פֿאַרשטעלטע אין שיינע קליידער, אַװעקגעמאַכט מיט דער האַנט דאָס אַלטע ייִדישע שטייגער לעבן. גערופֿן מזרח־אייראָפּעישע ייִדן פּרימיטיװ און נאַריש. סאַראַ חוצפּה! סאַראַ העזה!‟

„איך גלייב עס נישט. זיי זענען אָבער יאָ —‟

„גענוג שוין, דינה,‟ האָט ער זי איבערגעהאַקט. „איך װיל זיך מער נישט קריגן. װען דו װילסט רעדן מיט מיר װי אַ מענטש איז אַדרבא… איך בין געקומען אַהער דיר צו זאָגן, אַז איך פֿאָר באַלד אַװעק קיין יוקאַיע.‟

„אַוווּ??‟ האָט זי געפֿרעגט צעמישט.

„טאַטע־מאַמעס היימשטאָט. אפֿשר װעל איך זיך אָנשטויסן אויף קבֿרים, דינה. איך מוז לויפֿן.‟

נתנאל איז געשטאַנען אַליין אין דרויסן אויפֿן ראָג פֿון ביינברידזש־עוועניו און צוגערופֿן אַ טאַקסי. אַ װײַסע טויב, װאָס זעט בכלל נישט אויס װי אַ ניו־יאָרקער פֿויגל, נאָר װי עפּעס אַן אוראַלטער וואָס איז געפֿלויגן אַהער אַזש לעבֿר הים, איז געזעסן אויפֿן דאַך פֿונעם גרינעם טאַקסי. די מאַשין האָט זיך געגעבן אַ סקריפּ אין װעג אַרײַן און די װײַסע טויב איז אַװעקגעפֿלויגן אין הימל, אַלץ העכער און העכער ביז עס האָט אויסגעזען ווי זי ווערט פֿאַרוואַנדלט אין אַ לאַנגן ווײַסן עראָפּלאַן.


צו די פּוילישע ייִדן!

To the Polish Jews

פֿון וולאַדיסלאַוו בראָניעווסקי; מאָטל מורשטיין

Yehuda Blum

אין אַפּריל 1958 איז מאָטל מורשטיין, אַ לעבן געבליבענער פֿון פּיעסק, בײַגעווען אַ הזכּרה־צערעמאָניע אין וואַרשע לכּבֿוד 15 יאָר זינט דעם וואַרשעווער געטאָ־אויפֿשטאַנד. אין דער בראָשור פֿון דער פּראָגראַם האָט ער געלייענט אַ ליד פֿונעם פּוילישן פּאָעט, וולאַדיסלאַוו בראָניעווסקי, Zydom Polskim (צו די פּוילישע ייִדן). דאָס ליד איז אים אַזוי געפֿעלן געוואָרן אַז ער האָט עס לעצטנס איבערגעזעצט אויף ייִדיש ווי אַן אופֿן אָפּצומערקן דאָס 75סטע יאָר זינט דעם אויפֿשטאַנד.

צו די פּוילישע ייִדן

פֿון די פּוילישע שטעט און שטעטלעך
הערט מען ניט געשרייען פֿון ייאוש
זיי זענען געפֿאַלן אַזוי ווי אַ קאַמפֿס באַטאַליאָן
די וואַרשעווער פֿאַרטיידיקער פֿון געטאָ.

מײַנע ווערטער זענען אין בלוט אײַנגעטונקען
און מײַן האַרץ אין אַ גרויס געוויין
פֿאַר אײַך די פּוילישע ייִדן
אַ פּוילישער וואָגלענדיקער פּאָעט.

איר האָט אויפֿגעהויבן אַ שטיין
און געוואָרפֿן אויף דעם קאַנאָנען־וואַרפֿער
וואָס האָט אָנגעשטעלט זײַן האַרמאַט
צו צעשטערן אײַער הויז אין גאַנצן.

די יורשים פֿון די מכּבייער
אויך איר זײַט פֿעיִק צו שטאַרבן
און אָנהייבן אַ קאַמף אָן שום האָפֿענונג
אין סעפּטעמבער באַגינען.

איר האָט וואָס מען דאַרף אויסצוקריצן
ווי אויף אַ מצבֿה אין פּוילישן זכּרון
אַ בשותּפֿותדיק הויז האָט מען אונדז רויִנירט
און דאָס בלוט פֿאַרגאָסענע פֿאַרברידערט אונדז.

ס׳פֿאַראייניקט אונדז די עקזעקוציע־וואַנט
ס׳פֿאַראייניקט אונדז דאַכאַו און אָשוויענטשים
יעדער קבֿר אָן אַ נאָמען
און יעדע קראַטע אין טורמע

צוזאַמען וועט אַ לײַכט טאָן דער הימל
איבער דער חרובֿער וואַרשע
ווען מיר וועלן פֿאַרענדיקן מיט אַ נצחון
אונדזער בלוטיקן פֿיליאָריקן קאַמף.

יעדער מענטש וועט באַקומען פֿרײַהייט
אַ שטיקל ברויט און רעכט
און אויפֿקומען וועט איין ראַסע — די העכסטע!
מענטשן איידעלע און נאָבעלע.


עקספּערימענט נומער 66

Experiment No. 66

פֿון יעד בירן

געשען איז דאָס בײַם סוף פֿון די צוואָנציקער יאָרן פֿונעם פֿאַרגאַנגענעם יאָרהונדערט.

אַ גרופּע סאָציאָלאָגן פֿון הײַדלבערגער אוניווערסיטעט האָבן געפֿירט אַן עקספּערימענט מיט אַ מחלוקתדיקער מאָראַלישער גילטיקייט. זיי האָבן צעטיילט די סטודענטן פֿונעם ערשטן יאָר אינעם אָפּטייל, אויף צוויי נישט־גלײַכע גרופּעס. ביידע גרופּעס האָבן געהאַט די זעלבע לימודים־פּראָגראַם, אָבער פֿאַרשיידענע געזעלשאַפֿטלעכע חיובֿים. אַחוץ זייער אָנספֿקדיקער געטרײַשאַפֿט צום אָפּטייל און צום אוניווערסיטעט, האָט מען געפֿאָדערט פֿון דער מיעוט־גרופּע אויך אָנטייל צו נעמען יעדע וואָך אין באַזונדערע קלאַסן. מע האָט זיי געגעבן צו פֿאַרשטיין אַז פֿאַרפֿעלונגען וועלן מיינען דורכפֿאַלן דאָס גאַנצע יאָר.

אין די קלאַסן, וואָס זענען פֿאָרגעקומען דווקא פֿרי אין דער פֿרי, שפּעט בײַ נאַכט אָדער אין סוף־וואָכן, האָבן די לערערס זיך באַמיט צו כאָווען אַ בשותּפֿותדיק געפֿיל פֿון ברודערשאַפֿט צווישן די סטודענטן. בײַם אָנהייב פֿון יעדער טרעפֿונג, האָבן זיי צוזאַמען מתפּלל געווען שטייענדיק פֿאַר אַ לאָגאָ וואָס האָט סימבאָליזירט די גרופּע - אַ ריז וואָס טראָגט אַ פֿעלדז. אויף די העמדער האָט מען געהייסן די סטודענטן טראָגן אַ שפּילקע מיט אַ מאָדנעם געאָמעטרישן סימבאָל. באַלד האָבן די סטודענטן זיך דערקענט אין די קאָרידאָרן, און גענומען העלפֿן זייערע ברידער בײַ פֿאַרשיידענע שוועריקייטן. זיי האָבן אויך אָנגענומען דעם גלויבן אַז די הצלחה פֿון דער גרופּע איז אָפּהענגיק פֿון דער הצלחה פֿון יעדן איינעם פֿון אירע מיטגלידער. די פֿאָרשערס האָבן באַמערקט אַז עטלעכע וואָכן נאָכן אָנהייב, האָבן די סטודענטן שוין אַליין פֿאַרטיידיקט די טרעפֿונגען, און געוואַרט אומגעדולדיק אויף זיי.

פֿאַר דער מערהייט־גרופּע האָבן די לערערס אונטערגעשטראָכן די וויכטיקייט פֿון סאָלידאַריטעט צווישן אַלע סטודענטן, אָן אַן אויסנאַם. פֿאַרשיידענע געזעלשאַפֿטלעכע אונטערנעמונגען - אַ מסיבה אין אַ שענק צי אַ פּיקניק לעבן דעם טײַך - האָבן געפֿירט צו צוזאַמענשטויסן צווישן דעם מיעוט און דער מערהייט. מע האָט באַמערקט אַז דער מיעוט טיילט זיך אָפּ פֿון אַלעמען, און דער פֿאַרדראָס פֿון דער מערהייט איז געוואָרן וואָס אַ מאָל גרעסער. נישט בײַ אַלע סטודענטן פֿון דער מערהייט־גרופּע איז געווען וויכטיק אָנטייל צו נעמען אין די פֿאַרשיידענע אַקטיוויטעטן, אָבער זעענדיק די סטודענטן וואָס פֿאַרפֿעלן זיי בכּיוון, האָבן זיי גענומען דווקא פּריידיקן אַז זיי זענען יאָ נייטיק. אַ צעשפּרייטע מיינונג איז געווען אַז ס’זענען דאָ צו פֿיל מיעוטניקעס, און זיי האָבן צו פֿיל מאַכט אין זייערע הענט.

ערגעץ ווען האָט אַ סטודענט פֿון דער מערהייט־גרופּע זיך אַרײַנגעשמוגלט אין איינער פֿון די טרעפֿונגען פֿונעם מיעוט, און שפּעטער אָנגעשריבן וואָס ער האָט דאָרטן געהערט. דעם טעקסט האָט מען באַלד קאָפּירט און שנעל פֿאַרשפּרייט צווישן די מיטגלידער פֿון דער מערהייט. ווען די פֿאָרשערס האָבן פֿאַרגלײַכט אין דער לאַבאָראַטאָריע דעם טעקסט און דעם עכטן פּראָטאָקאָל פֿון דער טרעפֿונג, האָבן זיי באַלד באַמערקט אַז ס’רוב פֿונעם „באַריכט‟ איז געווען אין גאַנצן פֿאַלש. עטלעכע פֿון זיי האָבן געהאַלטן אַז דאָס איז געווען צוליב די שוועריקייטן בײַם סטודענט אַלץ אויפֿצוכאַפּן, פֿון זײַן באַהעלטעניש אין אַלמער. אַנדערע האָבן געטענהט אַז דווקא צוליב דער שטאַרקער שטרעבונג צו אַנטדעקן דעם אמת, האָט דער סטודענט אַ סך פֿון די פּרטים אַליין צוגעטראַכט. אַזוי צי אַזוי האָט מען שוין געוואָרפֿן אויף דער מיעוט-גרופּע שרעקלעכע באַשולדיקונגען: אַז זיי זענען פּאַראַזיטן, פֿאַררעטער און אַז זיי פּרוּוון איבערצונעמען דעם אוניווערסיטעט מיט גוואַלד, ווי סאָוועטישע געהיים־אַגענטן.

די פֿאָרשערס, האָבנדיק מורא צו פֿאַרלירן קאָנטראָל אויף דעם עקספּערימענט, האָבן פֿאַרזאַמלט די סטודענטן און זיי דערקלערט אַז דאָס זענען פֿאַלשע באַשולדיקונגען. אַ קינצלעכן שלום צווישן די גרופּעס האָט מען דערקלערט מיט אַ האַנטדרוק, אָבער אונטער דעם אויבנאויף האָט שוין געיויערט אַ שׂינאה וואָס האָט זיך שוין געהאַט פֿאַרשפּרייט במשך פֿון אַנדערטהאַלבן סעמעסטערס. די מערהייט־מיטגלידער האָבן זיך געהאַלטן ווײַט פֿון די מיעוטניקעס און געזען אין זיי בלוט־שׂונאים. די מיעוטניקעס, פֿון זייער זײַט, האָבן בעסער ליב געהאַט צו פֿאַרברענגען צווישן זיך, און אַנטוויקלט אַן אימאַזש פֿון זיך ווי קורבנות אָדער הייליקע משולחים. דערווײַל האָבן זיי אויך אָנגעהויבן זיך פֿאַרלאָזן לאַנגע טשופּרינעס וואָס זענען אין גיכן געוואָרן זייער סימן־מובֿהק.

אויפֿן סיום־הזמן פֿונעם ערשטן יאָר, האָבן די פֿאָרשערס סוף־כּל־סוף אַנטפּלעקט פֿאַר די סטודענטן דעם אמת וועגן דעם עקספּערימענט מיט אַלע פּרטים און וויסנשאַפֿטלעכע מסקנות. די סטודענטן האָבן נישט געקאָנט גלייבן אַז די אַלע באַטײַטיקע איבערלעבונגען זענען געווען נישט מער ווי אַ פּינקטלעך פּלאַנירטער עקספּערימענט. זיי האָבן מודה געווען אַז דער עקספּערימענט איז טאַקע געווען געניאַל, און אַז זיי האָבן זיך אָפּגעלערנט פֿון אים אָן אַ שיעור מער ווי וואָס זיי וואָלטן זיך געלערנט אויפֿן געוויינטלעכן אופֿן.

אַנדערע סטודענטן האָבן אָבער זיך אָפּגעזאָגט שלום צו מאַכן מיטן אמת. צווישן די מיעוטניקעס איז געבליבן אַן עקשנותדיקער קערן וואָס האָט געטענהט אַז די בשׂורה פֿון די פּראָפֿעסאָרן איז אַ פֿאַלשע. דאָס אויסגעטראַכטע מעשׂהלע וועגן עפּעס אַן עקספּערימענט, האָבן זיי געזאָגט, איז נישט מער ווי אַ נײַער אופֿן אײַנצוברעכן דעם ווילן פֿון דער גרופּע, און קעמפֿן קעגן די קולטורעלע און געזעלשאַפֿטלעכע ווערטן וואָס זיי האָבן דעם אוניווערסיטעט געגעבן. זיי האָבן געטענהט אַז די „מיטלמאָסיקע‟ מערהייט און דער קאָנסערוואַטיווער אוניווערסיטעט האָבן פּשוט מורא פֿון דער „מוטיקער רעוואָלוציאָנערער בשׂורה‟.

במשך פֿון די ווײַטערדיקע לערניאָרן האָט דער קערן בשתּיקה ווײַטער געפֿירט זײַן שליחות. קלאַנגען וועגן סודותדיקע טרעפֿונגען האָבן זיך שנעל פֿאַרשפּרייט צווישן די סטודענטן. דער אוניווערסיטעט האָט שטאַרק געקעמפֿט קעגן דער גרופּע און אַרויסגעוואָרפֿן סטודענטן וואָס מע האָט חושד געווען אַז זיי געהערן צו איר. מ׳האָט געמסרט געוויסע מענטשן, פֿאַרשעמט אַנדערע, און בכלל האָט געהערשט אַן אַטמאָספֿער פֿון מכשפֿות-געיעג. ערגעץ ווען האָט דער אוניווערסיטעט פּראָקלאַמירט אַז עס איז אים געראָטן אָפּצורײניקן דעם קאַמפּוס פֿון די לעצטע שפּורן פֿונעם אָנשיקעניש, אָבער דווקא דעמאָלט האָט אָנגעהויבן דער אמתער אויפֿבלי פֿון דער „הײַדלבערג־גרופּע‟.

די מיעוטניקעס וואָס האָבן גראַדויִרט „קום־לאַוּדע‟, האָבן זיך אַרויפֿגעאַרבעט און אָנגענומען וויכטיקע פּאָזיציעס אין דער געשעפֿטוועלט און בײַ די נאַציאָנאַלע אינסטיטוציעס. די „הײַדלבערג־גרופּע‟ איז געוואָרן אַן אַלוועלטלעכער געהיים-פֿאַראײן. אַזעלעכע פֿאַראײנען האָבן זייערע אייגענע כּללים. אונטערערדישע שטראָמען פֿאַרבינדן איינער מיטן אַנדערן. די „הײַדלבערג־גרופּע‟ האָט אויך אַנטדעקט פֿון ס’נײַ אירע באַציוּנגען צו די פֿרײַמײַערס („פֿרימייסאָנס‟, בלע״ז), צו די טעמפּלערס און צו שלמה המלך, און געשאַפֿן פֿאַר זיך אַ קדמונישע אידענטיטעט. זייערע איבערלעבונגען פֿון די ערשטע יאָרן אין אוניווערסיטעט האָבן זיי געגעבן אימפּעט צו קעמפֿן נאָך מאַכט וווּ עס זאָל נישט זײַן אויף דער וועלט, כּדי צו באַשיצן זייערע ברידער אין דער גרופּע פֿון פּאָליטישע רדיפֿות. זיי האָבן אײַנגענומען שליסל-פּאָזיציעס אין פּאָליטיק, אַקאַדעמיע און עקאָנאָמיע.

אין געהיים האָבן זיי געאַרבעט כּדי צו צעשטערן יעדע אָרגאַניזאַציע וואָס איז נישט זייערע. עס קאָן זײַן אַז עטלעכע פֿון זיי זענען אַפֿילו געווען צווישן די פֿירערס פֿון דער עקאָנאָמישער רעוואָלוציע אין די אַכציקער יאָרן. טייל מענטשן פֿאַרבינדן זיי אויך אַמאָל מיט דער קאַלטער מלחמה, מיטן אַטענטאַט אויף קענעדי, מיט פּינאָשעס איבערקערעניש אין טשילע און מיט דעם טעראָר־אַטענטאַט אויף די צווילינג טורעמס אין ניו־יאָרק.


דער נעכטיקער־טעגניק (קאַפּיטל 1)

The Grave Whisperer (Chapter 1)

פֿון נח באַרעראַ

Yehuda Blum

אויפֿן טאַטנס לוויה

אַ ברוינער אַלט־מאָדישער וועקער, וואָס איז אויכעט געווען אַ ראַדיאָ, האָט פּלוצלינג זיך צעקלונגען אין דעם שטילן קליינטשיקן שלאָפֿצימער. די ווענט זענען געווען פּוסט און אַחוץ אַ געלעגער איז כּמעט גאָרנישט נישט געווען. כאָטש די פֿיגור וואָס איז געלעגן אין בעט איז געווען אַ יונגערמאַן, האָט ער שוין אויסגעזען ווי אַ קליין־וווּקסיק ייִדל, מיט דיקע שוואַרצע צעשויבערטע האָר און טיפֿע קנייטשן אין שטערן. פּאַמעלעך האָט ער אויפֿגעהויבן דעם קאָפּ פֿונעם נישט־אויסגעבעטן מאַטראַץ און מיט פֿאַרזשמורעטע אויגן געקוקט אויף די שײַנענדיקע רויטע ציפֿערן. אוי, שוין מיטאָג. זײַן גרויע מאָבילקע, מיט אַ קליינעם צעשפּאַלטענעם גלעזערנעם עקראַן, האָט זיך פּלוצעם אָנגעהויבן צו שאָקלען אויפֿן הילצערנעם טישל, וואָס איז געשטאַנען פֿאַרבאָרגן אין אַ ווינקל.

ער האָט געעפֿנט די מאָבילקע און זי געצויגן צום אויער.

„נתנאל! האָסט זיך ווידער פֿאַרשלאָפֿן. האָסט אונדז געדאַרפֿט טרעפֿן מיט אַנדערט האַלבן שעה צוריק!”

ער האָט געבעטן מחילה בײַ דער אויפֿגערעגטער ווײַבספּאַרשוין און זי געבעטן וואַרטן אויף אים. ער׳ט פֿאָרן אַהין מיט אַ טאַקסי, האָט ער צוגעזאָגט. „אָבער מיר זענען שוין אויפֿן בית־עולם!” האָט זי געשריגן. „ביסט אַזאַ קינד! אַלעמאָל אַזוי שפּעט. און יעצט אויפֿן טאַטנס לוויה אויך! וואָס איז מיט דיר? דו דאַרפֿסט זיך אויסמענטשלען, נתנדל!”

ער האָט פֿאַרמאַכט דאָס טעלעפֿאָנדל און געקוקט אויף די רויטע ציפֿערן פֿון וועקער, וואָס האָבן זיך באַלויכטן אַלץ ליכטיקער און דיקער. ס’איז אים שװער געװאָרן אויפֿן האַרצן. ס’האָט אים זיך אויסגעדאַכט, אַז ער איז אַן אָפּגעשלאָגענע הושענא, אָן אַ טאַטן און אָן אַ מאַמען. ער האָט באַגראָבן דעם קאָפּ אַלץ טיפֿער אין מאַטראַץ און זיך װידער אָנגעשטרענגט זיך צוצוהערן צו זײַן טאַטנס קול, װאָס שושקעט זיך משמעות פֿון דער װײַטנס…

„ און אײַער עלטער־עלטער־זיידע, ר׳ יאַנקל, פֿלעג שפּרײַזן דורך טיפֿע בלאָטעס צום ברונעם,” האָט ער געהערט זײַן טאַטן דערציילן אַזוי ווי ער פֿלעג עס טאָן, אַרומגייענדיק אַרום דעם שמאָלן, לאַנגן עסצימער מיט גרויסע טריט פּונקט ווי דער זיידע.

„דער גבֿיר פֿון שטאָט, וואָס איז אויכעט געפֿאָרן נאָך ‘מים שלנו’, האָט זיך אָפּגעשטעלט אויפֿן וועג און אים פֿאַרבעטן אין קאַרעטע אַרײַן, זיי זאָלן פֿאָרן צוזאַמען. אָבער דער זיידע האָט זיך אָפּגעזאָגט פֿון דעם כּבֿוד און מיט אַ פֿאַרשוויצט פּנים און אַ גוטמוטיקן שמייכל האָט ער זיך פֿאַרענטפֿערט בזה הלשון: די גרויסע מצווה אָנצוגרייטן ‘מים שלנו’ האָב איך בלויז איינמאָל אין יאָר, וויל איך זי מקיים זײַן בכל גופֿי ובכל מאודי.”

די לעצטע ווערטער „בכל גופֿי ובכל מאודי” האָט זײַן טאַטע איבערגעחזרט מיט געפֿיל און בשעת־מעשׂה אָנגעטײַטלט אַ פֿינגער אויפֿן בחורל, וואָס האָט געקוקט אויף אים מיט ייִנגלישע, פֿאַרגלאָצטע אויגן.

און וואָס טו איך יעצט מיט מײַן לעבן? גאָרנישט. נתנאל האָט אַרײַנגעקוקט אין דער ווײַסקייט פֿון דער וואַנט הינטערן וועקער און געמורמלט מיט דער זעלבער קינדישער באַוווּנדערונג פֿון אַמאָל: “בכל גופֿי ובכל מאודי…”

* * *

אַ געלער טאַקסי האָט זיך אָפּגעשטעלט פֿאַרן אַרײַנגאַנג פֿון בית־עולם און נתנאל איז אַרויס מיט אימפּעט. ער איז דורכגעלאָפֿן די פֿאַרדרייטע געסלעך פֿונעם „באַרג חבֿרון‟ און גלײַכצײַטיק צוגעבונדן אַ בלויען שניפּס אַרום זײַן צעקנייטשטן קראַגן.

דער גרויסער קווינסער בית־החיים איז באַשטאַנען פֿון אָן אַ שיעור רייען מצבֿות און געציילטע אוהלים, וואָס זענען געשטאַנען מאַיעסטעטיש צווישן די אַנדערע קבֿרים. אַזוי פֿיל מתים, אַזוי פֿיל לעבנס־געשיכטעס… נתנאל איז פֿאַרבײַ אַ מיטליעריק פּאָרפֿאָלק, וואָס איז געשטאַנען פֿאַר אַ גרויסער מצבֿה. דער מאַן האָט אַוועקגעלייגט אַ שטיינדל און ווידער געלייגט זײַן האַנט אויף דער פֿרויס אַקסל.

נתנאלס טאַטע, חיים מאָטע, האָט געוואָלט באַערדיקט ווערן צווישן זײַנע קאָלעגן און פֿרײַנד. נתנאל האָט נאָך געדענקט מיט ליבשאַפֿט דעם שטיינערנעם טויער, וואָס האָט אָפּגעהיט זייערע קבֿרים. אויף בולטע גאָלדענע אותיות איז געשטאַנען געשריבן: „ייִדישער שרײַבער קלוב.” ער האָט זיך דערנעטערט צום טויער און כּמעט ווי געזען דעם נידעריקן שלאַנקן געשטאַלט פֿון זײַן טאַטן, ווי ער פֿירט זײַן זינדל צווישן די קבֿרים. “אָט ליגט ר’ דובֿ בער. געווען אַ ריז און אַ געוואַלדיקער שרײַבער דערצו,” האָט חיים מאָטע אים דערציילט אויף זײַן ליבן דערציילערישן אופֿן, מיט איין האַנט אויף דער מצבֿה און דער צווייטער — אויף זײַן זונס שוואַרצן פֿאַרוואָקסענעם קאָפּ. “נישט פֿאַראַן קיין שום אָרט, אַפֿילו דאָס פֿאַרוואָרפֿנסטע שטעטל, וועלכע ער האָט נישט באַזוכט.”

אויף דער דאָזיקער מצבֿה האָט דאָס יונגע נתנדל גענומען גלעטן די גרויסע אותיות וואָס זענען אויף איר געווען טיף אײַנגעקריצט: פּ”נ ר’ דובֿ בער בלאַט… בשעת ער האָט זיי געריבן האָט עפּעס אַ באַהאָרטע דיקלעכע צורה גענומען אים שוועבן פֿאַר די אויגן. געזעסן איז דאָס בחורל אויף די שטיגן פֿונעם גאַניקל פֿון אַן אַלטער כאַטע. אויף דעם גאַניקל גופֿא זענען געזעסן צוויי מענער, איינער אַנטקעגן דעם אַנדערן. דער מיט דער דיקלעכער צורה, מיט די געדיכטע געפֿעפֿערטע ברעמען, האָט געהאַלטן אין פֿאַרשרײַבן עפּעס אין אַ ברוינעם העפֿט, אויף זײַן שויס. דער צווייטער איז געווען אַן אַלטיטשקער, אַן עניוותדיקער געשטאַלט, וואָס האָט גערעדט צו אים מיט שטילינקע ווערטער.

„נו, וואָס זאָגט ער עפּעס?” האָט חיים מאָטע געפֿרעגט בײַ נתנאל. דאָס קינד האָט אַראָפּגעלאָזט די האַנט פֿון מצבֿה און אַרויפֿגעקוקט אויפֿן טאַטן מיט פֿאַרצווייפֿלטע אויגן. „ס’וועט קומען מיט דער צײַט,” האָט חיים אים פֿאַרזיכערט און אַ גלעט געטאָן זײַנע ווילדע האָר.

נתנאל האָט אָפּגעווישט זײַנע פֿײַכטע אויגן און איז פֿאַרבײַ געגאַנגען צענדליקער רייען מצבֿות. פֿון דער ווײַטנס האָט ער דערזען די לוויה און האָט שטילערהייט זיך אַרײַנגעשאַרט אינעם עולם אבֿלים.

* * *

„דו דאַרפֿסט זיך נעמען אין די הענט אַרײַן,” האָט נתנאלס שוועסטער, דינה, געזאָגט מיט בייזינקע אייגעלעך, באַהאַלטן אונטער דיקלעכע שוואַרצע ברילן. „דו ביסט אַזאַ בעל־חלומות, פּונקט ווי דער טאַטע איז געווען, אָן זיצפֿלייש און אָן שׂכל.”

ברודער און שוועסטער זענען געשטאַנען אַליין פֿאַר אַ ריזיקער מצבֿה, געמאַכט פֿון מירמלשטיין. נתנאל האָט געקוקט אויף דעם לאַנגן, ברייטן שפּאַלט וואָס האָט צעטיילט די מצבֿה אויף צווייען. אויף דעם רעכטן צד איז געשטאַנען זײַן שוועסטער און, אויף דעם לינקן, נתנאל אַליין. דינהלעס אויגן זענען גרינינקע ווי דער מאַמענס, האָט זיך אים געדאַכט, אָבער דער מאַמענס זענען װייניקער בייזלעך. נו, אפֿשר זענען דער מאַמענס יאָ געווען אַזוי בייזלעך. ער האָט נישט געדענקט די מאַמע אַזוי גוט און, מיט יעדן יאָר נאָך איר פּטירה, איז איר געזיכט אין זײַן זכּרון געוואָרן אַלץ שוואַכער און שוואַכער.

„פֿאַר וואָס באַרעדסטו דעם טאַטן? אַ קינד מוז אָפּגעבן דעם טאַטן כּבֿוד אַפֿילו נאָך זײַן פּטירה,” האָט נתנאל איר געזאָגט מיט אַ שוואַכן ציטערדיקן קול.

„אָפּגעבן כּבֿוד? ער האָט אַלעמאָל געלעבט אין דעם עבֿר, אַ נעכטיקער טאָגניק איז ער געווען, און עס ווײַזט זיך אויס, אַז דו האָסט געירשנט זײַן פֿאַרשאָלטענע עקשנותדיקייט!”

„וואָס איז דער מער מיטן זוכן די נעכטיקע טעג? דער טאַטע האָט אַלעמאָל געזאָגט, אַז מע דאַרף צוריקקוקן, כּדי פֿאָרויסצוגיין. דער עבֿר איז דאָך וויכטיק.”

דינה האָט אַ דריי געטאָן מיט די אויגן. “דער עבֿר האָט אים אַוועקגעצויגן פֿון דער משפּחה, פֿון זײַנע אַחריותן.”

„פאַרקערט. דער עבֿר האָט אים געלערנט וואָס עס הייסט משפּחה, וואָס עס הייסט צו זײַן אַחריותדיק. און מיר האָבן זיך אָפּגעלערנט פֿון אים דורך זײַנע מעשׂות און לעגענדעס.”

„נישט איך האָב זיך אָפּגעלערנט! דיר האָט ער אײַנגערעדט אַ קינד אין בויך,” האָט זי געשאָקלט מיטן קאָפּ, “שטענדיק דיר דערציילט אויסטערלישע מעשׂות. זיי זענען אַלע געווען באָבע־מעשׂות.”

„ניין, זיי זענען מעשׂה־שהיהס,” האָט נתנאל געענטפֿערט אַ ביסל העכער און חוצפּדיקער ווי פֿריִער. “ער האָט זיי אַליין איבערגעלעבט!”

„וואָס רעדסטו? זיי זענען געשען מיט הונדערטער יאָרן צוריק.”

„אָבער —”.

„ניין,” האָט זי אים איבערגעהאַקט, „גענוג שוין מיטן פּלאַפּלערײַ. איך קען עס מער נישט פֿאַרטראָגן.” דינה האָט אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט און איז אַוועק מיט כּעס.

נתנאל האָט זיך שטילערהייט צעוויינט פֿאַר דער גרויסער מצבֿה פֿון טאַטע-מאַמע. שוין יאָרן לאַנג זינט זײַן מאַמענס לוויה און ער האָט איר קבֿר נאָך נישט באַזוכט. איר געצויגענע, פּײַנעוודיקע קרענק האָט דעמאָלט געשטערט די גאַנצע משפּחה. און דער טאַטע איז געוואָרן אַ דערשלאָגענער, מער נישט געווען דער זעלבער וואָס פֿריִער. נתנאל האָט איבערגעלייענט די אויפֿשריפֿט אויף דער מאַמענס קבֿר: פּ״נ צפּרה פֿויגלמאַן. אַ ליבינקע מאַמעניו, אַ טײַערער מענטש, א שאַפֿערישע נשמהניו. ער האָט געוואָלט פֿאַרשטיין דעם באַדײַט פֿון די ווערטער. וואָס הייסט ליבינקע מאַמעניו? ער געדענקט זי קוים. און שאַפֿעריש? וואָס האָט זי געמאַכט בחייה? עס װילט זיך וויסן. ער האָט זיך אויפֿגעשטעלט און זיך אַ רגע געוואַקלט.

„בכל גופֿי ובכל מאדי,” האָט ער זיך דערמאָנט, ליבלעך געשמייכלט, און גענומען רײַבן די אותיות פֿון אויפֿשריפֿט און זײַן מאַמענס יונג פֿריש פּנימל האָט כּהרף־עין געשוועבט פֿאַר זײַנע אויגן.


שנייעלעך

Snowflakes

פֿון גרוניע סלוצקי־קאַהן


שנייעלעך

שנייעלעך, שנייעלעך, ווײַסינקע שנייעלעך,
אַ פֿאַרגעניגן צו קוקן אויף אײַך.
שטיל און פּאַוואָליע באַדעקט איר די ערד,
און פֿריילעך אין האַרצן גלײַך, שנייעלעך, ווערט.

קינדערלעך מאַכן אַ שניימענטש לעם הויז,
אַ יעדן באַגריסט ער, סײַ קליין און סײַ גרויס.
ס’קומען קאַנאַדע באַזוכן פֿיל געסט,
ווען שנייעלעך פֿאַלן, פֿאַרשווינדן די פֿרעסט.

ווינטער, ביסט דאַן אַזוי צאַרט, אַזוי שיין,
ווען שנייעלעך פֿאַלן ביסטו מלא־חן.
נעמסט אונדז האַרציק אַרום,
דערוואַרעמסט די נשמה,
דערלאָזסט ניט די פֿרעסט צו נעמען נקמה.

שנייעלעך, שנייעלעך, ווײַסינקע שנייעלעך,
אַ פֿאַרגעניגן צו קוקן אויף אײַך,
שטיל און פּאַוואָליע באַדעקט איר די ערד,
און וואַרעמט זי אָן, און באַשיצט זי פֿון קעלט.


בײַם טײַכל

אַזוי שטיל, אַזוי גרין, אַזוי שיין
דאָס וואַסער אין טײַך אַזוי ריין
עס שווימען דאָרט קאַטשקעלעך פֿיל
און פֿייגעלעך זינגען גאָר שטיל.
עס כאַפּן צוויי אַלטיטשקע פֿיש
די לופֿט איז אַרום אַזוי פֿריש
פֿאַרכּישופֿט דאָס גראָז און די בלעטער
שוין לאַנג ניט געווען אַזאַ וועטער
ווי שלעפֿעריק איז די נאַטור
דער ווינט האָט פֿאַרלאָרן זײַן שפּור
די וואָלקנס זיי זענען גאָר ווײַט
דער רעגן ער איז נאָך ניט גרייט
עס וואַרעמט די זון אַזוי ברייט
לאָזט שמירן די גאָלדענע קייט.


כ׳האָב ליב צו וואַנדערן

אין וואַלד און אין די בערג
געוואַנדערט האָב איך אַליין
באַוווּנדערט די נאַטור
ווי שטיל, ווי רײַך, ווי שיין
געקליבן אַ בוקעט פֿון בלומען אַלערליי.
ווי פּערל און ווי גאָלד, נאָך שענער זענען זיי.
און בלוי און ווײַס און רויט
געפֿלאָכטן אין אַ קייט
באַפּוצט אַרום מיט גרין,
מיט בלעטער צאַרט און דין.
געלאָפֿן שנעל אַהיים,
אין קלאָרן וואַסער שטיין. געלאָזט זיי איבער נאַכט
זיך אויפֿגעכאַפּט — אַ פּראַכט!
זיי שטייען אויסגערוט און ווינקען: ס׳איז אונדז גוט.
די קעפּלעך אויסגעגלײַכט, דאָס וואַסער קוים וואָס ס׳גרייכט
„גוט־מאָרגן, מײַנע פֿרײַנד. נאָך שענער זײַט איר הײַנט
לעבט לאַנג, זײַט מײַנע געסט, בליט אויף אין נײַעם נעסט.‟


אַ געבענטשט פּאָרעלע

געבענטשט פֿון גאָט איז שׂרהלע
אַ צוגעפּאַסטע פּאָרעלע
זיי האָבן שוין פֿינף קינדערלעך
צוויי מיידעלעך, דרײַ ייִנגעלעך
אַזוי יונג זעט אויס שׂרהלע
און טוט אַלץ, קיין עין־הרע איר
זי קאָכט און באַקט און לייענט פֿיל
די קינדערלעך ווי ייִדעלעך
דערציִען איז איר ציל
און שטענדיק מיט אַ שמייכל
עס פֿעלט איר ניט קיין שׂכל.
ווי שעפֿעלעך נעמט שׂרהלע די קינדערלעך אַרום
זיי קומען זיך צו לויפֿן פֿון אומעטום
און אַלע צו דער מאַמען
זי האָט דאָך טויזנט טעמען
דעם טאַטן גרויסן כּבֿוד
גיט שׂרהלע אָפּ תּמיד
די מאַמע אירע אסתּר
זעט אויס פּונקט ווי אַ שוועסטער
צוויי קלוגע שוואַרצע אויגן
מען קען זיי אַלעס גלויבן
דער טאַטע, אַ געליטענער
די הענט קיין מאָל נישט ציטערן
גיט צדקה, העלפֿט אַרויס
ווען ס׳איז די נויט גאָר גרויס
זיי היטן אָפּ דעם זיידן
ווי אין אַלטע צײַטן
צו ג־ט און צו לײַטן.


הײַנט איז יאָרצײַט…

There's a Yortsayt Today

פֿון גרוניע סלוצקי־קאַהן

Yehuda Blum

דער הימל איז הײַנט אַזוי גרוי, קיין ביסעלע בלוי, טויטע שטילקייט הערשט אַרום
די פֿייגל זינגען ניט, קײן לידער קלינגען ניט,
ס׳רירט זיך ניט קײן גראָז,
אַ שלעכטע בשׂורה האָט געבראַכט דער װינט.

אַראָפּגעלאָזט די קעפּ שטײען די רויזן,
און די װײַסינקע בעריאָזקעס,
די גאַנצע נאַטור טרויערט
צוזאַמען מיט אונדז.
ס׳לאָזט זיך גאָר ניט גלויבן.
ס׳לאָזט זיך גאָר ניט גלויבן…

איינזאַם זיץ איך בײַ מײַן פֿענצטער,
כ׳נעם די פּען נישט הײַנט אין האַנט
און עס דאַכט זיך מיר, איך זע זיי,
די דערמאָרדעטע פּאָעטן,
און זיי מורמלען שטיל און בעטן:
„זײַ אונדז מוחל, ייִדיש לאַנד!
געזינדיקט קעגן דיר, געזינדיקט,
און באַצאָלט דערפֿאַר אַ פּרײַז…
דערשאָסן דײַנע זין, דערשאָסן,
אין די קעלערן פֿון לוביאַנקע,
בלויז די ערד האָט דאָס געזען,
װי די מערדער, אָן רחמנות,
האָבן אונדזער בלוט פֿאַרגאָסן”.

פֿאַרשטומט די לירע פֿון מאַרטירער,
פֿאַרשװוּנדן איז זייער געביין,
נישט קיין קבֿר, נישט קיין קדיש,
קיין מצבֿה אויך נישטאָ.

װוּ רוען אײַערע בײנער, ווייסט נישט קיינער,
בלויז די װענט פֿון לוביאַנקע װייסן דעם אמת,
און שװײַגן, אַזוי פֿיל יאָרן שװײַגן זיי,
אַזוי פֿיל יאָרן…

ס׳זינגט ניט פּרץ מאַרקיש מער זײַן ליד,
ס׳קלינגט ניט פֿעפֿערס שטים:
„איך בין אַ ייִד”
פֿאַרשטומט משה קולבאַקס ליד:
„געזען האָב איך ייִדישע װערטער,
װי פֿײַערלעך קלײנע…”
פֿאַרשטומט דוד בערגעלסאָן, לייב קװיטקאָ,
אַלע „פֿאַרשטומט”…. װײן, מײַן פֿאָלק, װײן!
באַװײן דײַנע זין!

אומגעבראַכט די ייִדישע פּאָעטן,
די צירונג פֿון מײַן פֿאָלק, די קרוין,
ניט אין טויט־לאַגערן, ניט אין געטאָס,
אין „פֿרײַען” לאַנד פֿון די סאָװעטן.
שפּאָט און שאַנד! שפּאָט און שאַנד!
װידער ביסטו, ייִד, דער קרבן.

אָ, מערדער גרויזאַמער!
אויף דײַן געװיסן איז זײער בלוט,
אויף דײַן געװיסן.
באַזונגען דיך, געגלויבט אין דיר,
געװען געטרײַ דיר ביז צום לעצטן אָטעם
און „דו” געציטערט האָסט פֿאַר זייער שאָטן,
אַלע אומגעבראַכט.
דאָס ייִדיש ליד דערשטיקן איז דיר נישט געלונגען,
דער טויט האָט דיך אַליין פֿאַרשלונגען,
זיך צוקוקן מער נישט געקענט.
אַלץ האָט אַן אָנהייב און אַ סוף…
הײַנט איז יאָרצײַט, לאָמיר זאָגן קדיש!
לאָמיר זאָגן קדיש!


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 13)

Yankl and Leah (Chapter 13)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

מיר האָפֿן אַז איר האָט הנאה געהאַט פֿון די ערשטע 13 קאַפּיטלען פֿונעם סעריאַליזירטן ראָמאַן „יאַנקל און לאה‟. אויב איר ווילט לייענען דעם ראָמאַן ביזן סוף, קענט איר עס געפֿינען אויף ענגליש דאָ: http://blogs.yiddish.forward.com/creative-works-by-our-readers/205502/


דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקלס און לאהס שמועס האָט זיך אָפּגעשטעלט אױף אַ רגע און זײ האָבן געפּרוּװט געפֿינען דעם ריטעם, נאָר ס׳איז געװען װי מען װאָלט הײס ברױט באַגאָסן מיט קאַלט װאַסער און אים געמאַכט צעקװאַטשעט. דער קעלנער איז צוגעקומען. ער האָט גערעדט אַ פֿאַרייִדישטן ענגליש אָבער האָט אױסגעזען װי אַ געמיש פֿון אַ רוס מיט אַ יאַפּאַנער מיט אַ באָרד װאָס האָט געשטרעקט אין צװײ באַזונדערע ריכטונגען. די האָר זײַנען בײַ אים געװען פֿאַרקעמט װי פֿליגל אױף צוריק, און ער האָט געטראָגן דינע װאָנצעס װאָס זײַנען געהאָנגען פֿון בײדע זײַטן אין דעם פֿו מאַנטשו סטיל און אַ שלאָף־קאַפּעלע אױפֿן קאָפּ. „נאָטינק עלס?‟

אַ מאָמענט האָט יאַנקל נישט געװוּסט װאָס צו ענטפֿערן אױף דעם קעלנערס פֿראַגע. אפֿשר זאָל ער בעטן דעם טשעק און ענדיקן די טרעפֿונג, אָדער באַשטעלן נאָך עפּעס? דער קעלנער האָט געוואַרט, נישט זײער צופֿרידן. יאַנקל האָט, מאַכנדיק מיט דער האַנט, אים אַװעקגעשיקט. „מיר האָבן נאָך נישט באַשלאָסן. קומט צוריק אין אַ פּאָר מינוט.‟

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 12)

Yankl and Leah (Chapter 12)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקל האָט געװאַרט אַ מאָמענט אײדער ער האָט אָנגעצונדן דעם מאָטאָר פֿון אױטאָ, און לאה האָט געזאָגט: „איך זע, אַז דײַן חבֿר האָט דיר װידער געבאָרגט דעם אױטאָ. איר בײדע באַהאַנדלט אונדז שײן. אַ דאַנק.‟

„אַװדאי,‟ האָט ער געענטפֿערט. „דאָס איז אַ װיכטיקע טרעפֿונג, דאָס הײסט, מיר דאַרפֿן זיך פֿילן באַקװעם בשעת מיר באַקענען זיך.‟

דער מאָטאָר האָט זיך שטיל אָנגעצונדן און די באַהײצונג האָט גרינג, כּמעט װי בכּישוף, אָנגעהױבן צו אַרבעטן. (די געזעסן האָבן זיך אָנגעװאַרעמט. סוף־כּל־סוף האָט ער זיך דערוווּסט װי צו ניצן די באַהײצונג אין אױטאָ.)

לאה האָט זיך מחיה געװען אין דעם גיך אָנגעװאַרעמטן אױטאָ.

„איך זע, אַז דו האָסט טאַקע ליב לוקסוס,‟ האָט יאַנקל געזאָגט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 11)

Yankl and Leah (Chapter 11)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

אין אַ פּאָר מינוט אַרום האָט זיך פֿאַרזאַמלט אַ קלײנער עולם. „ברענג מיר אַ רן און דעם טור,‟ האָט יאַנקל אױסגערופֿן. ער האָט פֿאַרזשמורעט די אױגן קוקנדיק אױף דער קלײנער שריפֿט אױף די ראַנדן. פֿינף און אַכציק פּראָצענט פֿון די תּלמידים אין דער ישיבֿה האָבן געטראָגן ברילן. נישט קײן װוּנדער. „מען קען דעם ענין באַטראַכטן אױף עטלעכע אופֿנים…‟ האָט ער אָנגעהױבן.

עמעצער האָט צוגערוקט אַ בענקל. דער ייִד מיט דער געלער באָרד האָט װידער גענומען אָנצינדן און פֿאַרלעשן זײַן צינדערל. אַנדערע זײַנען אויך צוגעקומען זיך צוצוהערן. „דער עיקר איז דאָ די קשיא: אין װאָס באַשטײט דאָס פֿאַרװערן עסן טריפֿס? איז דאָס עסן טריף אַלײן פֿאַרװערט, צי איז פֿאַרװערט דאָס געניסן פֿון צונויפֿמישן טריפֿס מיט כּשרס? אמת, דו האָסט געטרונקען די מילך, אָבער צוליב דעם װאָס דער טעם פֿון דער מילך איז קאַליע געװאָרן װײַל ס׳איז אַרײַן אַ ביסל טריפֿענע מילך, האָסטו נישט דווקא גענאָסן דערפֿון. אין דעם גײט עס,‟ האָט יאַנקל געזאָגט. „לכל הפּחות אַזױ איז עס לױטן רן.‟

„אָבער דער סכום מילך איז דאָך גרעסער געוואָרן,‟ האָט דער ייִד מיט דער געלער באָרד זיך אַקעגנגעשטעלט. „פֿריִער איז געװען פֿופֿציק גאַלאָן מילך און איצט — זעכציק!‟

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 10)

Yankl and Leah (Chapter 10)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

ער האָט דעם נישט־ייִדיש מיידל װידער באַדאַנקט און איז גיך אַרױס פֿון קראָם.

װען ער איז אַרױף אין זײַן צימער האָט ער זיך אָפּגעגעבן אַ שטיקל חשבון־הנפֿש. ער איז שוין זיכער אַן אַלטער בחור — אָדער װײַל ער האָט נאָך נישט באַגעגנט זײַן באַשערטע, אָדער װײַל עפּעס איז דער מער מיט אים. ער איז טאַקע אַ שטיקל בקי אין גמרא און איז דער ייִנגסטער אין גאַנץ ברוקלין צו לערנען אַ שיעור פֿון מועד קתּן מיט מענער אין די פֿערציקער און פֿופֿציקער. פֿון דער נאַטור איז ער אָבער אַן אומגליקלעכער מרוק װאָס פֿאַרשפּרײט מערסטנס אומעט.

איצט האָט אַ מײדל אַרױסגעװיזן צו אים אינטערעס, און ער? וויל ער זי? און אפֿשר איז זי גאָר פֿאַראינטערעסירט בלויז אין זיך אַלײן; זי װיל פּשוט װיסן צי זי קען צוציִען אַ מאַן? דאָס פֿאַרשטייט ער דווקא יאָ. אָבער ער גייט דאָך שוין אַרויס מיט איר, איז דאָס נישט גענוג? װאָס נאָך דאַרף זי? ס׳האָט זיך אים געדאַכט (כאָטש אין האַרצן האָט ער געוווּסט אַז ס׳איז נישט אַזוי), אַז פֿרױען ווילן בלויז אָפּטאָן סאַדיסטישע שטיק כּדי אַרױסצוהײבן די אומבאַהאָלפֿנקײט פֿון די מענער.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 9)

Yankl and Leah (Chapter 9)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

עס קען זײַן, אַז כּדי מען זאָל קענען עפּעס אױפֿטאָן אױף דער װעלט דאַרף מען עס טאָן אױף דעם ניכטערן שׂכל, אָן עמאָציעס. יאַנקל איז נישט געװען זיכער. װען עס קומט צו לאהס אױסזע, האָט ער נישט געמײנט, אַז זי איז מיאוס, אָבער פֿון װאַנען זאָל ער װיסן צי זי איז אים טאַקע געפֿעלן?

אַבֿרהם אַבֿינו און יצחק אַבֿינו האָבן אַפֿילו נישט באַמערקט װי זײערע װײַבער האָבן אױסגעזען ביז אַ סך שפּעטער. װען אַבֿרהם אַבֿינו האָט געדאַרפֿט באַשיצן שׂרהן פֿון די מיצרים, װאָס האָבן געגלוסט נאָך איר, האָט ער געזאָגט: „הנה־נא ידעתּי כּי אשה יפֿת־מראה אַת‟ [נאָר איצט פֿאַרשטײ איך, אַז דו ביסט שײן]. אין פֿאַרגלײַך מיט אַבֿרהמען, האָט יעקבֿ זיך פֿאַרליבט אין רחלען פֿונעם ערשטן בליק צוליב איר שײנקײט.

Read more


איך קלײַב צונויף מײַן זעקל

As I Gather My Belongings

פֿון וועלוול טשערנין

Yehuda Blum

פֿון הײַיאָריקס

נר ראשון לחנוכּה

שוואַרצע פֿון שימל שטיינער שרײַען: „שטיי אויף!”
שטיי איך אויף,
אויף,
אַרויף,
אַרויף,
אַלץ העכער, העכער, העכער,
אַלץ דערהויבענער,
צו אַ בלישטשענדיקער פֿרישקייט,
צו אַ שײַנענדיקער קלאָרקייט,
צו אַ ליכטיקער קילקייט,
וועלכע ווערן אייביק אָפּגעהיט
אויף די־אָ שטיינער. אונטער דעם שוואַרצן שימל.

חברון תשע״ז


Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 8)

Yankl and Leah (Chapter 8)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקל האָט נישט אָפּגעלאָזט. „האָסטו אַ מאָל באַמערקט די גליקלעכע פּנימער פֿון די לאָטערײ־געװינערס צעשפּרײט איבער די בלעטער פֿון דער ניו־יאָרק פּאָסט און אַנדערע געלע שמאַטע צײַטונגען? נאָך אַ פּאָר חדשים לײענט מען, אַז זײ צעשײדן זיך מיט זײערע װײַבער אָדער מענער, און מען הערט אױף צו רעדן מיט די קרובֿים. אַזױ פֿירן זיך די גױים און די פֿרײַע ייִדן.‟

„פֿון דעסטװעגן, האָב איך ליב צו געװינען,‟ האָט לאה פּשוט געזאָגט.

„כ׳וועל דיר זאָגן דעם אמת,‟ האָט ער זיך מודה געװען, „כ׳האָב אַליין קײנמאָל גאָרנישט נישט געװוּנען. אפֿשר װעט דאָס דיר העלפֿן זיך פֿילן בעסער װעגן דײַן שװעסטער.‟ זי האָט גרינג אַ לאַך געטאָן און דערבײַ אים לײַכטער געמאַכט דאָס האַרץ נאָך זײַן פֿריִערדיקער ערנסטקײט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 7)

Yankl and Leah (Chapter 7)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

„איך בין פֿרײַ,‟ האָט לאה גוט־מוטיק געזאָגט.

„גוט,‟ האָט ער געזאָגט, פֿילנדיק אַן אינערלעכן װידערשטאַנד צו איר ענטוזיאַזם. „איך װעל דיך זען אַכט אַ זײגער.‟

דאָס מאָל האָט זיך יאַנקלען אײַנגעגעבן צו באָרגן אַן אַנדערן אױטאָ, אַ כּמעט נײַעם אָלדסמאָביל 1998 רידזשענסי.

„אַ פּרעכטיקער אױטאָ,‟ האָט לאה געזאָגט װען ער איז אָנגעקומען צו איר שבת־צו־נאַכטס.

יאַנקל האָט, אַוודאי, זיך געשעמט מיט דעם, װאָס דער אױטאָ איז געװען אַזױ עלעגאַנט. זײַן פֿרײַנד האָט אים כּמעט געצװוּנגען אים צו נעמען. „דו װעסט מאַכן אַן אײַנדרוק!‟ האָט ער געזאָגט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 6)

Yankl and Leah (Chapter 6)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

נישט געקוקט אױף דעם, װאָס יאַנקל איז נאָך אַלץ געװען אַ בחור, האָט ער געהאַט אַ פּלאַץ בײַם פֿרישטיק־טיש פֿון די חתונה־געהאַטע מענער — אַ סימן, אַז מען האָט אים פֿאָרט אָפּגעגעבן כּבֿוד. כאָטש ער האָט נישט געגעבן קײן שיעור, האָט ער יאָ אָנגעפֿירט מיט אַן אומפֿאָרמעלער לערן־גרופּע.

הײַנט זײַנען געװען װײניק מענטשן אַפֿילו פֿון די פֿולצײַטיקע לערנער. ס׳איז דאָך פֿאָרט חנוכּה. האָט ער באַשלאָסן נישט צו עסן דאָס געפֿרישטע ברױט, װאָס מען האָט חנוכּה סערװירט אױף פֿרישטיק און אָנשטאָט דעם אַ כאַפּ געטאָן אַ האַרט אײ, און נאָך דעם װי ער האָט עס אױפֿגעגעסן, זיך גלײַך גענומען צו דער גמרא.

אײנער פֿון די ייִנגערע לערנערס אין בית־מדרש, אַן עילוי, אַ לעבעדיק און שטיפֿעריש ייִנגל פֿול מיט ליבשאַפֿט צום לערנען, איז צוגעקומען צו יאַנקלען. „לאָ׳מיך לערנען מיט אײַך הײַנט אין דער פֿרי‟, האָט ער געזאָגט, „קײנער איז הײַנט נישטאָ‟.

דאָס ייִנגל האָט נישט געקענט זײַן מער װי 14 יאָר אַלט, אָבער פֿון אײן אױגנבליק האָט מען דערזען, אַז די װעלט פֿון לערנען גמרא איז טאַקע באַשאַפֿן געוואָרן פֿאַר אַזוינע ווי ער. נישט נאָר האָט ער געהאַט אַ שאַרף קעפּל, נאָר ער האָט אױך אױסגעזען װי אײנער פֿון די חדר־ייִנגלעך אױף די פֿאַרמלחמהדיקע פֿאָטאָגראַפֿיעס פֿון ראָמאַן װישניאַק — רונדיקע בעקעלעך װי מאַראַנצן, און זון־שפּרענקעלעך אונטער די אױגן.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 5)

Yankl and Leah (Chapter 5)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

װען זײ האָבן זיך אַװעקגעזעצט בײַם טיש, האָט לאה אָנגעהױבן, „װי אַזױ באַציט זיך דײַן טאַטע צו גאָט?‟

זי איז געװען אָנגעטאָן אין עפּעס אַ קאָלירפֿולן װײכן בגד, ס׳האָט זיך אים געדאַכט. זײַנע אױגן האָבן געװאַנדערט איבער דעם רעסטאָראַן אײדער זײ האָבן זיך אומגעקערט צו זײַן טעפּל טײ. נאָר איצט דערהערנדיק די אומגעריכטע פֿראַגע, האָבן זיך בײַ אים די הענט, װאָס האָבן געהאַלטן דאָס טעפּל טײ פֿון בײדע זײַטן, צעשפּרײט. „װאָס?‟

„יאָ, מיט גאָט. װאָס פֿאַראַ באַציִונג האָט ער מיטן אײבערשטן?״

די פֿראַגע האָט יאַנקלען צעבײזערט, כאָטש ער האָט נישט געװוּסט פֿאַרװאָס. ער האָט קײנמאָל פֿריִער נישט געטראַכט װעגן אַזאַ מין זאַך. אפֿשר װײַל ער האָט בכלל קײן סך נישט געטראַכט װעגן דעם אײבערשטן, װי זי האָט אים גערופֿן. די פֿראַגע האָט אים פֿאַרשעמט.

Read more


יאַנקל און לאה (קאַפּיטל 4)

Yankl and Leah (Chapter 4)

פֿון שמעון ישׂראל פֿויערמאַן

דער „פֿאָרווערטס‟ האָט לעצטנס אָנגעהויבן דרוקן אין וואָכנדיקע המשכים דעם ראָמאַן, „יאַנקל און לאה‟, וועגן אַ ייִדיש־רעדנדיקן ישיבֿה־בחור און זײַן מיידל אין ברוקלין בײַם סוף 20סטן יאָרהונדערט. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס „יאַנקל און לאה‟ ווערט פּובליקירט אין אַ צײַטשריפֿט.

דער מחבר, שמעון ישׂראל פֿויערמאַן, האָט אָנגעשריבן דעם אָריגינאַל אויף ענגליש און פּערל טייטלבוים האָט אים איבערגעזעצט אויף ייִדיש.


צו לייענען דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל, קוועטשט דאָ:

Yehuda Blum

יאַנקל האָט זיך דערמאָנט צו עפֿענען דעם אױטאָ אױף לאהס זײַט. ס׳איז געװען מאָדנע; כאָטש דער אױטאָ איז געװען אַלט, איז עס גלײַכצײַטיק געװען פֿאָרגעשריטן פֿאַר זײַן צײַט. די טירן האָבן זיך פֿאַרשלאָסן און געעפֿנט עלעקטראָניש, אָבער דעם שאָפֿערס זײַט איז קאַליע געװאָרן.

אין יעדן פֿאַל, איז יאַנקל געװען נערװעז. עס האָט זיך אין אים אײַנגעגריבלט אַ געפֿיל סײַ פֿון שרעק סײַ פֿון דערװאַרטונג. ער האָט זיך קױם געקענט קאָנצענטרירן אױפֿן פֿירן דעם אױטאָ אין דעם קאַלטן רעגן. די פֿענצטער־װישערס האָבן זיך געראַנגלט מיט זײער אַרבעט, אָבער זײ זײַנען שױן געװען אָפּגענוצט און האָבן נישט געטױגט. אָנשטאָט אָפּצוּװישן די װינטשױב, האָבן זײַ זי פֿאַרשמירט מיט פּאַסמעס שמוץ.

„גאָטעניו! װי אַזױ קענסו זען?״ האָט לאה געזאָגט. „װילסט איך זאָל אַרױסגײן און אָפּרײניקן די װישערס? איך האָב אַ גוטן מיטל!”

דאָס האָט יאַנקלען אַ שטױס געטאָן. אַ פֿרױ װאָס האָט אַ מיטל אױף אָפּצורײניקן פֿענצטער־װישערס! ער האָט קױם געװוּסט װי אַזױ אַרײַנצושטעקן אַ שליסל אין אַ שלאָס. „ס׳איז נישט נייטיק, זײַ זיך ניט מטריח. איך קען זען גוט גענוג,״ האָט ער געזאָגט זאָרגנדיק זיך, אַז דאָס מײדל זאָל חלילה נישט אַרױסגײן און טאַקע פֿאַרריכטן זײַנע פֿענצטער־װישערס אינעם װינטער־רעגן.

Read more


Would you like to receive updates about new stories?






















We will not share your e-mail address or other personal information.

Already subscribed? Manage your subscription.